المیزان جلد۱ بخش۲۰
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۲۳۰
چه شاعر در اين شعر مردم خود را بصرف مظنه ترسانده ، با اينکه بايد مردم را بدشمن يقينى ترساند، نه به مشکوک ، و اين بدان جهت است که ظن بدشمن هم براى وادارى مردم بترک مخالفت کافى است ، و حاجت بيقين نيست ، تا شخص تهديد کننده براى تحصيل يقين در مردم ، و تفهيم آنان خود را بزحمت بيندازد و يا اعتنائى بشاءن آنان کند.
و بنابراين ، آيه مورد بحث با آيه : «فمن کان يرجو لقاء ربه ، فليعمل عملا صالحا»، هر که اميد ديدار پروردگارش دارد، بايد عمل صالح کند)، قريب المضمون ميشود، چون در اين آيه نيز اميد بديدار خدا را در وادارى انسان بعمل صالح کافى دانسته است ، البته همه اين حرفها در صورتى است که منظور از لقاء پروردگار در جمله «ملاقوا ربهم »، مسئله قيامت باشد، و اما در صورتيکه منظور از آن تصويرى باشد که بزودى در سوره اعراف انشاءاللّه خواهيد ديد، در آنصورت ديگر هيچ محذورى در کار نيست .
بحث روايتى (شامل رواياتى درباره استعانت از صبر و صلوة و مراد از صبر و...)
در کافى از امام صادق عليه السلام روايت کرده که فرمود: هر وقت امرى و پيشامدى على عليه السلام را بوحشت مى انداخت ، برميخاست ، و بنماز مى ايستاد، و مى فرمود: «استعينوا بالصبر و الصلوه »، از صبر و نماز کمک بگيريد.
و نيز در کافى از آنجناب روايت کرده ، که در ذيل آيه نامبرده فرمود: صبر همان روزه است ، و فرمود: هر وقت حادثه اى براى کسى پيش آمد، روزه بگيرد، تا خدا آنرا بر طرف سازد، چون خدايتعالى فرموده : «و استعينوا بالصبر»، که منظور از آن روزه است .
# مؤ لف : مضمون دو حديث بالا را عياشى هم در تفسير خود روايت کرده ، و تفسير صبر بروزه ، از باب جرى يعنى تطبيق کلى بر مصداق است .
و در تفسير عياشى از ابى الحسن عليه السلام روايت آمده ، که فرمود: صبر در اين آيه بمعناى روزه است ، و هر گاه امر ناگوارى براى کسى پيش آيد، روزه بگيرد، تا بر طرف شود، چون خدايتعالى فرمود: «و استعينوا بالصبر و الصلاه ، و انها لکبيره الا على الخاشعين »، و خاشع بمعناى کسى است که در نماز خود حالت ذلت بخود بگيرد، و منظور از خاشعان در اين آيه رسولخدا (ص ) و اميرالمؤ منين عليه السلام است .
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۲۳۱
# مؤ لف : امام (على ) از آيه شريفه استحباب روزه و نماز را در هنگام نزول شدائد و ناملايمات استفاده کرده ، و نيز استحباب توسل برسولخدا و ولى خدا در اينگونه مواقع را از آيه شريفه در آورده است ، و اين در حقيقت تاءويل کلمه صوم و صلوه برسولخدا (ص ) و اميرالمؤ منين عليه السلام است .
و در تفسير عياشى نيز از على عليه السلام روايت کرده ، که در ذيل آيه «الذين يظنون انهم ملاقوا ربهم » الخ ، فرموده : يعنى يقين دارند باينکه مبعوث ميشوند، و مراد بظن در اين آيه يقين است .
# مؤ لف : اين روايت را صدوق نيز نقل کرده .
ابن شهر آشوب از امام باقر عليه السلام روايت کرده که فرمود: اين آيه درباره على ، و عثمان بن مظعون ، و عمار بن ياسر، و رفقاى ايشان نازل شده است .
