تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
وَ إِذْ يَمْکُرُ بِکَ الَّذِينَ کَفَرُوا لِيُثْبِتُوکَ أَوْ يَقْتُلُوکَ أَوْ يُخْرِجُوکَ وَ يَمْکُرُونَ وَ يَمْکُرُ اللَّهُ وَ اللَّهُ خَيْرُ الْماکِرِينَ (30)
ترجمه
و هنگاميکه مکر مى‌کردند با تو آنانکه کافر شدند براى آنکه حبس کنند تو را يا بکشند تو را يا بيرون کنند تو را و مکر مى‌کنند و مکر ميکند خدا و خداوند بهترين مکر کنندگان است.
تفسير
قمى ره فرموده نازل شده است در مکه قبل از هجرت و بعد از ظهور دعوت و ايمان اوس و خزرج (که جماعت انصار مرکّب از آن دو قبيله‌اند) و بيعت آنها با حضرت ختمى مرتبت در خانه عبد المطلب واقع گرديد و نداى شيطان در منى و اطلاع قريش از واقعه موجب تشويش خاطر آنها شد و در دار النّدوه يعنى مجلس
جلد 2 صفحه 526
شوراى خودشان جمع شدند براى مشورت و اخذ تصميم در باره پيغمبر (ص) و شيطان بصوت پيرمردى درآمد و خود را معرفى بيکى از اهل نجد که براى کمک آنها در راى آمده نمود و داخل در مجلس شورا گرديد و چون جلسه رسميّت پيدا کرد أبو جهل اظهار داشت که اى جماعت قريش ما اهل اللّه و عزيزترين عرب بوديم که مردم سالى دو مرتبه بجانب ما مى‌آمدند و ما را اکرام مى‌نمودند و ما در حرم خدا بوديم و کسى طمع در ما نمى‌نمود تا آنکه محمد بن عبد اللّه در بين ما نشو و نما کرد و ما او را ملقب بامين نموديم براى امانت و صداقت و صلاح و سکون او و در اکرام او کوتاهى نکرديم تا به اين جا رسيد که ادّعاء نبوّت و اطلاع از اخبار سماوى نمود و عقلاء ما را نسبت بسفاهت و خدايان ما را دشنام داد و جوانان ما را فاسد کرد و جماعت ما را متفرق ساخت و گمان کرد پدران ما که از دنيا رفته‌اند در آتشند ديگر بلائى بالاتر از اين نيست که بسر ما آورد و راى من در باره او آنستکه کسيرا از خودمان محرمانه مأمور بکشتن او نمائيم و اگر بنى هاشم مطلع شدند که از ناحيه ما بوده ده برابر ديه دهيم شيطان گفت اين راى صواب نيست چون بنى هاشم نمى‌توانند قاتل او را زنده به بينند ناچار قصاص ميکنند و ميان شما و آنها نزاع ميشود و از دو طرف خون‌ريزى خواهد شد ديگرى برخواست و اظهار داشت که بهتر آنستکه او را بگيريم و در خانه حبس نمائيم تا بميرد چنانچه با زهير و نابغه و امرء القيس اين سلوک شد شيطان گفت اين راى هم بيرون از صواب است براى آنکه بنى هاشم باين امر راضى نمى‌شوند و در يکى از مواقع اجتماع عرب در مکه از آنها کمک مى‌جويند و او را از حبس بيرون مى‌آورند ديگرى برخواست گفت صلاح در آنستکه او را از بلاد خودمان بيرون کنيم و فارغ البال بعبادت بتان خودمان مشغول شويم شيطان گفت اين از همه آراء ضررش بيشتر است براى آنکه او مردى است وجيه و جميل و فصيح و بليغ اگر از ميان شما خارج شود اعراب باديه‌نشين را مجذوب و مسخّر خود مينمايد و با لشگر زيادى بجنگ شما خواهد آمد و شما را مستاصل خواهد نمود حضرات گفتند پس چاره چيست گفت از هر قبيله از قبائل قريش يکنفر انتخاب شود و بايد از بنى هاشم هم يکنفر باشد هر يک با اسلحه ناگهان بر او حمله کنند و او را بکشند تا خونش در تمام قبائل قريش متفرّق شود و بنى هاشم نتوانند مطالبه خون او را از قبيله خاصّه بنمايند خودشان هم شرکت داشته باشند ناچار شوند ديه بگيرند و
