المیزان جلد۱ بخش۲۱
انطباق شفاعت بر جهت دوم يعنى از جهت تشريع
و اما از جهت دوم ، يعنى از جهت تشريع ، در اين جهت چيزى که ميتوان گفت ، اين استکه مفهوم شفاعت با در نظر گرفتن آن تجزيه و تحليل که کرديم ، در اين مورد هم صادق است ، و هيچ محذورى در آن نيست ، و آيه : «يومئذ لا تنفع الشفاعه ، الا من اذن له الرحمن ، و رضى له قولا» و آيه «لا تنفع الشفاعه عنده ، الا لمن اذن له » و آيه «لا تغنى شفاعتهم شيئا الا من بعد ان ياذن اللّه لمن يشاء و يرضى » و آيه : «و لا يشفعون الا لمن ارتضى » و آيه : «و لا يملک الذين يدعون من دونه الشفاعه ، الا من شهد بالحق و هم يعلمون » که ترجمه هاى آنها در اول بحث گذشت با اين شفاعت ، يعنى شفاعت در مرحله تشريع منطبق اند.
براى اينکه اين آيات بطوريکه ملاحظه مى فرمائى ، شفاعت (يعنى شافع بودن ) را براى عده اى از بندگان خدا از قبيل ملائکه ، و بعضى از مردم ، اثبات مى کند، البته بشرط اذن و بقيد ارتضاء، و اين خودش تمليک شفاعت است ، يعنى با همين کلامش دارد شفاعت را به بعضى از بندگانش تمليک مى کند، و ميتواند بکند، چون «له الملک و له الامر».
پس اين بندگان که خدا مقام شفاعت را بآنان داده ، ميتوانند برحمت و عفو و مغفرت خدا، و ساير صفات علياى او تمسک نموده ، بنده اى از بندگان خدا را که گناه گرفتارش کرده ، مشمول آن صفات خدا قرار دهند، و در نتيجه بلاى عقوبت را که شامل او شده ، از او برگردانند، و در اين صورت ديگر از مورد حکم عقوبت بيرون گشته ، ديگر مصداق آن حکم نيست ، و قبلا هم روشن کرديم ، که تاءثير شفاعت از باب حکومت است ، نه از باب تضاد و تعارض ، و اين مطلب با گفتار خود خدايتعالى که مى فرمايد: «فاولئک يبدل اللّه سياتهم حسنات »، خدا گناهان ايشان را مبدل بحسنه مى کند کاملا روشن و بى اشکال ميشود.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۲۴۳
چون بحکم اين آيه خدا ميتواند عملى را با عملى ديگر معاوضه کند، همچنانکه ميتواند يک عمل موجود را معدوم سازد، چنانچه خودش هم فرموده : «و قدمنا الى ما عملوا من عمل فجعلناه هباء منثورا»، (و بآنچه که عمل کرده اند مى پردازيم ، و آنرا هيچ و پوچ مى کنيم )،
و نيز خودش فرموده : «فاحبط اعمالهم »، (پس اعمالشان را بى اثر کرد) و نيز همو فرموده «ان تجتنبوا کبائر ما تنهون عنه ، نکفر عنکم سيئاتکم »، (اگر از گناهان کبيره اجتناب کنيد، گناهان صغيره شما را محو مى کنيم ) الخ
و نيز فرموده : «ان اللّه لا يغفر ان يشرک به ، و يغفر مادون ذلک لمن يشاء»، (خدا اين گناه را نمى آمرزد که بوى شرک بورزند، و گناهان پائينتر از آنرا از هر کس بخواهد مى آمرزد) و اين آيه بطور مسلم در غير مورد ايمان و توبه است ، براى اينکه ايمان و توبه شرک قبلى راهم جبران نموده ، آنرا مانند ساير گناهان مشمول آمرزش خدا مى کند.