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۲۳۲
آيات ۴۷ و ۴۸ بقره
يَا بَنى إِسرءِيلَ اذْکُرُوا نِعْمَتىَ الَّتى أَنْعَمْت عَلَيْکمْ وَ أَنى فَضلْتُکُمْ عَلى الْعَالَمِينَ(۴۷)
وَ اتَّقُوا يَوْماً لا تجْزِى نَفْسٌ عَن نَّفْسٍ شيْئاً وَ لا يُقْبَلُ مِنهَا شفَاعَةٌ وَ لا يُؤْخَذُ مِنهَا عَدْلٌ وَ لا هُمْ يُنصرُونَ(۴۸)
ترجمه آيات
اى پسران اسرائيل نعمت مرا که به شما ارزانى داشتم و شما را بر مردم زمانه برترى دادم بياد آريد (۴۷)
و از آن روز که کسى بکار کسى نيايد و از او شفاعتى نپذيرند و از او عوضى نگيرند و کسان يارى نشوند بترسيد (۴۸)
نظام زندگى دنيا بر اساس اسباب و وسائط و شفعاء مى گردد
بيان آيات
و اتقوا يوما لا تجزى ... پادشاهى و سلطنت دنيوى از هر نوعش که باشد، و با جميع شئون و قواى مقننه ، و قواى حاکمه ، و قواى مجريه اش ، مبتنى بر حوائج زندگى است ، و اين حاجت زندگى است که ايجاب مى کند چنين سلطنتى و چنين قوانينى بوجود آيد، تا حوائج انسانرا که عوامل زمانى و مکانى آنرا ايجاب مى کند بر آورد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۲۳۳
بهمين جهت چه بسا ميشود که متاعى را مبدل بمتاعى ديگر، و منافعى را فداى منافعى بيشتر، و حکمى را مبدل بحکمى ديگر مى کند، بدون اينکه اين دگرگونيها در تحت ضابطه و ميزانى کلى در آيد، و بر همين منوال مسئله مجازات متخلفين نيز جريان مى يابد، با اينکه جرم و جنايت را مستلزم عقاب ميدانند، چه بسا از اجراء حکم عقاب بخاطر غرضى مهم تر، که يا اصرار و التماس محکوم بقاضى ، و تحريک عواطف او است ، و يا رشوه است ، صرفنظر کنند، و قاضى بخاطر عوامل نامبرده بر خلاف حق حکم براند، و تعيين جزاء کند، و يا مجرم پارتى و شفيعى نزد او بفرستد، تا بين او و خودش واسطه شود، و يا اگر قاضى تحت تاءثير اينگونه عوامل قرار نگرفت ، پارتى و شفيع نزد مجرى حکم برود، و او را از اجراء حکم باز بدارد، و يا در صورتيکه احتياج حاکم بپول بيشتر از احتياجش بعقاب مجرم باشد، مجرم عقاب خود را با پول معاوضه کند، و يا قوم و قبيله مجرم بيارى او برخيزند، و او را از عقوبت حاکم برهانند، و عواملى ديگر نظير عوامل نامبرده ، که احکام و قوانين حکومتى را از کار مى اندازد، و اين سنتى است جارى ، و عادتى است در بين اجتماعات بشرى .
و در ملل قديم از وثنى ها و ديگران ، اين طرز فکر وجود داشت ، که معتقد بودند نظام زندگى آخرت نيز مانند نظام زندگى دنيوى است ، و قانون اسباب و مسببات و ناموس تاءثير و تاءثر مادى طبيعى ، در آن زندگى نيز جريان دارد، لذا براى اينکه از جرائم و جناياتشان صرفنظر شود، قربانيها و هدايا براى بت ها پيشکش مى کردند، تا باين وسيله آنها را در برآورده شدن حوائج خود برانگيزند، و همدست خود کنند، و يا بتها برايشان شفاعت کنند، و يا چيزيرا فديه و عوض جريمه خود ميدادند، و بوسيله يک جان زنده يا يک اسلحه ، خدايان را بيارى خود مى طلبيدند، حتى با مردگان خود چيزى از زيور آلات را دفن مى کردند، تا بآن وسيله در عالم ديگر زندگى کنند، و لنگ نمانند، و يا انواع اسلحه با مردگان خود دفن مى کردند، تا در آن عالم با آن از خود دفاع کنند، و چه بسا با مرده خود يک کنيز را زنده دفن مى کردند، تا مونس او باشد، و يا يکى از قهرمانان را دفن مى کردند، تا مرده را يارى کند، و در همين اعصار در موزه هاى دنيا در ميانه آثار زمينى مقدار بسيار زيادى از اين قبيل چيزها ديده ميشود.
در بين ملل اسلامى نيز با همه اختلافيکه در نژاد و زبان دارند، عقائد گوناگونى شبيه بعقائد خرافى گذشته ديده ميشود، که معلوم است ته مانده همان خرافات است ، که به توارث باقى مانده است ، و اى بسا در قرون گذشته رنگهاى گونه گونى بخود گرفته است ،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۲۳۴
و در قرآن کريم تمامى اين آراء واهيه و پوچ ، و اقاويل کاذبه و بى اساس ابطال شده ، خداى عز و جل در باره اش فرمود: «و الامر يومئذ لله »، (امروز تنها موثر خداست )، و نيز فرموده : «ور اوا العذاب ، و تقطعت بهم الاسباب »، (عذاب را مى بينند و دستشان از همه اسباب بريده ميشود).
