المیزان جلد۱ بخش۱۹
درخت درخت گندم بوده ولى ثمره اش حسد شده است
و اين روايت همانطور که ملاحظه مى فرمائيد، اين معنا را مسلم گرفته ، که درخت نامبرده هم گندم بوده ، و هم حسد، و اينکه آندو از درخت گندم خوردند، ولى ثمره اش حسد شد، و مقام و منزلت محمد و آل او عليهم السلام را آرزو کردند.
و مقتضاى معناى اول ، اين است : که درخت نامبرده پست تر و نالايق تر از آن بوده که اهل بهشت اشتهاى خوردن از آن را بکنند، و مقتضاى معناى دوم ، اينستکه : درخت نامبرده گرانمايه تر از آن بوده که آدم و همسرش از آن استفاده کنند، همچنانکه در روايتى ديگر آمده : که آن درخت عبارت بوده از علم محمد و آل او عليهم السلام .
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۲۱۸
و بهر حال هر چند حسد و گندم دو معناى مختلف دارند، ولکن با رجوع به بيانيکه ما درباره ميثاق کرديم ، خواهى ديد که معنا يکى است ، و آن اينستکه آدم عليه السلام خواسته ميان تمتع و بهره مندى از بهشت ، که مقام قرب خداست ، و ميثاق در آنجا واقع شده ، که جز بخدا توجه نکند، و ميان استفاده از درخت منهيه ، که مستلزم تعب تعلق بدنيا است ، جمع کند، ولى اين جمع برايش فراهم نيامد، و بزمين هبوط نموده ، آن ميثاق را فراموش کرد، و هر دو امر که همان مقام رسول خدا (ص ) و تمتع از درخت گندم باشد برايش جمع نشد، آنگاه خداوند او را با اجتباء هدايت نموده ، با توبه ارتباط و علقه اش بدنيا را بريد، و بآن ميثاق که از ياد برده بود، ملحق نمود، (دقت بفرمائيد).
و منظور از اينکه در روايت فرمود: (پس آدم بچشم حسد بر آنان نظر افکند، و آرزوى منزلت ايشان نمود) الخ ، بيان اين معنا است ، که مراد بحسد آدم در حقيقت غبطه و بفارسى رشک بوده ، نه حسديکه (طغيان اين غريزه )، و يکى از اخلاق رذيله است .
رفع تنافى از دو روايتى که بظاهر با هم متنافی اند
در اينجا دو روايت يکى از امام باقر، و يکى ديگر از يکى از دو امام باقر و صادق عليهماالسلام ، آمده که بظاهر باهم متنافيند، ولى با بيان سابق ما تنافى آندو از بين مى رود، اما روايت اول را کمال الدين ، از ابى حمزه ثمالى ، از امام باقر عليه السلام روايت کرده ، که فرمود: خداى عز و جل بآدم عهد کرده بود که بدرخت نامبرده نزديک نشود، ولى وقتى آن هنگام رسيد که در علم خدا گذشته بود، که آدم بالاخره از آن درخت خواهد خورد، آدم عهد نامبرده را فراموش کرد، و از آندرخت بخورد، و اين است مراد خدايتعالى باينکه فرمود: «و لقد عهدنا الى آدم من قبل فنسى و لم نجدله عزما» تا آخر حديث .
و روايت دوم را عياشى ، در تفسير خود، از يکى از دو امام باقر و صادق عليهماالسلام روايت کرده ، که شخصى از آنجناب پرسيد: چگونه خدايتعالى آدم را بفراموشى مؤ اخذه کرد، (با اينکه فراموش کار مؤ اخذه نميشود)؟، امام فرمود: آدم فراموش نکرد، و چگونه ممکن است بگوئيم : فراموش کرد؟ با اينکه ابليس او را بياد نهى خدا انداخت ، و باو گفت : (پروردگار شما شما را از اين درخت نهى نکرد، مگر براى اينکه فرشته نشويد، و يا جاودانه در بهشت باقى نمانيد) (تا آخر حديث ) که با دقت در بيان گذشته که گفتيم آدم ميخواست ميان بهره مندى از بهشت ، و ميان خوردن از درخت را جمع کند، ولى نتوانست ) اين تنافى برداشته ميشود.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۲۱۹
رواياتى درباره قصه آدم در بهشت و هبوط او
و در امالى صدوق از ابى الصلت هروى ، روايت شده که گفت : روزيکه ماءمون دانشمندان مذاهب اسلام ، و ديانتهاى يهود، و نصارى ، و مجوس ، و صابئيان ، و ساير صاحبان نظريه را براى بحث با على بن موسى الرضا عليهماالسلام جمع کرد، هيچ يک با آنجناب طرف بحث نشد، مگر آنکه امام او را ملزم کرد، بطوريکه گوئى سنگ بدهانش انداخته ، تا آنکه على بن محمد بن جهم برخاسته عرضه داشت : يابن رسول اللّه (ص ) آيا نظر شما درباره انبياء اين استکه معصومند؟
فرمود: بله ، پرسيد: با اين کلام خداى عز و جل چه مى کنى ؟ که فرمود: «و عصى آدم ربه فغوى »؟، تا آنجا که ميگويد: مولانا حضرت رضا عليه السلام فرمود: واى بر تو اى على ، از خدا بترس ، و نسبت کارهاى زشت بانبياء مده ، و کتاب خدايرا براى خودت تاءويل مکن ، چون خداى عز و جل مى فرمايد: «و ما يعلم تاءويله ، الا اللّه و الراسخون فى العلم »، (تاءويل آنرا نميداند، مگر خدا، و آنانکه راسخ در علمند).
