تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ أَنِ اسْتَغْفِرُوا رَبَّکُمْ ثُمَّ تُوبُوا إِلَيْهِ يُمَتِّعْکُمْ مَتاعاً حَسَناً إِلى أَجَلٍ مُسَمًّى وَ يُؤْتِ کُلَّ ذِي فَضْلٍ فَضْلَهُ وَ إِنْ تَوَلَّوْا فَإِنِّي أَخافُ عَلَيْکُمْ عَذابَ يَوْمٍ کَبِيرٍ «3»
وَ أَنِ اسْتَغْفِرُوا رَبَّکُمْ: و اينکه طلب آمرزش کنيد پروردگار خود را از گناهان، ثُمَّ تُوبُوا إِلَيْهِ: پس توبه و بازگشت کنيد به سوى او.
«1» مدرک سابق.
«2» مدرک سابق.
جلد 6 - صفحه 14
تنبيه: اختلاف است در فرق بين دو مرتبه استغفار و توبه به چند وجه:
1- آنکه ابتدا امر به طلب مغفرت، بعد از آن بيان فرمود که آن مطلوب توبه است؛ زيرا داعى به توبه استغفار باشد که عبارت است از طلب مغفرت.
2- مراد استغفار از گناهان گذشته، و توبه و بازگشت به خدا در اعمال آينده.
3- استغفار کنيد از شرک و معاصى و برگرديد به توحيد و طاعات.
4- استغفار طلب است از خدا به آمرزش ناشايستگى‌ها؛ و توبه سعى انسان است در ترک ناپسنديده‌ها.
5- استغفار کنيد از گناهان گذشته و عازم شويد بر عود ننمودن در آتيه؛ براى آنکه توبه به اين هر دو تحقق يابد: پشيمانى برگذشته و عزم بر نکردن در آينده.
و چون استغفار و توبه نموديد به خداوند غفار.
يُمَتِّعْکُمْ مَتاعاً حَسَناً: بهره‌ور سازد شما را در دنيا به نعم سابقه در سکون و راحت و سعه و امنيت و بقا و معيشت؛ إِلى أَجَلٍ مُسَمًّى: تا وقتى که مقدر شده اجل موت شما در آن. «1» وَ يُؤْتِ کُلَّ ذِي فَضْلٍ فَضْلَهُ: و عطا شود هر صاحب عمل صالحى فضل و ثواب بر قدر اعمالش؛ زيرا هر کس طاعت و عبادتش در دنيا زيادتر باشد، درجات او در آخرت زائد گردد. يا عطا شود هر نفسى آنچه سزاوار است از نعمت و رزق در دنيا و جزا و ثواب در عقبى. اول بر وفق حکمت و مصلحت، و دوم بر حسب استحقاق و معدلت. يا عطا شود هر صاحب فضل در دين، جزاى فضل او در دنيا و آخرت.
تبصره: حق سبحانه و تعالى منافع دنيا را در آيه شريفه، متاع ناميد به جهت بينائى بر حقارت و قلّت آن، و آگاهى بر نقصان و زوال آن. و اما سعادت اخرويه را تعبير به فضل فرمود، هر آينه اشعار است بر آنکه:
اولا- مراتب ترقيات اخرويه مختلف است به حسب کسب اعمال صالحه
«1» تفسير مجمع البيان ج 5 ص 142.
جلد 6 - صفحه 15
و تکميل نفس ناطقه.
ثانيا- عطاء نعم باقيه ابديه از راه فضل باشد، زيرا بر فرض عبادت خالصه در تمام عمر بدون کسب سيّئة، هر آينه مقايسه نشود به فيض ابديه الهيه.
ثالثا- تمام منافع و فوائد دنيويه نسبت به درجات اخرويه و نعم باقيه به منزله بهره و نصيبى است از درياى فيض سبحانى؛ زيرا نعم دنيا هر چه شريف و لطيف باشد، چون مشوب به کدورات، و به علاوه فنا و زوال دارد، البته نسبت به نعم عقبى که حقيقت شرافت و لطافت را واجد و از تمام تصورات فاقد است، بهره‌اى از بحر خواهد بود.
وَ إِنْ تَوَلَّوْا: و اگر اعراض کنيد و رو برگردانيد از آنچه امر شده‌ايد به آن، از توحيد و استغفار و توبه؛ فَإِنِّي أَخافُ عَلَيْکُمْ عَذابَ يَوْمٍ کَبِيرٍ: پس به تحقيق من مى‌ترسم بر شما عذاب روز بزرگ را که قيامت باشد. و اين خوف در معنى يقين است. يعنى: اى پيغمبر اعلام کن آنها را که شما اعراض نموديد و من مى‌دانم براى شما عذاب عظيمى خواهد بود. «1» آيه شريفه تهديد و توعيد است نسبت به معرضين از حق و منحرفين از اوامر فياض مطلق به نزول عذاب و هلاکت. چنانچه على بن ابراهيم قمى قدس سرّه عذاب در اين آيه شريفه را تفسير فرموده به دخان و صيحة. «2» و وصف روز قيامت به کبير به جهت عظّم آنچه در او واقع شود از اهوال و ظهور سرائر و اعمال.