و نيز فرموده : «و لقد جئتمونا فرادى ، کما خلقناکم اول مره ، و ترکتم ما خولناکم وراء ظهورکم ، و ما نرى معکم شفعاءکم ، الذين زعمتم انهم فيکم شرکاء، لقد تقطع بينکم ، و ضل عنکم ما کنتم تزعمون »، امروز تک تک و به تنهائى نزد ما آمديد، همانطور که روز اوليکه شما را آورديم لخت و تنها آفريديم ، و آنچه بشما داده بوديم با خود نياورديد، و پشت سر نهاديد، با شما نمى بينيم آن شفيعانى که يک عمر شريکان ما در سرنوشت خود مى پنداشتيد، آرى ارتباطهائيکه بين شما بود، و بخاطر آن منحرف شديد، قطع شد، و آنچه را مى پنداشتيد (امروز نمى بينيد) و نيز فرموده : «هنالک تبلوا کل نفس ما اسلفت ، و ردوا الى اللّه مولاهم الحق ، و ضل عنهم ما کانوا يفترون »، در آن هنگام هر کس بهر چه از پيش کرده مبتلا شود، و بسوى خداى يکتا مولاى حقيقى خويش بازگشت يابند، و آن دروغها که مى ساخته اند نابود شوند).
رد اين خرافات و بيان قطع روابط و سنن دنيوى مانند واسطه گرى در آخرت
و همچنين آياتى ديگر، که همه آنها اين حقيقت را بيان مى کند، که در موطن قيامت ، اثرى از اسباب دنيوى نيست ، و ارتباطهاى طبيعى که در اين عالم ميان موجودات هست ، در آنجا بکلى منقطع است ، و اين خود اصلى است که لوازمى بر آن مترتب ميشود، و آن لوازم بطور اجمال بطلان همان عقائد موهوم و خرافى است ، آنگاه قرآن کريم هر يک از آن عقائد را بطور تفصيل بيان نموده ، و پنبه اش را زده است ، از آنجمله مسئله شفاعت و پارتى بازى است ، که درباره آن مى فرمايد:
«و اتقوا يوما لا تجزى نفس عن نفس شيئا، و لا يقبل منها شفاعه ، و لا يوخذ منها عدل ، و لا هم ينصرون »، (بپرهيزيد از روزى که احدى بجاى ديگرى جزاء داده نميشود، و از او شفاعتى پذيرفته نيست ، و از او عوضى گرفته نميشود، و هيچکس از ناحيه کسى يارى نمى گردند)، و نيز فرموده : «يوم لا بيع فيه و لا خله و لا شفاعه »، (روزيکه در آن نه خريد و فروشى است ، و نه رابطه دوستى ) و نيز فرموده : «يوم لا يغنى مولى عن مولى شيئا»، (روزيکه هيچ دوستى براى دوستى کارى صورت نمى دهد)، و نيز فرموده : «يوم تولون مدبرين ، مالکم من اللّه من عاصم » (روزيکه از عذاب مى گريزيد ولى از خدا پناه گاهى نداريد) و نيز فرموده «مالکم لا تناصرون ؟ بل هم اليوم مستسلمون »، چرا بيارى يکديگر برنمی خیزيد؟ بلکه آنان امروز تسليم اند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۲۳۵
و نيز فرموده : «و يعبدون من دون اللّه ما لا يضرهم و لا ينفعهم ، و يقولون هولاء شفعاونا عند اللّه ، قل اتنبون بما لا يعلم فى السموات و لا فى الارض ؟ سبحانه و تعالى عما يشرکون »، بغير خدا چيزيرا مى پرستند که نه ضررى برايشان دارد، و نه سودى بايشان مى رساند، و ميگويند: اينها شفيعان ما به نزد خدايند، بگو: آيا بخدا چيزى ياد ميدهيد که خود او در آسمانها و زمين اثرى از آن سراغ ندارد؟ منزه و والا است خدا، از آنچه ايشان برايش شريک مى پندارند)، و نيز فرموده ،«ما للظالمين من حميم ، و لا شفيع يطاع »، (ستمکاران نه دوستى دارند، و نه شفيعى که سخنش خريدار داشته باشد) و نيز فرموده : «فما لنا من شافعين و لا صديق حميم »، و از اين قبيل آيات ديگر، که مسئله شفاعت و تاءثير واسطه و اسباب را در روز قيامت نفى مى کند، (دقت فرمائيد).