جلد 2 صفحه 527
همه اين راى را پسنديدند و گفتند ما حاضريم ده برابر ديه بدهيم و از بنى هاشم أبو لهب عموى پيغمبر (ص) حاضر شد با آنها شرکت نمايد و جبرئيل نازل شد و آنحضرت را از تصميم آنها آگاه کرد و اين آيه را آورد و قريش اجتماع نمودند که شبانه وارد در خانه حضرت رسول شوند و ابو لهب بملاحظه وجود زن و بچه در خانه مانع شد و مقرر گرديد صبح وارد شوند و مقصد خودشان را انجام دهند لذا شب را در اطراف خانه حضرت بيتوته نمودند و مراقب بودند که کسى خارج نشود و پيغمبر (ص) امر فرمود فراشش را گستردند و بامير المومنين عليه السلام اظهار داشت که حاضرى جانت را فداى جان من کنى عرض کرد بلى يا رسول اللّه فرمود در جاى من بخواب و برد مرا بر وى خود بکش و آنحضرت اطاعت فرمود و جبرئيل نازل شد و دست پيغمبر را گرفت و از خانه بيرون آورد و از ميان قريش عبور داد و او تلاوت فرمود اين آيه را و جعلنا من بين ايديهم سدّا و من خلفهم سدّا فاغشيناهم فهم لا يبصرون و آنها آنحضرت را نديدند و أبو بکر هم در بين راه ملحق شد تا وارد غار ثور شدند و چون صبح شد قريش حمله نمودند بخانه و قاصد فراش پيغمبر (ص) شدند ناگهان امير المؤمنين بيرون آمد و فرمود چکار داريد گفتند محمّد کجا است فرمود مگر من نگهبان او بودم شما که مى‌خواستيد او را از بلدتان خارج نمائيد او هم خارج شد ناچار قريش متفرّق شدند و در مقام تجسّس برآمدند و در ميان آنها مردى بود که ابو کرز نام داشت و قدم شناس بود از در حجره پيغمبر (ص) جاى قدم آنحضرت را شناخت و گفت اين مثل همان قدمى است که در مقام ابراهيم است و بعد از آن جاى قدم أبو بکر را هم شناخت و با قدم پدرش ابو قحافه تطبيق کرد تا دم غار رسيد و گفت از اينجا تجاوز ننمودند و خداوند عنکبوت را مأمور فرمود که تنيد بر در غار و ملکى را فرستاد که آنها را از دخول در غار منصرف نمود و در اطراف و جوانب ديگر مشغول بتجسّس شدند و پيغمبر (ص) را مأذون در هجرت فرمود و عيّاشى ره از يکى از صادقين عليهما السلام اجتماع قريش را در دار النّدوه و طرح آراء سه‌گانه از اخراج و حبس و قتل را نقل نموده و آنکه حضرت فرمود باتفاق آراء رأى شيطان تصويب شد که قتل اجتماعى بود و اين آيه را تلاوت فرمود و بنابر اين مراد از مکر آنها يا تدبير است و مراد از مکر الهى تقدير که فوق تدبير آنها بود يا مکر آنها حيله و خدعه است و مکر الهى عبارت از ردّ مکر آنها و مجازاتشان است بنحويکه مترقّب آن نبودند و در صدر آيه کلمه اذکر مقدر است و براى تذکّر
جلد 2 صفحه 528
پيغمبر (ص) و مسلمانان بنعمت خلاصى از شرّ کفّار و شکرگزارى ذکر شده است ..