اما اينکه خداى عز و جل فرموده : «و عصى آدم ربه فغوى »، در اين زمينه بوده ، که آدم را بمنظور اينکه حجت و خليفه اش در زمين باشد خلق کرد، نه براى اينکه در بهشت بماند، و نافرمانى او در بهشت بوده ، نه در زمين ، و تازه آن نافرمانى هم بمقتضاى تقدير الهى بوده ، همينکه بزمين هبوط کرد، و حجت و خليفه او در زمين گرديد، بمقام عصمت نيز برسيد، که خداى عز و جل درباره عصمتش فرموده : «ان اللّه اصطفى آدم و نوحا، و آل ابراهيم ، و آل عمران على العالمين »، تا آخر حديث ).
# مؤ لف : اينکه امام فرمود: نافرمانى آدم در بهشت بوده ، اشاره است بآن بيانيکه ما کرديم ، که تکليف نخوردن از درخت تکليف مولوى نبوده ، بلکه ارشادى بوده ، چون در بهشت هنوز تکاليف دينى جعل نشده بود، و موطن تکليف دينى زندگى زمينى است ، که خدا براى آدم از پيش مقدر کرده بود، پس معصيت نامبرده معصيت امر ارشادى بوده ، نه مولوى ، پس ديگر جا ندارد که مانند بعضى از مفسرين خود را بزحمت انداخته ، حديث نامبرده را تاءويل کنيم .
و در عيون از على بن محمد بن جهم روايت آورده که گفت : بمجلس ماءمون در آمدم و ديدم که على بن موسى عليهماالسلام نيز در آنجايند، ماءمون بآنجناب گفت : يا بن رسول اللّه ! آيا نظر شما اين نيست که انبياء معصومند؟
فرمود: بله ، همين است ، پرسيد: پس چرا خدايتعالى فرموده : «و عصى آدم ربه فغوى »؟
فرمود: خدايتعالى بآدم دستور داده بود: که تو و همسرت در بهشت سکنى کنيد، و از هر چه ميخواهيد بخوريد،ولى نزديک اين درخت مشويد، و اشاره فرمود بدرخت معينى از گندم ، که در آنجا بود، و فرمود: اگر از اين بخوريد، از ستمکاران ميشويد، و نفرموده بود که از جنس اين درخت نخوريد، آدم هم خيال کرد تنها از آن بوته معين نهى شده ، و لذا از آن بوته معين نخورد، بلکه از بوته اى ديگر خورد، آنهم بوسوسه شيطان خورد، چون شيطان باو و همسرش گفت : پروردگارتان از خصوص اين بوته شما را نهى کرده ، که از آن نخوريد، و اما غير اين بوته را فرموده نزديکش نشويد، نه اينکه از آن نخوريد، و از خوردن آن هم که نهى کرده ، براى اين نهى کرده که مبادا فرشته ، و يا از جاودانان در بهشت شويد، و برايشان سوگند هم خورد، که من از خير خواهان شمايم ، آدم و حوا هم تا آنروز بکسى بر نخورده بودند، که بدروغ سوگند خورده باشد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۲۲۰
بهمين جهت فريب او را خورده ، و بسوگند او اعتماد نموده ، و از آن درخت خوردند، و تازه اين جريان قبل از رسيدن او بمقام نبوت بود، و اين نافرمانى هم گناه کبيره نبوده که بخاطر آن مستحق آتش شود، بلکه از صغيره هائى بوده که خدا کسى را بخاطر آن عذاب نمى کند، و صدور آن از انبياء قبل از آنکه مورد وحى قرار گيرند جائز است .
و اما بعد از آنکه خدا او را اجتباء کرد، و بمقام نبوتش برگزيد، از معصومين شد، که نهگناه صغيره مى کنند، و نه کبيره ، و بهمين جهت است که خداى عز وجل درباره او هم فرموده : «و عصى آدم ربه فغوى ، ثم اجتباه ، ربه ، فتاب عليه ، وهدى »، و هم فرموده : ((ان اللّه اصطفى آدم ، و نوحا، وآل ابراهيم و آل عمران على العالمين (( (تا آخر حديث ).