اثبات شفاعت در دسته اى ديگر از آيات قرآن
و از سوى ديگر قرآن کريم با اين انکار شديدش در مسئله شفاعت ، اين مسئله را بکلى و از اصل انکار نمى کند، بلکه در بعضى از آيات مى بينيم که آنرا فى الجمله اثبات مينمايد، مانند آيه : «اللّه الذى خلق السموات و الارض فى سته ايام ، ثم استوى على العرش ، ما لکم من دونه من ولى و لا شفيع ، افلا تتذکرون »،؟ (او است اللّه ، که آسمانها و زمين را در شش روز بيافريد، و سپس بر عرش مسلط گشت ، شما بغير او سرپرست و شفيعى نداريد، آيا باز هم متذکر نمى گرديد؟!) که مى بينيد در اين آيه بطور اجمال شفاعت را براى خود خدا اثبات نموده :
و نيز آيه : «ليس لهم من دونه ولى و لا شفيع »، (بغير او ولى و شفيعى برايشان نيست )،
و آيه: «قل لله الشفاعه جميعا»، (بگو شفاعت همه اش مال خدا است ، و نيز فرموده : «له ما فى السموات ، و ما فى الارض ، من ذا الذى يشفع عنده الا باذنه ؟ يعلم ما بين ايديهم و ما خلفهم »، (مر او راست آنچه در آسمانها و آنچه در زمين است ، کيست که بدون اذن او نزد او شفاعتى کند؟ او ميداند اعمالى را که يک يک آنان کرده اند، و همچنين آثاريکه از خود بجاى نهاده اند)،
و نيز فرموده : «ان ربکم ، اللّه ، الذى خلق السموات و الارض فى سته ايام ، ثم استوى على العرش ، يدبر الامر، ما من شفيع الا من بعد اذنه »، (بدرستى پروردگار شما تنهااللّه است ، که آسمانها و زمين را در شش روز بيافريد، آنگاه بر عرش مسلط گشته ، تدبير امر نمود، هيچ شفيعى نيست مگر بعد از آنکه او اجازه دهد).
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۲۳۶
و نيز فرموده : «و قالوا اتخذ الرحمن ولدا، سبحانه ، بل عباد مکرمون ، لا يسبقونه بالقول ، و هم بامره يعملون ، يعلم ما بين ايديهم و ما خلفهم ، و لا يشفعون الا لمن ارتضى ، و هم من خشيته مشفقون »، (گفتند: خدا فرزندى گرفته ، منزه است خدا، بلکه فرشتگان بندگان آبرومند اويند که در سخن از او پيشين مى گيرند، و بامر او عمل مى کنند، و او ميداند آنچه را که آنان مى کنند، و آنچه اثر که دنبال کرده هايشان ميماند، و ايشان شفاعت نمى کنند، مگر کسى را که خدا راضى باشد، و نيز ايشان از ترس او همواره در حالت اشفاقند)،،
و نيز فرموده : «و لا يملک الذين يدعون من دونه الشفاعه ، الا من شهد بالحق ، و هم يعلمون »، (آنهائيکه مشرکين بجاى خدا مى خوانند، مالک شفاعت کسى نيستند، تنها کسانى ميتوانند بدرگاه او شفاعت کنند، که بحق شهادت داده باشند، و در حالى داده باشند، که عالم باشند).
و نيز فرموده : «لا يملکون الشفاعه ، الا من اتخذ عند الرحمن عهدا»، (مالک شفاعت نيستند، مگر تنها کسانيکه نزد خدا عهدى داشته باشند)، و نيز فرموده ، «يومئذ لا تنفع الشفاعه ، الا من اذن له الرحمن ، و رضى له قولا، يعلم ما بين ايديهم و ما خلفهم ، و لا يحيطون به علما»، (امروز شفاعت سودى نمى بخشد، مگر از کسى که رحمان باو اجازه داده باشد، و سخن او را پسنديده باشد، او بآنچه مردم کرده اند، و نيز بآنچه آثار پشت سر نهاده اند، دانا است ، و مردم باو احاطه علمى ندارند).
و نيز فرموده : «و لا تنفع الشفاعه عنده ، الا لمن اذن له »، (شفاعت نزد او براى کسى سودى نميدهد، مگر کسى که برايش اجازه داده باشد)، و نيز فرموده : «و کم من ملک فى السموات ، لا تغنى شفاعتهم شيئا الا من بعد ان ياذن اللّه لمن يشاء و يرضى »: (چه بسيار فرشتگان که در آسمانهايند، و شفاعتشان هيچ سودى ندارد، مگر بعد از آنکه خدا براى هر که بخواهد اذن دهد).
طريق جمع بين دو دسته آيات
اين آيات بطوريکه ملاحظه مى فرمائيد، يا شفاعت را مختص بخداى (عز اسمه ) مى کند، مانند سه آيه اول ، و يا آن را عموميت ميدهد، و براى غير خدا نيز اثبات مى کند، اما با اين شرط که خدا باو اذن داده باشد، و بشفاعتش راضى باشد، و امثال اين شروط.
و بهر حال ، آنچه مسلم است ، و هيچ شکى در آن نيست ، اين استکه آيات نامبرده شفاعت را اثبات مى کند، چيزيکه هست بعضى آنطور که ديديد منحصر در خدا مى کند، و بعضى ديگر آنطور که ديديد عموميتش مى دهد.
