«صَدَقَةٍ» و «صِداق»، از «صِدق» است. «صَدَقَةٍ»، نشان صداقت در ايمان به خدا و «صِداق» يا مهريه، نشانه‌ى صِدق و راستى در علاقه به همسر است.
مراد از صدقه در اين آيه، زکات واجب است.
«فَقِيرٌ»، از «فقر»، به معناى کسى است که نادارى، ستون فقراتش را مى‌شکند. و «مِسْکِينٍ»، از «مسکن»، يعنى آنکه به خاطر نادارى، خانه‌نشين شده است. طبق بعضى
جلد 3 - صفحه 445
روايات، فقير نادارى است که از مردم درخواست نمى‌کند، ولى مسکين کسى است که از شدّت بينوايى، سؤال و درخواست مى‌کند. «1»
از اينکه در آيات قبل، منافقان از نحوه‌ى تقسيم اموال به پيامبر صلى الله عليه و آله عيب مى‌گرفتند؛ «يَلْمِزُکَ فِي الصَّدَقاتِ» و در اين آيه، صدقات تنها براى گروه‌هاى خاصّى اجازه داده شده، مى‌فهميم که منافقان، به زکات چشم داشته‌اند.
«الْعامِلِينَ عَلَيْها»، عاملان زکات، همه‌ى آنانند که در جمع‌آورى، نگهدارى، توزيع و محاسبات زکات، زحمت مى‌کشند که اجرت آنان از زکات پرداخت مى‌شود.
«مؤلفة قلوبهم»، آنانند که زمينه‌اى براى گرايش به اسلام ندارند و با مصرف بخشى از زکات، مى‌توان قلوب آنان را جذب کرد.
البتّه پرداخت زکات براى تأليف قلوب، به مفهوم ايمان آوردنِ پولى نيست، بلکه زمينه‌سازى براى حصول درک و آموزش و سپس معرفت وايمان است. «يتألّفهم و يعلّمهم کى ما يعرفوا» «2»
«الْغارِمِينَ» که يکى از مصارف زکات است، بدهکارانى هستند که بى‌تقصير زيربار قرض رفته‌اند، مثل آنان که در آتش‌سوزى، سيل، غرق کشتى و حوادث طبيعى ديگر، هستى و دارايى خود را از دست داده‌اند.
امام صادق عليه السلام فرمود: «ايّما مؤمن او مسلمِ ماتَ وترک ديناً و لم يکن فى فسادٍ ولا اسرافِ فعلى الأمام ان يقضيه» «3» هر مؤمن يا مسلمانى که بميرد و بدهى بر جاى گذارد، که بر اساس فساد و اسراف نباشد، پرداخت بدهى او بر امام است.
«فِي سَبِيلِ اللَّهِ»، همه‌ى کارهاى خداپسندانه است و شامل مواردى چون تبليغات دينى، خدماتِ رفاهى و گره‌گشايى از مشکلات مسلمانان مى‌شود. گرچه مصداق بارز آن در غالب تفاسير، جنگ وجهاد معرّفى شده است.
«ابْنِ السَّبِيلِ»، کسى است که در وطن خويش توانگر است، ولى در سفر، گرفتار و بى‌پول شده است.
«1». تفسير الميزان.
«2». تفسير نورالثقلين.
«3». تفسير کنزالدقائق.
جلد 3 - صفحه 446
سيماى زکات
حکم زکات در مکّه نازل شده است، امّا به علّت کمى مسلمانان و اندک بودن کسانى‌که زکات به آنان تعلق گرفته بود، خودشان اقدام به پرداخت زکات مى‌کردند. پس از تشکيل حکومت اسلامى در مدينه، مسأله‌ى گرفتن زکات از مردم و واريز کردن آن به بيت‌المال و تمرکز آن توسّط حاکم اسلامى مطرح شد. «خُذْ مِنْ أَمْوالِهِمْ صَدَقَةً» «1»
زکات مخصوص اسلام نيست، بلکه در اديان پيشين نيز بوده است. حضرت عيسى عليه السلام در گهواره به سخن آمد وگفت: «أَوْصانِي بِالصَّلاةِ وَ الزَّکاةِ» «2» و حضرت موسى عليه السلام خطاب به بنى‌اسرائيل مى‌فرمايد: «أَقِيمُوا الصَّلاةَ وَ آتُوا الزَّکاةَ» «3» و درباره‌ى عموم پيامبران مى‌خوانيم: «وَ جَعَلْناهُمْ أَئِمَّةً يَهْدُونَ بِأَمْرِنا وَ أَوْحَيْنا إِلَيْهِمْ فِعْلَ الْخَيْراتِ وَ إِقامَ الصَّلاةِ وَ إِيتاءَ الزَّکاةِ» «4»
در قرآن چهار تعبير براى زکات بيان شده است:
1. ايتاء مال. «وَ آتَى الْمالَ عَلى حُبِّهِ ذَوِي الْقُرْبى» «5»
2. صدقه. «خُذْ مِنْ أَمْوالِهِمْ صَدَقَةً» «6»
3. انفاق. «يُقِيمُوا الصَّلاةَ وَ يُنْفِقُوا» «7»
4. زکات. «يُقِيمُونَ الصَّلاةَ وَ يُؤْتُونَ الزَّکاةَ» «8»
در قرآن، معمولًا زکات همراه با نماز آمده است و طبق روايات، شرط قبولى نماز، پرداخت زکات است. اين پيوند رابطه‌ى با خدا ورابطه‌ى با مردم را مى‌رساند.