تعجب شيخ صدوق ازنقل اين حديث توسط ناصبى
# مؤ لف : صدوق عليه الرحمه بعد از نقل اين حديث ، که حديثى است طولانى ، گفته : اين حديث از طريق على بن محمد بن جهم که يک مرد ناصبى ، و دشمن اهل بيت بوده ، خيلى عجيب است ، (اين بود گفتار مرحوم صدوق ).
و اين حديث آنمرحوم را به تعجب در نياورده ، مگر بخاطر اينکه مشتمل است بر تنزيه انبياء، و آن مرحوم در اصولى که در حديث مزبور مسلم گرفته شده ، دقت نکرده ، و گرنه متوجه ميشد که با مذهب ائمه اهل بيت سازگار نيست ، چون مذهب امامان اهل بيت اين است که صدور نافرمانى از انبياء بخاطر اينکه معصومند، هم قبل از نبوت آنان محال است ، و هم بعد از نبوت ، هم نافرمانيهاى صغيره ، و هم کبيره .
علاوه بر اينکه آنطور که اين مرد ناصبى حديث را نقل کرده ، مستلزم آنست که جمله اى از آيه حذف شده باشد، و تقدير «ما نهيکما ربکما عن هذه الشجره ، الا ان تکونا»، جمله «ما نهيکما ربکما عن هذه الشجره ، و انما نهيکما عن غيرها، و ما نهيکما عن غيرها، الا ان تکونا» الخ ، باشد يعنى خدا اصلا شما را از اين بوته نهى نکرده ، بلکه از غير اين نهى کرده ، و از آن غير هم نهى نکرده ، مگر براى اينکه فرشته ، و يا جاودان نباشيد)، در حاليکه آيه : (اى آدم آيا ميخواهى تو را بدرختى راهنمائى کنم ، که درخت جاودانگى و ملک دائمى است )؟ دلالت دارد بر اينکه ابليس وى را تشويق مى کرده ، بر اينکه از عين آن درخت که ممنوع شده بخورد، و باين منظور او را تطميع مى کرده ، باينکه اگر از آن بخورى ، جاودان ميشوى ، تا از آن درخت که با نهى خدا از آن محجوب شده بود، بخورد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۲۲۱
از اين هم که بگذريم ، اصلا اين مرد، يعنى على بن محمد بن جهم در حديث سابق جواب صحيح و تمام را خودش در مجلس ماءمون از آنجناب گرفت ، پس اين روايت که صدوق آورده ، خالى از اشکال نيست ، هر چند که بعضى از وجوه اشکالى که گفتيم ، امکان حمل بر محملى صحيح داشته باشد.
و نيز مرحوم صدوق از امام باقر عليه السلام از پدران بزرگوارش ، از رسول خدا (ص ) روايت کرده که فرمود: مکث آدم و حوا در بهشت ، از هنگامى که وارد آن شدند، تا ساعتى که بيرون شدند تنها هفت ساعت از ايام دنيا بود، و در همانروز که اين جريان واقع شد، خدا از بهشتش بيرون کرد.
روايتى از امام صادق (ع ) در تبيين کيفيت بيرون شدن آدم و حوا از بهشت
و در تفسير عياشى ، از عبد اللّه بن سنان ، روايت کرده که گفت : شخصى از امام صادق عليه السلام سئوالى کرد: و من آنجا حاضر بودم ، و آن اين بود: که آدم و همسرش چقدر در بهشت ماندند، که بخاطر خطائى که کردند بيرون شدند؟
فرمود: خداى تبارک و تعالى ، بعد از ظهر روز جمعه بود که از روح خود در آدم بدميد، و آنگاه از پائين دنده هايش همسرش را خلق کرد، و بعد فرشتگان را بسجده بر او امر فرمود، و بعد در همان روز او را داخل بهشت کرد، و بخدا سوگند که بيش از شش ساعت از همان روز در بهشت نماند، که دچار نافرمانى خدا شده ، و خدا او و همسرش را از آنجا بيرون کرد، در حاليکه آفتاب تازه غروب کرده بود، آنشب را تا صبح پشت در بهشت بسر بردند، تا صبح شد، ناگهان متوجه عريانى خود شدند، پروردگارشان نداشان داد: آيا شما را از آن درخت که ميدانيد نهى نکردم ؟ آدم خجالت کشيده ، سر بزير افکند، و گفت : پروردگارا ما بنفس خود ستم کرديم ، و اينک بگناهان خود اعتراف مى کنيم ، پس ما را بيامرز، خدايتعالى در پاسخشان فرمود: بايد که از آسمانهاى من بزمين هبوط کنيد، چون هيچ نافرمان و سرکش در آسمانهاى من همجوار من نميشود.