اين را هم بياد داريد که آيات دسته اول ، شفاعت را نفى مى کرد، حال بايد ديد جمع بين اين دو دسته آيات چه ميشود؟ در پاسخ ميگوئيم نسبتى که اين دو دسته آيات با هم دارند، نظير نسبتى است که دو دسته آيات راجعه بعلم غيب با هم دارند، يکدسته علم غيب را منحصر در خدا مى کند، دسته ديگر آنرا براى غير خدا نيز اثبات نموده ، قيد رضاى خدا را شرط مى کند.
دسته اول مانند آيه : «قل لا يعلم من فى السموات و الارض الغيب »، (بگو در آسمانها و زمين هيچ کس غيب نميداند)، و آيه : «و عنده مفاتح الغيب ، لا يعلمها الا هو»، (نزد اوست کليدهاى غيب ، که کسى جز خود او از آن اطلاع ندارد).
و از دسته دوم مانند آيه : «عالم الغيب ، فلا يظهر على غيبه احدا، الا من ارتضى من رسول »، (خدا عالم غيب است واحدى را بر غيب خود مسلط نميسازد، مگر کسى از فرستادگانش که او را پسنديده باشد).
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۲۳۷
و هم چنين نسبت ميانه آن دو دسته آيات شفاعت ، نظير نسبتى است که ميان دو دسته آيات راجع بمرگ ، و نيز دو دسته آيات راجعه بخلقت و رزق ، و تاءثير، و حکم ، و ملک ، و امثال آنست ، که در اسلوب قرآن بسيار زياد ديده ميشود، يکجا مرگ بندگان ، و خلقتشان ، و رزقشان ، و ساير نامبرده ها را بخود نسبت ميدهد، و جائى ديگر براى غير خود اثبات مى کند، و قيد اذن و مشيت خود را بر آن اضافه مى نمايد.
اثبات شفاعت براى غير خدا، به اذن خدا نه مستقلا
و اين اسلوب کلام ، بما مى فهماند که بجز خدايتعالى هيچ موجودى بطور استقلال مالک هيچ يک از کمالات نامبرده نيست ، و اگر موجودى مالک کمالى باشد، خدا باو تمليک کرده ، حتى قرآن کريم در قضاهاى رانده شده بطور حتم ، نيز يکنوع مشيت را براى خدا اثبات مى کند، مثلا مى فرمايد: «فاما الذين شقوا، ففى النار لهم فيها زفير و شهيق ، خالدين فيها، ما دامت السموات و الارض ، الا ما شاء ربک ، ان ربک فعال لما يريد و اما الذين سعدوا، ففى الجنه ، خالدين فيها، ما دامت السموات و الارض ، الا ما شاء ربک ، عطاء غير مجذوذ»:
(اما کسانيکه شقى شدند، پس در آتشند، و در آن زفير و شهيق (صداى نفس فرو بردن و برآوردن ) دارند، و جاودانه در آن هستند مادام که آسمانها و زمين برقرار است مگر آنچه پروردگارت بخواهد که پروردگارت هر چه اراده کند فعال است و اما کسانيکه سعادتمند شدند، در بهشت جاودانه خواهند بود، مادام که آسمانها و زمين برقرار است مگر آنچه پروردگارت بخواهد عطائى است قطع نشدنى ).
ملاحظه مى فرمائيد که سعادت و شقاوت و خلود در بهشت و دوزخ را با اينکه از قضاهاى حتمى او است ، و مخصوصا درباره خلود در بهشت صريحا فرموده : عطائى است قطع نشدنى ، اما در عين حال اين قضاء را طورى نرانده که العياذ باللّه دست بند بدست خود زده باشد، بلکه باز سلطنت و ملک خود را نسبت بآن حفظ کرده ، و فرموده : (پروردگارت بآنچه اراده کند فعال است )، يعنى هر چه بخواهد مى کند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۲۳۸
و سخن کوتاه اينکه نه اعطاء و دادنش طورى است که اختيار او را از او سلب کند، و بعد از دادن نسبت بآنچه داده ندار و فقير شود، و نه ندادنش او را ناچار بحفظ آنچه نداده ميسازد، و سلطنتش را نسبت بآن باطل مى کند.
از اينجا معلوم ميشود: آياتيکه شفاعت را انکار مى کنند، اگر بگوئيم : ناظر بشفاعت در روز قيامت است ، شفاعت بطور استقلال را نفى مى کند، و ميخواهد بفرمايد: کسى در آنروز مستقل در شفاعت نيست ، که چه خدا اجازه بدهد و چه ندهد او بتواند شفاعت کند، و آياتيکه آنرا اثبات مى کند، نخست اصالت در آنرا براى خدا اثبات مى کند، و براى غير خدا بشرط اذن و تمليک خدا اثبات مينمايد، پس شفاعت براى غير خدا هست ، اما با اذن خدا.