در قرآن هيچ يک از واجبات دين، اين‌گونه مقارن با نماز نيامده است.
گرفتن زکات بر سادات حرام است، گروهى از بنى هاشم از پيامبر صلى الله عليه و آله تقاضا کردند تا مسئول جمع‌آورى زکات چهارپايان باشند و بدين وسيله سهمى به عنوان کارگزاران زکات
«1». توبه، 103.
«2». مريم، 32.
«3». بقره، 34.
«4». انبياء، 73.
«5». بقره، 77.
«6». توبه، 103.
«7». ابراهيم، 31.
«8». مائده، 55.
جلد 3 - صفحه 447
نصيبشان گردد. حضرت فرمودند: زکات بر من و شما حرام است. «1» مگر آنکه دهنده و گيرنده‌ى زکات هر دو سيّد باشند.
قانون زکات، به معناى تمايل اسلام به وجود قشرِ فقيرِ زکات گيرنده و ثروتمندِ زکات دهنده نيست، بلکه راه حلّى براى يک واقعيّت خارجى جامعه است. اغنيا هم گاهى با پديده‌هايى چون سرقت، آتش‌سوزى، تصادف، جنگ و اسارت مواجه مى‌شوند و در نظام اسلامى بايد بودجه‌اى براى تأمين اجتماعى باشد.
در روايات آمده است: خداوند در مال اغنيا به مقدار حلّ مشکل نيازمندان حقّى قرار داده است و اگر مى‌دانست که برايشان کافى نيست، آن را مى‌افزود. اگر مردم حقوق فقرا را به آنان مى‌پرداختند، همه زندگى خوبى داشتند و اگر اغنيا زکات مى‌دادند، فقيرى در کار نبود. «2»
بر خلاف عقيده‌ى بعضى در مورد جلوگيرى از افزايش درآمد افراد و محدود ساختن آن، اسلام عقيده دارد که بايد به انسان آزادى نسبى داد تا با تلاش، ابتکار و بهره‌گيرى از طبيعت رشد کند، ولى ماليات هم بپردازد.
شرط مصرف زکاتِ در راه خدا، «فِي سَبِيلِ اللَّهِ» فقر نيست، بلکه در هر جا که کمک به حاکميّت خطّ اسلام کند، مى‌توان خرج کرد. «3»
براى نجات جامعه از شرّ افراد شرور، مى‌توان از زکات استفاده کرد و اين مشمولِ «وَ الْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ» است. «4»
اگر بر گردن کسى، ديه ثابت شد و توان پرداخت نداشت، مشمول «وَ الْغارِمِينَ» است و مى‌توان از زکات به او کمک کرد. «5»
شايد تعبير «وَ فِي الرِّقابِ»، شامل مصرف زکات براى آزادسازى زندانيان يا تأمين مخارج آنان هم بشود.
تقسيم زکات در موارد هشتگانه، لازم نيست يکسان باشد؛ بلکه زير نظر حاکم اسلامى و
«1». تفسير نورالثقلين؛ کافى، ج 4، ص 58.
«2». وسائل، ج 6، ص 4.
«3». تفسير روح‌المعانى.
«4». تفسير روح‌المعانى.
«5». تفسير مراغى.
جلد 3 - صفحه 448
به مقدار نياز و ضرورت تقسيم مى‌شود.
زکات، عامل تعديل ثروت است.
زکات، تشکّر عملى از داده‌هاى الهى است.
زکات، فاصله‌ى طبقاتى را کاسته، کينه‌ى ميان فقرا و ثروتمندان را مى‌زدايد.
زکات، روح سخاوت و رحمت را در انسان زنده ساخته، از دنيا طلبى و وابستگى مادّى مى‌کاهد.
زکات، پشتوانه‌ى تأمين اجتماعى محرومان است. به فقير مى‌گويد: نگران نباش، به ورشکسته مى‌گويد: تلاش مجدّد کن، به مسافر مى‌گويد: از ماندن در راه نترس، به کارمند زکات مى‌گويد: سهم تو محفوظ است، به بردگان وعده‌ى آزادى مى‌دهد، بازار خدمات الهى را رونق مى‌بخشد و دل‌هاى ديگران را به اسلام جذب مى‌کند.
غفلت از ياد خدا، بهره‌کشى از مردم، سنگدلى، طغيان و عيّاشى، ثمره‌ى تکاثر و ثروت‌اندوزى است و زکات، داروى بخشى از اين بيمارى است.
زکات، علاوه بر محروميت زدايى، گرايش به اسلام را مى‌افزايد و يا لااقل موجب ترک همکارى افراد با دشمنان اسلام مى‌گردد. چنانکه در روايات آمده است که گاهى افرادى که ايمان ضعيفى دارند، باکمک‌هاى مالى ونزديک شدن به اسلام، ايمانشان استوار مى‌شود. «1»
زکات که نمودارى از نظام اسلامى است زمينه‌ساز عدالت اجتماعى، فقرزدايى، تأمين کارمندان، محبوبيت بين‌المللى، آزادى بردگان وافراد در بند، به حرکت درآوردن نيروها، حفظ آيين وکيان مسلمانان وگسترش خدمات عمومى است.