# مؤ لف : ممکن است از آنچه اين روايت مشتمل بر آنست ، کيفيت بيرون شدن آندو را از بهشت استفاده کرد، و فهميد که آندو نخست از بهشت بيرون شده ، در بيرون در بهشت قرار گرفتند، و سپس از بيرون در بهشت بزمين هبوط کرده اند، چون در قرآن کريم و آيات اين قصه ، که همان آيه فوق باشد، دو بار امر بهبوط شده با اينکه اين امر امر شرعى نبوده ، بلکه امر تکوينى بوده ، که بهيچ وجه قابل تخلف نيست .
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه ۲۲۲
و همچنين از اينکه سياق را تغيير داده ، در آيه : «و قلنا يا آدم اسکن » تا بآخر بسياق (متکلم مع الغير گفتيم )، و در آيه : «و ناديهما ربهما» الخ ، بسياق غايب (پروردگارشان ندايشان کرد)، آورد، و نيز در اولى تعبير به (بگفتار)، و در دومى به ندا که صدا زدن از دور است ، تعبير کرد، و باز در اولى با کلمه (هذا)، که مخصوص باشاره به نزديک است ، و در دومى با کلمه (تلک )، که مخصوص اشاره بدور است ، بياورد، از اين تعبيرات ميتوان فهميد: که امر بهبوط، يکبار در داخل بهشت صورت گرفته ، و با آن ، آدم از بهشت بيرون شده ، و يکبار هم در بيرون بهشت صورت گرفته ، و از آنجا بزمين هبوط کرده است .
نقطه ضعفى که در اين روايت است ، اين است که در اين روايت خلقت حوا را مطابق تورات از دنده آدم دانسته ، و اين معنا را در روايات وارده از ائمه اهل بيت عليهم السلام بطوريکه در بحث از خلقت آدم خواهى ديد، تکذيب مى کند، هر چند که ممکن است اين نقطه ضعف را جبران نموده ، و گفت : مراد از دنده پائين آدم ، زيادى گل آدم است ، آن گلى که با آن اضلاع و دنده هاى آدم را آفريد (دقت بفرمائيد)، و اما ساعتهائى که براى مکث آدم در بهشت تعيين نموده ، در يکجا شش ساعت ، و جائى ديگر هفت ساعتش خوانده ، علاج اين اختلاف آسان است ، براى اينکه ميگوئيم : منظور از ساعت شصت دقيقه نيست ، بلکه منظور بيان زمان تقريبى جريان است .
رواياتى از معصومين (ع ) در مراد از کلمات در آيه (فتلقى آدم من ربه کلمات )
و در کافى از يکى از دو امام باقر و صادق عليهماالسلام ، روايت کرده که در ذيل جمله : «فتلقى آدم من ربه کلمات»، فرمود: آن کلمات اين است : «لا اله الا انت ، سبحانک ، اللّهم و بحمدک ، عملت سوءا، و ظلمت نفسى، فاغفرلى، و انت خير الغافرين ، لا اله الا انت ، سبحانک اللّهم و بحمدک ، عملت سوءا، و ظلمت نفسى، فارحمنى، و انت خير الغافرين ، لا اله الا انت ، سبحانک اللّهم ، و بحمدک ، عملت سوءا، و ظلمت نفسى، فارحمنى و انت خير الراحمين ، لا اله الا انت ، سبحانک اللّهم ، و بحمدک ، عملت سوءا، و ظلمت نفسى، فاغفر لى، و تب على ، انک انت التواب الرحيم،
معبودى بجز تو نيست بار الها، حمد و تسبيحت مى گويم ، کار زشتى مرتکب شدم ، و بخود ستم کردم ، پس مرا بيامرز، که تو بهترين آمرزندگانى ، معبودى بجز تو نيست ، بار الها تسبيح و حمدت ميگويم ، کار بدى کردم ، و بخود ستم نمودم ، پس بمن رحم کن ، که تو بهترين غافرانى ، معبودى بجز تو نيست ، حمد و تسبيحت ميگويم ، بار الها من بدى کردم ، و بخود ستم نمودم ، پس مرا رحم کن ، که تو بهترين رحيمانى ، معبودى بجز تو نيست ، بار الها تسبيح و حمدت ميگويم ، کار بدى کردم ، و بخود ستم روا داشتم ، پس مرا بيامرز، و نظر رحمتت بمن برگردان ، که تو هم تواب و هم رحيمى .
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۲۲۳
# مؤ لف : اين معنا را صدوق ، و عياشى ، و قمى ، و ديگران نيز روايت کرده اند، از طرق اهل سنت و جماعت هم قريب بآن روايت شده ، و چه بسا از آيات داستان نيز همين معنا استفاده بشود.