چند فصل درباره شفاعت و متعلقات آن
حال بايد در آيات اين بحث دقت کنيم ، ببينيم شفاعت و متعلقات آن از نظر قرآن چه معنائى دارد؟، و اين شفاعت در حق چه کسانى جارى ميشود؟ و از چه شفيعانى سر مى زند؟ و در چه زمانى تحقق مييابد؟ و اينکه شفاعت چه نسبتى با عفو و مغفرت خدايتعالى دارد، و از اين قبيل جزئيات آنرا در چند فصل بررسى کنيم .
فصل اول ، شفاعت چيست ؟ (تجزيه و تحليل معنى شفاعت )
معناى اجمالى شفاعت را همه ميدانند، چون همه انسانها در اجتماع زندگى ميکنند، که اساسش تعاون است .
و اما معناى لغوى آن به تفصيل : اين کلمه از ماده (ش ف ع ) است ، که در مقابل کلمه (وتر تک ) بکار مى رود، در حقيقت شخصى که متوسل ، به شفيع ميشود نيروى خودش به تنهائى براى رسيدنش بهدف کافى نيست ، لذا نيروى خود را با نيروى شفيع گره مى زند، و در نتيجه آنرا دو چندان نموده ، بآنچه ميخواهد نائل مى شود، بطوريکه اگر اينکار را نمى کرد، و تنها نيروى خود را بکار مى زد، بمقصود خود نمى رسيد، چون نيروى خودش به تنهائى ناقص و ضعيف و کوتاه بود.
و اما بحث اجتماعى آن ، و اينکه تا چه پايه معتبر است ؟
ميگوئيم : شفاعت يکى از امورى است که ما آنرا براى رسيدن بمقصود بکار بسته ، و از آن کمک مى گيريم ، و اگر موارد استعمال آنرا آمارگيرى کنيم ، خواهيم ديد که بطور کلى در يکى از دو مورد از آن استفاده مى کنيم ، يا در مورد جلب منفعت و خير، آنرا بکار مى زنيم ، و يا در مورد دفع ضرر و شر، البته نه هر نفعى ، و نه هر ضررى ، چون ما هرگز در نفع و ضررهائيکه اسباب طبيعى و حوادث کونى آنرا تامين مى کند، از قبيل گرسنگى ، و عطش ، و حرارت ، و سرما، و سلامتى ، و مرض ، متوسل بشفاعت نميشويم ، وقتى گرسنه شديم بدون اينکه دست بدامن اسباب غيرطبيعى بزنيم ، خود برخاسته براى خودمان غذا فراهم مى کنيم ، و همچنين آب و لباس و خانه و دارو تهيه مى کنيم .
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۲۳۹
و توسل ما باسباب غيرطبيعى ، و شفيع قرار دادن آنها، تنها در خيرات و شرورى ، و منافع و مضارى استکه اوضاع قوانين اجتماعى ، و احکام حکومت ، يا بطور خصوص ، و يا عموم ، بطور مستقيم يا غيرمستقيم ، پيش مى آورد، چون در دائره حکومت و مولويت از يکسو، و عبوديت و اطاعت از سوى ديگر، در هر حاکم و محکومى که فرض شود احکامى از امر و نهى هست ، که اگر محکوم و رعيت بآن احکام عمل کند، و تکليف حاکم و مولى را امتثال نمايد، آثارى از قبيل مدح زبانى ، و يا منافع مادى ، از جاه و مال در پى دارد، و اگر با آن مخالفت نموده ، و از اطاعت تمرد و سرپيچى کند، آثار ديگرى از قبيل مذمت زبانى ، و يا ضرر مادى ، و يا معنوى در پى دارد، پس وقتى مولائى غلام خود و يا هر کس ديگريکه در تحت سياست و حکومت او قرار دارد مثلا امر بکند، و يا نهى کند، و او هم امتثال نمايد، اجرى آبرومند دارد، و اگر مخالفت کند، عقاب يا عذابى دارد، از همينجا دو نوع وضع و اعتبار درست ميشود، يکى وضع حکم و قانون ، و يکى هم وضع آثاريکه بر موافقت و مخالفت آن مترتب ميشود.
و بنابر همين اساس آسياى همه حکومتهاى عمومى و خصوصى ، و مخصوصا حکومت بين هر انسانى با زير دستش ميچرخد.
در چه مواردى انسان متوسل به شفاعت مى شود؟
بنابراين اگر انسانى بخواهد بکمالى و خيرى برسد، يا مادى و يا معنوى ، که از نظر معيارهاى اجتماعى آمادگى و ابزار آنرا ندارد، و اجتماع وى را لايق آنکمال و آن خير نمى داند، و يا بخواهد از خود شرى را دفع کند، شريکه بخاطر مخالفت متوجه او ميشود، و از سوى ديگر قادر بر امتثال تکليف ، واداى وظيفه نيست ، در اينجا متوسل بشفاعت ميشود.
