گرچه همه‌ى نام‌ها و صفات الهى نيکوست و خداوند همه‌ى کمالات را دارد که قابل احصا و شماره نيست، امّا در روايات، بر يک‌صد اسم تکيه شده و در کتب اهل‌سنّت مانند صحيح مسلم، بخارى، ترمذى نيز آمده است. و هرکس خدا را با آنها بخواند، دعايش مستجاب
جلد 3 - صفحه 227
مى‌شود. «1» و هر کس آنها را شماره کند، اهل بهشت است. البتّه منظور تنها شمردن لفظى و با حرکات لب نيست، بلکه توجّه و الهام گرفتن از اين صفات و اتّصال به آنهاست. اين يک‌صد اسم، عبارتند از:
«اللّه، اله، الواحد، الاحد، الصّمد، الاوّل، الآخر، السّميع، البصير، القدير، القاهر، العلىّ، الاعلى، الباقى، البديع، البارّ، الاکرم، الظاهر، الباطن، الحىّ، الحکيم، العليم، الحليم، الحفيظ، الحقّ، الحسيب، الحميد، الحفىّ، الربّ، الرّحمن، الرّحيم، الذّارء، الرّازق، الرّقيب، الرؤوف، الرّائى، السّلام، المؤمن، المهيمن، العزيز، الجبّار، المتکبّر، السيّد، السُبّوح، الشهيد، الصادق، الصانع، الطاهر، العدل، العفو، الغفور، الغنىّ، الغياث، الفاطر، الفرد، الفتّاح، الفالق، القديم، الملک، القدّوس، القوىّ، القريب، القيّوم، القابض، الباسط، قاضى‌الحاجات، المجيد، المولى، المنّان، المحيط، المبين، المقيت، المصوّر، الکريم، الکبير، الکافى، کاشف الضرّ، الوتر، النور، الوهّاب، الناصر، الواسع، الودود، الهادى، الوفىّ، الوکيل، الوارث، البرّ، الباعث، التوّاب، الجليل، الجواد، الخبير، الخالق، خير النّاصرين، الديّان، الشکور، العظيم، اللطيف، الشافى». «2»
در قرآن، 145 اسم از اسامى خدا آمده است و عدد نودونه در روايات، يا براى اين است که برخى نام‌ها قابل ادغام و تطبيق بر بعض ديگر است، يا مراد اين است که اين نام‌ها در قرآن نيز هست، نه اينکه فقط اين تعداد باشد. در بعضى از آيات، مضمون اين نام‌ها وجود دارد.
مثلًا «صادق»، به عنوان نام خدا در قرآن نيست، ولى آيه‌ى؛ «وَ مَنْ أَصْدَقُ مِنَ اللَّهِ قِيلًا» «3» چه‌کسى راستگوتر از خداست؟ آمده است. در برخى روايات و دعاها مانند دعاى جوشن کبير، نام‌هاى ديگرى هم براى خدا بيان شده است، البتّه بعضى از اسماى حسناى الهى، آثار و برکات و امتيازات خاصّى دارد. فخررازى مى‌گويد: همه‌ى صفات خداوند، به دو چيز بر مى‌گردد: بى‌نيازى او و نيازمندى ديگران به او. «4»
امام صادق عليه السلام فرمود: به خدا سوگند، اسماى حسنى ماييم. «5» يعنى صفات الهى در ما
«1». تفاسير الميزان و نمونه.
«2». تفاسير مجمع‌البيان و نورالثقلين؛ توحيد صدوق.
«3». نساء، 122.
«4». تفسير کبيرفخررازى.
«5». تفسير نورالثقلين؛ کافى، ج 1، ص 143.
جلد 3 - صفحه 228
منعکس شده است و ما راه شناخت واقعى خداييم. طبق اين احاديث، جمله‌ى «ذَرُوا الَّذِينَ يُلْحِدُونَ»، به ما مى‌گويد که به ملحدان فضائل اهل‌بيت عليهم السلام تکيه و اعتنا نکنيد.
در روايت ديگرى امام رضا عليه السلام فرمودند: ما اهل‌بيت عليهم السلام اسماى حسناى خدا هستيم و عمل هيچ‌کس بدون معرفت ما قبول نمى‌شود. «نحن واللّه الاسماء الحسنى الّذى لايقبل اللّه من احد عملًا الّا بمعرفتنا» «1»
عبارت «الْأَسْماءُ الْحُسْنى»، چهار بار در قرآن آمده است. «2» اسماى حُسنى سه مصداق دارد:
صفات الهى، نام‌هاى الهى و اولياى الهى. «3»
امام رضا عليه السلام فرمود: هرگاه به شما مشکلات و سختى روى آورد، به وسيله‌ى ما از خداوند کمک بخواهيد و سپس فرمود: «وللّه الاسماء الحسنى فادعوه بها» «4»
طبق روايات، هر که اسم اعظم خداوند را بداند، دعايش مستجاب است و مى‌تواند در طبيعت، تصرّف کند. چنانکه بلعم‌باعورا (که در آيه‌ى 175 از او ياد شد) اسم اعظم الهى را مى‌دانسته است.
امّا اينکه اسم اعظم چيست؟ بعضى گفته‌اند: يکى از نام‌هاى الهى است که بر ما پوشيده است. بعضى گويند: اسم اعظم، در حقيقت لفظ و نام نيست، بلکه کمال و صفتى از خداوند است که هرکس بتواند پرتوى از آن را در وجود خويش پديد آورد، قدرت روحى او به حدّى مى‌رسد که مى‌تواند در طبيعت تصرّف کند، وگرنه چنان نيست که فردى، با فراگرفتن لفظ و گفتن کلمه‌اى بتواند «مستجاب الدّعوه» شود و مثلا در جهان اثر بگذارد. «5»
امام رضا عليه السلام فرمود: «انّ الخالق لا يوصف الّا بما وصف به نفسه» آفريدگار، جز به آنچه خود توصيف کرده، وصف نمى‌شود. يعنى نمى‌توان از پيش خود بر خدا نام نهاد. مثلًا او را عفيف و شجاع و ... ناميد. «6» اسم، نمايانگر مُسمّى است، ذات خداوند مقدّس است، نام او هم بايد مقدّس باشد. بنابراين
«1». تفسير اثنى عشرى.
«2». اسراء، 110؛ طه، 8؛ حشر، 24 و اين آيه.
«3». تفسير فرقان.
«4». بحار، ج 91، ص 5.
«5». تفسير نمونه.
«6». تفسير فرقان.
جلد 3 - صفحه 229
هم ذات خدا را بايد منزّه شمرد، «سُبْحانَهُ عَمَّا يُشْرِکُونَ» «1» و هم نام او را تنزيه کرد. «سَبِّحِ اسْمَ رَبِّکَ الْأَعْلَى» «2» لذا قرار دادنِ نام ديگران در رديف نام خدا جايز نيست و نمى‌توان گفت: به نام خدا و خلق.
شهيد مطهرى مى‌گويد: نام‌هاى خداوند جنبه علامت ندارند، بلکه نمايانگر صفت و حقيقتى از حقايق ذات مقدّس او مى‌باشند. «3»