مرحوم کلينى در کافى گفته : و در روايتى ديگر در تفسير جمله : «فتلقى آدم من ربه کلمات »، آمده : که فرمود: خدا را بحق محمد و على و فاطمه و حسن و حسين سوگند داد.
# مؤ لف : اين معنا را صدوق و عياشى و قمى و ديگران نيز روايت کرده اند، و قريب بآن از طرق اهل سنت و جماعت نيز روايت شده ، همچنانکه در در منثور از رسول خدا (ص ) آمده که فرمود: وقتى آدم آن گناه را مرتکب شد، سر بسوى آسمان بلند کرده گفت : از تو بحق محمد مسئلت مى کنم ، که مرا بيامرزى ،
پس خدا بدو وحى کرد: که محمد کيست ؟ گفت : اى خدا که نامت والا است ، وقتى مرا آفريدى ، سر بسوى عرش تو بلند کردم ، ديدم در آنجا نوشته شده ، لا اله الا اللّه ، محمد رسول اللّه (ص )، فهميدم که در درگاه تو احدى عظيم المنزلة تر از او نيست که نامش را با نام خود قرار داده اى ، پس خدايتعالى وحى کرد: که اى آدم ، او آخرين پيامبران از ذريه تو است ، و اگر او نبود، تو را خلق نمى کردم .
# مؤ لف : و اين معنا هر چند که در بدو نظر از ظاهر آيات بعيد است ، و لکن اگر کاملا در آنها دقت شود، چه بسا تا اندازه اى قريب باشد، چون جمله : «فتلقى آدم » الخ ، تنها بمعناى قبول آن کلمات نيست ، بلکه کلمه تلقى ، بمعناى قبول با استقبال و روى آورى است ، (کانه آدم روى بآن کلمات آورده ،و آنرا فرا گرفته است ) و اين دلالت دارد بر اينکه آدم اين کلمات را از ناحيه خدا گرفته ، و قهرا قبل از توبه علم بآن کلمات پيدا کرده ، قبلا هم تمامى اسماء را از پروردگارش آموخته بود، آنجا که پروردگارش فرمود: (من ميخواهم در زمين خليفه بگذارم ، ملائکه گفتند: آيا کسى را در زمين مى گذارى که در آن فساد کند، و خونريزيها کند، با اينکه ما تو را بحمدت تسبيح ميگوئيم ، و برايت تقديس مى کنيم ؟)، و پروردگارش بايشان فرمود: (من چيزى ميدانم که شما نميدانيد)،
سپس علم تمامى اسماء را باو آموخت ، و معلوم است ، که علم بتمامى اسماء هر ظلم و گناهى را از بين مى برد، و دواى هر دردى ميشود، و گرنه جواب از ايراد ملائکه تمام نميشود، و حجت بر آنان تمام نمى گردد، براى اينکه خداى سبحان در مقابل اين اشکال آنان که (در زمين فساد انگيزند و خونها بريزند)، چيزى نفرمود، و چيزى در مقابل آن قرار نداد، بجز اينکه (خدا همه اسماء را باو تعليم کرد)، پس معلوم ميشود علم نامبرده تمامى مفاسد را اصلاح مى کرده ، و در سابق هم حقيقت آن اسماء را شناختى ، که گفتيم موجودات عاليه اى غايب و در پس پرده آسمانها و زمين بوده اند، واسطه هائى براى فيوضات خدا بمادون خود بوده اند، که کمال هيچ مستکملى جز به برکات آنان تمام نميشده .
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۲۲۴
همچنانکه در بعضى اخبار وارد شده : که آدم عليه السلام شبح هائى از اهل بيت ، و انوار ايشانرا در هنگام تعليم اسماء بديد، و نيز اخبارى رسيده : که آن انوار را در هنگامى ديد، که خدايتعالى ذريه اش را از پشتش بيرون کشيد، و نيز وارد شده : که آن انوار را در همان هنگامى که در بهشت بود، ديد، که خواننده عزيز خودش بايد بآن اخبار مراجعه نمايد (و راهنما خداست ).
خدايتعالى با نکره آوردن لفظ (کلمات ) امر آن کلمات را مبهم گذاشت ، و فرمود: «فتلقى آدم من ربه کلمات » الخ ، و اطلاق لفظ کلمه ، بر موجود عينى در قرآن کريم آمده ، و در آيه : «بکلمه منه اسمه المسيح عيسى بن مريم »، صريحا اين لفظ را در عيسى بن مريم عليهماالسلام اطلاق نموده .