و بعبارتى روشن تر، اگر شخصى بخواهد به ثوابى برسد که اسباب آنرا تهيه نديده ، و از عقاب مخالفت تکليفى خلاص گردد، بدون اينکه تکليف را انجام دهد، در اينجا متوسل بشفاعت مى گردد، و مورد تاءثير شفاعت هم همينجا است ، اما نه بطور مطلق ، براى اينکه بعضى افراد هستند که اصلا لياقتى براى رسيدن بکماليکه ميخواهند ندارند، مانند يک فرد عامى که ميخواهد با شفاعت اعلم علماء شود، با اينکه نه سواد دارد، و نه استعداد، و يا رابطه اى که ميان او و آن ديگرى واسطه و شفيع شود ندارند، مانند برده اى که بهيچ وجه نمى خواهد از مولايش اطاعت کند، و ميخواهد در عين ياغى گرى و تمردش بوسيله شفاعت مورد عفو مولا قرار گيرد که در اين دو فرض ، شفاعت سودى ندارد، چون شفاعت وسيله اى است براى تتميم سبب ، نه اينکه خودش مستقلا سبب باشد، اولى را اعلم علماء کند، و دومى را در عين ياغيگريش مقرب درگاه مولا سازد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۲۴۰
شرط ديگرى که در شفاعت هست ، اين است که تاءثير شفاعت شفيع در نزد حاکمى که نزدش شفاعت ميشود بايد تاءثير جزافى و غير عقلايى نباشد، بلکه بايد آن شفيع چيزى را بهانه و واسطه قرار دهد که براستى در حاکم اثر بگذارد، و ثواب او و خلاصى از عقاب او را باعث شود، پس شفيع از مولاى حاکم نميخواهد که مثلا مولويت خود را باطل ، و عبوديت عبد خود را لغو کند، و نيز نميخواهد که او از حکم خود و تکليفش دست بردارد، و يا آنرا بحکم ديگر نسخ نمايد، حالا يا براى همه نسخ کند، و يا براى شخص مورد فرض ، که خصوص او را عقاب نکند.
و نيز از او نميخواهد که قانون مجازات خود را يا بطور عموم و يا براى شخص مورد فرض لغو نموده ، يا در هيچ واقعه و يا در خصوص اين واقعه مجازات نکند، شفاعت معنايش اين نيست ، و شفيع چنين تاءثيرى در مولويت مولا و عبوديت عبد، و يا در حکم مولا، و يا در مجازات او ندارد، بلکه شفيع بعد از آنکه اين سه جهت را مقدس و معتبر شمرد، از راه هاى ديگرى شفاعت خود را مى کند، مثلا يا بصفاتى از مولاى حاکم تمسک مى کند، که آن صفات اقتضا دارد که از بنده نافرمانش بگذرد، مانند بزرگوارى ، و کرم او، و سخاوت و شرف دودمانش .
و يا بصفاتى در عبد تمسک جويد، که آن صفات اقتضاء مى کند مولا بر او رافت ببرد، صفاتيکه عوامل آمرزش و عفو را برمى انگيزد، مانند خوارى و مسکنت و حقارت و بد حالى و امثال آن .
و يا بصفاتى که در نفس خود شفيع هست ، مانند محبت و علاقه اى که مولا باو دارد، و قرب منزلتش ، و علو مقامش در نزد وى ، پس منطق شفيع اين است که ميگويد: من از تو نميخواهم دست از مولويت خود بردارى ، و يا از عبوديت عبدت چشم بپوشى ، و نيز نمى خواهم حکم و فرمان خودت را باطل کنى ، و يا از قانون مجازات چشم بپوشى .
بلکه ميگويم : تو با اين عظمت که دارى ، و اين رافت و کرامت که دارى از مجازات اين شخص چه سودى مى برى ؟ و اگر از عقاب او صرفنظر کنى چه ضررى بتو مى رسد، و يا ميگويم : اين بنده تو مردى نادان است ، و اين نافرمانى را از روى نادانيش کرده ، و مردى حقير و مسکين ، مخالفت و موافقت او اصلا بحساب نمى آيد، و مثل تو بزرگوارى بامر او اعتنا نمى کند، و بآن اهميت نميدهد، و يا ميگويم : بخاطر آن مقام و منزلتى که نزد تو دارم ، و آن لطف و محبتى که تو نسبت بمن دارى ، شفاعتم را در حق فلانى بپذير، و از عقابش رهانيده مشمول عفوش قرار ده .
