در قرآن و روايات، مطالبى بيان شده است که نشان مى‌دهد انبيا و اولياى الهى علم غيب داشته‌اند، همچنين آيات و رواياتى نظير همين آيه به چشم مى‌خورد که نشانگر آن است که آنان علم غيب ندارند! جمع ميان اين دو دسته آيات و روايات به چند صورت است:
الف: آنجا که مى‌فرمايد: علم غيب نمى‌دانند، مراد آن است که آن بزرگواران از پيش خود غيب نمى‌دانند و آنجا که مى‌گويد: غيب مى‌دانند، يعنى با اراده و الهام و وحى خدا مى‌دانند، نظير آنکه مى‌گوييم: فلان شهر نفت ندارد يا نفت دارد که مراد ما از نداشتن اين است که زمين آن نفت‌خيز نيست، يعنى از خود نفتى ندارد و مراد از داشتن نفت آن است که به وسيله‌ى لوله و ماشين و کشتى و قطار، نفت به آنجا مى‌رسد.
ب: علم غيب، دو گونه است که انبيا بخش اعظم آن را مى‌دانند، نظير اخبارى که قرآن به نام غيب به پيامبر اسلام وحى فرمود: «تِلْکَ مِنْ أَنْباءِ الْغَيْبِ نُوحِيها إِلَيْکَ» «1» و بخشى از
«1». هود، 49.
جلد 3 - صفحه 239
علم غيب مخصوص خداوند است و هيچ کس از آن اطّلاعى ندارد، نظير علم به زمان برپايى قيامت. پس آنجا که نمى‌دانند يعنى بخش مخصوص به خداوند را نمى‌دانند و آنجا که مى‌دانند، يعنى بخشى ديگر را مى‌دانند.
ج: مخاطبان آن بزرگواران متفاوت بودند؛ بعضى اهل غلوّ و مبالغه بودند که پيامبران و ائمّه اطهار عليهم السلام به آنان مى‌فرمودند: ما غيب نمى‌دانيم تا درباره‌ى آنان مبالغه نکنند. و بعضى در معرفت آن بزرگواران ناقص بودند که پيامبر و امام، براى رشد آنان، گوشه‌اى از علم غيب خود را عرضه مى‌کردند.
د: مراد از نداشتن علم غيب، نداشتن حضور ذهنى است. ولى به فرموده‌ى روايات براى امامان معصوم عمودى از نور است که با مراجعه به آن از همه چيز آگاهى پيدا مى‌کنند. نظير انسانى که مى‌گويد من شماره‌ى تلفن فلانى را نمى‌دانم، ولى دفترچه راهنمايى دارد که مى‌تواند با مراجعه به آن همه‌ى شماره‌ها را بگويد.
ه: آگاهى از غيب، همه جا نشانه‌ى کمال نيست، بلکه گاهى نقص است. مثلًا شبى که حضرت على عليه السلام در جاى پيامبر صلى الله عليه و آله خوابيدند، اگر علم داشتند که مورد خطر قرار نمى‌گيرند، کمالى براى آن حضرت محسوب نمى‌شد، زيرا در اين صورت، همه حاضر بودند جاى آن حضرت بخوابند. در اينجا کمال به ندانستن است.
و: خدا علم غيبى را که توقّع سود و زيان در آن است، به آنان مرحمت نمى‌کند. نظير همين آيه‌ى مورد بحث، ولى در مواردى که هدف از علم غيب، ارشاد و هدايت مردم باشد، خداوند آنان را آگاه مى‌سازد، همان‌گونه که عيسى عليه السلام به ياران خود فرمود: من مى‌توانم بگويم که شما مردم در خانه‌ى خود نيز چه چيزى را ذخيره کرده‌ايد. «وَ ما تَدَّخِرُونَ فِي بُيُوتِکُمْ» «1»
بعضى مفسران گفته‌اند که اهل مکّه به رسول‌خدا صلى الله عليه و آله گفتند: اگر با خدا ارتباط دارى، چرا از گرانى و ارزانى اجناس در آينده با خبر نمى‌شوى تا بتوانى سود و منفعتى بدست آورى وآنچه به زيان شماست، کنار بگذارى، که آيات فوق نازل شد. «2»
«1». آل‌عمران، 49.
«2». تفاسير مجمع‌البيان و نمونه.
جلد 3 - صفحه 240