و اما اين که بعضى از مفسرين گفته اند: که منظور از کلمات کلماتى است که خدا در سوره اعراف از آدم و حوا حکايت کرده ، و فرموده : «قالا: ربنا ظلمنا انفسنا، و ان لم تغفرلنا، و ترحمنا، لنکونن من الخاسرين » الخ ، تفسير صحيحى نيست ، براى اينکه مسئله توبه همانطور که آيات اين سوره ، يعنى سوره بقره دلالت مى کند، بعد از واقعه هبوط بزمين واقع شده ، چون مى فرمايد: «فقلنا: اهبطوا بعضکم لبعض عدو»، تا آنجا که مى فرمايد: «فتلقى آدم من ربه کلمات ، فتاب عليه » الخ ، و اين کلماتى که آدم و همسرش بآن تکلم کرده اند، قبل از هبوط، و در بهشت آموخته بودند، چون در سوره اعراف مى فرمايد: «فنادا هما ربهما: الم انهکما عن تلکما الشجره »؟ تا آنجا که مى فرمايد: «قالا: ربنا ظلمنا انفسنا»، و در آخر مى فرمايد: «قال اهبطوا بعضکم لبعض عدو» الخ ، پس اقرار بظلم به نفس در بهشت واقع شده ، نه در زمين ، و حال آنکه گفتيم : تلقى کلمات در زمين بوده .
بلکه ظاهر اينکه گفتند: (پروردگارا بخود ستم کرديم ) الخ ، تذلل و خضوعى است از آندو، در مقابل ندائى که خدا بآنان کرد، خواسته اند بعد از اعتراف بربوبيت خدا، و اينکه بخاطر ظلمى که کرديم مشرف بخطر خسران شده ايم ، اعلام کنند: باينکه امر بدست خداى سبحان است ، هر جور بخواهد امر مى کند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۲۲۵
و در تفسير قمى از امام صادق عليه السلام روايت کرده که فرموده : موسى از پروردگارش مسئلت کرد: بين او و آدم جمع کند، و خدا هم جمع نموده ، وى را موفق بزيارت او نمود، موسى گفت : اى پدر، مگر جز اين بود که خدا تو را بدست قدرت خود بيافريد؟ و از روح خود در تو بدميد؟ و ملائکه را به سجده بر تو وادار نمود؟، پس چرا وقتى دستور داد: از يک درخت بهشت نخورى ، نافرمانى کردى ؟ آدم گفت : اى موسى ! بگو ببينم ، خطيئه من در تورات چند سال قبل از خلقتم نوشته شده ؟ گفت : سى هزار سال آدم گفت : همينطور است ، آنگاه امام صادق عليه السلام فرمود: آدم با همين کلام موسى را قانع ساخت .
# مؤ لف : قريب باين معنا را علامه سيوطى در المنثور بچند طريق از رسول خدا (ص ) نقل کرده .
و در علل از امام باقر (عليه السلام ) روايت کرده که فرمود: بخدا سوگند خدايتعالى آدم را براى دنيا خلق کرده بود، و اگر او را در بهشت جاى داد، براى اين بود که نافرمانى بکند، و آنگاه او را بهمانجائيکه براى آنجا خلقتش کرده بود، برگرداند.
# مؤ لف : اين معنا در روايت عياشى ، از امام صادق عليه السلام هم گذشت ، که فرمود: آدم دوستى از ميانه ملائکه داشت ، (تا آخر حديث ).
و در کتاب احتجاج ، در ضمن احتجاج على عليه السلام با مرد شامى ، که از آنجناب پرسيده بود: گرامى ترين واديهاى روى زمين کجا است ؟ فرمود: بيابانى است که آنجا را سرانديب ميخوانند، آدم وقتى از آسمان هبوط کرد، در آنجا سقوط کرد.
# مؤ لف : مقابل اين روايت ، روايات بسيار زيادى است ، که دلالت دارد بر اينکه آدم در مکه سقوط کرد، و بعضى از اين روايات گذشت ، ممکن هم هست ميانه اين روايات مختلف ، جمع کرده ، گفت : ممکن است آنجناب اول از آسمان به سرانديب فرود آمده ، و بار دوم از سرانديب به سرزمين مکه هبوط کرده باشد، نه به دو نزول ، در عرض هم ، تا جمع ممکن نباشد.
و در درالمنثور از طبرانى ، و از کتاب عظمت ابى الشيخ ، و ابن مردويه ، همگى از ابى ذر، روايت شده که گفت : حضور حضرت رسول عرضه داشتم : يا رسول اللّه ! آيا بنظر شما آدم پيغمبر بود، يا نه ؟ در پاسخ فرمود: هم نبى بود، و هم رسول ، چون خدايتعالى قبلا با او صحبت کرده بود، و فرموده بود: «يا آدم اسکن انت و زوجک الجنه » پس معلوم ميشود بآنجناب وحى ميشده .