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۲۴۱
از اينجا براى کسى که در بحث دقت کرده باشد، معلوم و روشن مى گردد که شفيع ، عاملى از عوامل مربوط بمورد شفاعت ، و موثر در رفع عقاب را مثلا، بر عاملى ديگر که عقاب را سبب شده ، حکومت و غلبه ميدهد، حال يا آن عامل همانطور که گفتيم صفتى از صفات مولى است ، يا صفتى از صفات عبد است ، يا از صفات خودش ، هر چه باشد آن عامل را تقويت مى کند، تا بر عامل عقوبت ، يا هر حکمى ديگر که ميخواهد خنثايش کند، رجحان داده کفه ترازويش را سنگين تر سازد يعنى مورد عقوبت را از اين که مورد عقوبت باشد بيرون نموده ، داخل در مورد رفع عقوبت نمايد، پس ديگر حکم اولى که همان عقوبت بود، شامل اين مورد نميشود، چون ديگر مورد نامبرده مصداق آن حکم نيست ، نه اينکه در عين مصداق بودن ، حکم شاملش نشود، تا مستلزم ابطال حکم باشد، و تضادى پيش آيد، آنطور که اسباب طبيعى بعضى با بعض ديگر تضاد پيدا نموده ، سببى با سبب ديگر معارضه نموده ، و اثرش بر اثر ديگرى غلبه مى کند، اينطور نيست ، بلکه حقيقت شفاعت واسطه شدن در رساندن نفع و يا دفع شر و ضرر است ، بنحو حکومت ، نه بنحو مضاده ، و تعارض.
نکته ديگريکه از اين بيان روشن ميشود، اين است که شفاعت خودش يکى از مصاديق سببيت است ، و شخص متوسل به شفيع ، در حقيقت ميخواهد سبب نزديکتر به مسبب را واسطه کند، ميان مسبب و سبب دورتر، تا اين سبب جلو تاءثير آن سبب را بگيرد، اين آن نکته ايست که از تجزيه و تحليل معناى شفاعت بنظر ما رسيد، البته شفاعتى که خود ما بآن معتقديم ، نه هر شفاعتى .
شفاعت تکوينى و تشريعى
حال که اين معنا روشن شد، ميگوئيم : خداى سبحان در سببيت از يکى از دو جهت مورد نظر قرار مى گيرد، اول از نظر تکوين ، و دوم از نظر تشريع ، از نظر اول خداى سبحان مبدء نخستين هر سبب ، و هر تاءثير است ، و سببيت هر سببى بالاخره باو منتهى ميشود، پس مالک على الاطلاق خلق ، و ايجاد، او است ، و همه علل و اسباب امورى هستند که واسطه ميان او و غير او، و وسيله انتشار رحمت اويند، آن رحمتى که پايان ندارد، و نعمتى که بى شمار بخلق و صنع خود دارد، پس از نظر تکوين سببيت خدا جاى هيچ حرف نيست .
و اما از جهت دوم يعنى تشريع ، خدايتعالى به ما تفضل کرده ، در عين بلندى مرتبه اش ، خود را بما نزديک ساخته ، و براى ما تشريع دين نموده ، و در آن دين احکامى از او امر، و نواهى و غيره ، وضع کرده ، و تبعات و عقوبتهائى در آخرت براى نافرمانان معين نموده ، رسولانى براى ما گسيل داشت ، ما را بشارتها دادند، و انذارها کردند، و دين خدا را به بهترين وجه تبليغ نمودند، و حجت بدين وسيله بر ما تمام شد، و «تمت کلمه ربک صدقا و عدلا، لا مبدل لکلماته »، (کلمه پروردگارت در راستى و عدالت تمام شد، و کسى نيست که کلمات او را مبدل سازد).
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۲۴۲
حال ببينيم معناى شفاعت با کدام يک از اين دو جهت منطبق است ؟ اما انطباق آن بر جهت اول ، يعنى جهت تکوين ، و اينکه اسباب و علل وجوديه کار شفاعت را بکنند، که بسيار واضح است ، براى اينکه هر سببى واسطه است ميان سبب فوق ، و مسبب خودش ، و روى هم آنها از صفات علياى خدا، يعنى رحمت ، و خلق ، و احياء، و رزق ، و امثال آنرا استفاده نموده ، و انواع نعمت ها و فضل ها را گرفته ، بمحتاجان آن مى رسانند.
و قرآن کريم هم اين معناى از شفاعت را تحمل مى کند، از آن جمله مى فرمايد: «له ما فى السموات و ما فى الارض ، من ذا الذى يشفع عنده الا باذنه »، و نيز مى فرمايد: «ان ربکم الله الذى خلق السموات و الارض فى سته ايام ، ثم استوى على العرش ، يدبر الامر، ما من شفيع الا من بعد اذنه » که ترجمه آنها گذشت .
در اين دو آيه که راجع بخلقت آسمانها و زمين است ، قهرا شفاعت هم در آنها در مورد تکوين خواهد بود، و شفاعت در مورد تکوين جز اين نميتواند باشد، که علل و اسبابى ميان خدا و مسبب ها واسطه شده ، امور آنها را تدبير و وجود و بقاء آنها را تنظيم کنند، و اين همان شفاعت تکوينى است .
رده:تفسیر المیزان