# مؤ لف : اهل سنت و جماعت ، قريب باين معنا را بچند طريق روايت کرده اند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۲۲۶
آيات ۴۰ ۴۴ بقره
يَا بَنى إِسرءِيلَ اذْکُرُوا نِعْمَتىَ الَّتى أَنْعَمْت عَلَيْکمْ وَ أَوْفُوا بِعَهْدِى أُوفِ بِعَهْدِکُمْ وَ إِيَّاىَ فَارْهَبُونِ(۴۰)
وَ ءَامِنُوا بِمَا أَنزَلْت مُصدِّقاً لِّمَا مَعَکُمْ وَ لا تَکُونُوا أَوَّلَ کافِرِ بِهِ وَ لا تَشترُوا بِئَايَتى ثَمَناً قَلِيلاً وَ إِيَّاىَ فَاتَّقُونِ(۴۱)
وَ لا تَلْبِسوا الْحَقَّ بِالْبَطِلِ وَ تَکْتُمُوا الْحَقَّ وَ أَنتُمْ تَعْلَمُونَ(۴۲)
وَ أَقِيمُوا الصلَوةَ وَ ءَاتُوا الزَّکَوةَ وَ ارْکَعُوا مَعَ الرَّکِعِينَ(۴۳)
أَ تَأْمُرُونَ النَّاس بِالْبرِّ وَ تَنسوْنَ أَنفُسکُمْ وَ أَنتُمْ تَتْلُونَ الْکِتَب أَ فَلا تَعْقِلُونَ(۴۴)
ترجمه آيات
اى پسران اسرائيل نعمت مرا که به شما ارزانى داشتم بياد آريد و به پيمان من وفا کنيد تا به پيمان شما وفا کنم و از من بيم کنيد (۴۰)
به قرآنى که نازل کرده ام و کتابى را که نزد خود شما است تصديق مى کند بگرويد و شما نخستين منکر آن مباشيد و آيه هاى مرا به بهاى ناچيز مفروشيد و از من بترسيد (۴۱)
شما که دانائيد حق را با باطل مياميزيد و آنرا کتمان مکنيد (۴۲)
نماز کنيد و زکات دهيد و با راکعان رکوع کنيد(۴۳)
شما که کتاب آسمانى ميخوانيد چگونه مردم را به نيکى فرمان ميدهيد و خودتان را از ياد مى بريد چرا بعقل در نمى آئيد (۴۴)
بيان آيات
خداى سبحان در اين آيات عتاب ملت يهود را آغاز کرده ، و اين عتاب در طى صد و چند آيه ادامه دارد، و در آن نعمتهائى را که خدا بر يهود افاضه فرمود، و کرامتهائى را که نسبت به آنان مبذول داشت ، و عکس العملى که يهود بصورت کفران و عصيان و عهدشکنى و تمرد و لجاجت از خود نشان داد، بر مى شمارد، و با اشاره به دوازده قصه از قصص آنان تذکرشان ميدهد، قصه نجاتشان از شر آل فرعون ، شکافته شدن دريا، و غرق شدن فرعونيان ، و قصه ميعاد در طور، و قصه گوساله پرستى آنان ، بعد از رفتن موسى بميقات ، و قصه مامور شدنشان بکشتن يکديگر، و داستان تقاضاشان از موسى که خدا را بما نشان بده تا علنى و آشکارا او را ببينيم ، و به کيفر همين پيشنهادشان ، دچار صاعقه شدند، و دوباره زنده گشتند، تا آخر داستانهائيکه در اين آيات بدان اشاره شده ، و سرتاسر آن پر است از عنايات ربانى ، و الطاف الهى .
و نيز بيادشان مى آورد: آن ميثاقها که از ايشان گرفت ، و ايشان آن ها را نقض کرده ، و پشت سر انداختند، و باز گناهانى را که مرتکب شدند، و جرائمى را که کسب کردند، و آثاريکه در دلهاشان پيدا شد، با اينکه کتابشان از آنها نهى کرده بود، و عقولشان نيز برخلاف آن حکم مى کرد، بيادشان مى اندازد، و يادآوريشان مى کند: که بخاطر آن مخالفت ها چگونه دلهاشان دچار قساوت ، و نفوسشان در معرض شقاوت قرار گرفت ، و چگونه مساعيشان بى نتيجه شد.
و اوفوا بعهدى ... کلمه عهد در اصل بمعناى حفاظ است ، و همه معانى آن از اين يک معنا مشتق شده مانند عهد بمعناى ميثاق ، و عهد بمعناى سوگند، و بمعناى وصيت ، و بمعناى ديدار، و بمعناى نزول ، و امثال آن . #(فارهبون )، کلمه رهبت بمعناى خوف ، و مقابلش کلمه رغبت است .
و لا تکونوا اول کافر به يعنى از ميان اهل کتاب ، و يا ميان اقوام گذشته ، و آينده تان ، شما کفر بقرآن را آغاز مکنيد، بگذاريد کسانى بدان کفر بورزند که بهمه کتابهاى آسمانى کفر مى ورزند، و آن کفار مکه هستند، که قبل از يهود بقرآن کفر ورزيده بودند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۲۲۸
آيات ۴۵ و ۴۶ بقره
وَ استَعِينُوا بِالصبرِ وَ الصلَوةِ وَ إِنهَا لَکَبِيرَةٌ إِلا عَلى الخَْشِعِينَ(۴۵)
الَّذِينَ يَظنُّونَ أَنهُم مُّلَقُوا رَبهِمْ وَ أَنهُمْ إِلَيْهِ رَجِعُونَ(۴۶)
ترجمه آيات
از صبر و نماز کمک بجوئيد و آن بسى سنگين است مگر براى خشوع پيشگان (۴۵)
که يقين دارند به پيشگاه پروردگار خويش مى روند و باو باز مى گردند(۴۶)
استعانت به صبر و صلوة
بيان آيات
و استعينوا بالصبر و الصلوه کلمه استعانت بمعناى طلب کمک است ، و اين در وقتى صورت مى گيرد که نيروى انسان به تنهائى نمى تواند مهم و يا حادثه اى را که پيش آمده بر وفق مصلحت خود بر طرف سازد، و اينکه فرموده : از صبر و نماز براى مهمات و حوادث خود کمک بگيريد، براى اينست که در حقيقت ياورى بجز خداى سبحان نيست ، در مهمات ياور انسان مقاومت و خويشتن دارى آدمى است ، باينکه استقامت بخرج داده ، ارتباط خود را با خدا وصل نموده ، از صميم دل متوجه او شود، و بسوى او روى آورد، و اين همان صبر و نماز است ، و اين دو بهترين وسيله براى پيروزى است ، چون صبر هر بلا و يا حادثه عظيمى را کوچک و ناچيز مى کند، و نماز که اقبال بخدا، و التجاء باو است ، روح ايمان را زنده مى سازد، و بآدمى مى فهماند: که بجائى تکيه دارد که انهدام پذير نيست ، و به سببى دست زده که پاره شدنى نيست .
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۲۲۹
و انها لکبيره الا على الخاشعين ...ضمير (ها) به کلمه (صلوه ) بر مى گردد، و اما اينکه آنرا به کلمه (استعانت ) که جمله (استعينوا) متضمن آنست بر گردانيم ، ظاهرا با جمله «الا على الخاشعين » منافات داشته باشد، براى اينکه خشوع با صبر خيلى نميسازد، و فرق ميانه خشوع و خضوع با اينکه معناى تذلل و انکسار در هر دو هست ، اين است که خضوع مختص بجوارح و اعضاى بدنى آدمى است ، ولى خشوع مختص بقلب است .
وجه استعمال کلمه «ظن » در «الذين يظنون انهم ملاقوار بهم »
الذين يظنون انهم ملاقوا ربهم ... اين مورد اعتقاد بآخرت ، موردى است که هر کس بايد بدان يقين حاصل کند، همچنانکه در جاى ديگر فرموده : «و بالاخره هم يوقنون »، با اين حال چرا در آيه مورد بحث مظنه و گمان بآن را کافى دانسته ؟ ممکن است وجهش اين باشد که براى حصول و پيدايش خشوع در دل انسان ، مظنه قيامت و لقاء پروردگار کافى است ؟ چون علومى که بوسيله اسباب تدريجى بتدريج در نفس پيدا ميشود، نخست از توجه ، و بعد شک ، و سپس بترجيح يکى از دو طرف شک ، که همان مظنه است پيدا شده ، و در آخر احتمالات مخالف بتدريج از بين م ى رود، تا ادراک جزمى که همان علم است حاصل شود.
و اين نوع از علم وقتى بخطرى هولناک تعلق بگيرد باعث غلق و اضطراب و خشوع نفس ميشود، و اين غلق و خشوع از وقتى شروع ميشود، که گفتيم يکطرف شک رجحان پيدا مى کند، و چون امر نامبرده خطرى و هولناک است ، قبل از علم بآن ، و تماميت آن رجحان ، نيز دلهره و ترس در نفس مى آورد.
پس بکار بردن مظنه در جاى علم ، براى اشاره باين بوده ، که اگر انسان متوجه شود باينکه ربى و پروردگارى ، دارد که ممکن است روزى با او ديدار کند، و بسويش برگردد، در ترک مخالفت و رعايت احتياط صبر نمى کند، تا علم برايش حاصل شود، بلکه همان مظنه او را وادار باحتياط مى کند.
همچنانکه شاعر گفته :
« فقلت لهم : ظنوا بالفى مذحج سراتهم فى الفارسى المسرد»
يعنى بايشان گفتم گمان کنيد که دو هزار مرد جنگى از قبيله مذحج بسوى شما روى آورده اند، که بزرگان ايشان همه در زره هاى بافت فارس هستند.
رده:تفسیر المیزان