و نيز همانطور که ميتواند عملى را مبدل بعملى ديگر کند، ميتواند عملى اندک را بسيار کند، همچنانکه خودش در اين باره فرموده : ((اولئک يوتون اجرهم مرتين ، (اينان اجرشان دو برابر داده ميشود) و نيز فرموده : «من جاء بالحسنه ، فله عشر امثالها»، (هر کس کار نيکى کند، ده برابر مثل آنرا خواهد داشت )
و نيز همانطور که ميتواند عملى را با عملى ديگر مبدل نموده ، و نيز عملى اندک را بسيار کند، همچنين ميتواند عملى را که معدوم بوده ، موجود سازد، که در اين باره فرموده : «و الذين آمنوا و اتبعتهم ذريتهم بايمان ، الحقنا بهم ذريتهم ، و ما التناهم من عملهم من شى ء، کل امرء بما کسب رهين »،
(کسانيکه ايمان آوردند، و ذريه شان نيز از ايشان پيروى نموده ، ايمان آوردند، ما ذريه شانرا بايشان ملحق مى کنيم ، و ايشانرا از هيچيک از اعمالى که کردند محروم و بى بهره نمى سازيم ، که هر مردى در گرو عملى است که کرده ) و اين همان لحوق و الحاق است ، و مثلا کسانيکه عمل آباء نداشته اند، داراى عمل مى کند، و سخن کوتاه اينکه خدا هر چه بخواهد ميتواند انجام دهد، و هر حکمى که بخواهد ميراند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۲۴۴
بله ، اين هم هست ، که او هر چه را بکند بخاطر مصلحتى مى کند که اقتضاى آنرا داشته باشد، و بخاطر علتى انجام ميدهد، که بين او و عملش واسطه است ، وقتى چنين است ، چه مانعى دارد که يکى از آن مصلحت ها و يکى از آن علت ها شفاعت شافعانى چون انبياء و اولياء و بندگان مقرب او باشد، هيچ مانعى بذهن نميرسد، و هيچ جزاف و ظلمى هم لازم نمى آيد.
در حقيقت شفيع الاطلاق خداوند متعال است
از اينجا روشن شد که معناى شفاعت البته منظور از آن شافعيت است بر حسب حقيقت در حق خدايتعالى نيز صادق است ، چون هر يک از صفات او واسطه بين او و بين خلق او، در افاضه جود، و بذل وجود هستند، پس در حقيقت شفيع على الاطلاق او است ، همچنانکه خودش بصراحت فرموده : «قل لله الشفاعه جميعا»، (بگو شفاعت همه اش از خداست )،
و نيز فرموده : «مالکم من دونه من ولى و لا شفيع »، بگو شما بغير خدا سرپرست و شفيعى نداريد)، و باز فرموده : «ليس لهم من دونه ولى و لا شفيع »، (ايشان بجز خدا شفيع و سرپرستى ندارند).
و غير خدايتعالى هر کس شفيع شود، و داراى اين مقام بگردد، باذن او، و به تمليک او شده است ، که البته اين نيز هست ، و با بيانات گذشته ما مسلم شد، که در درگاه خدا تا حدودى شفاعت بکار هست ، و اشخاصى از گنه کاران را شفاعت مى کنند، و اينکه گفتيم : تا حدودى ، براى اين بود که خاطر نشان سازيم شفاعت تا آن حدى که محذورى ناشايسته بساحت کبريائى خدائيش نياورد، ثابت است و ممکن است اين معنا را به بيانى روشن تر تقريب کرده گفت :
ثواب و پاداش دادن به نيکوکار حقيقتى است که عقل آنرا صحيح دانسته و حق بنده نيکوکار ميداند، حقى که بگردن مولا ثابت شده همچنانکه عقاب و امساک کردن از رحمت به بنده مجرم را حقى براى مولى ميداند، اما ميان اين دو حق از نظر عقل فرقى هست و آن اين است که عقل ابطال حق غير را صحيح نميداند چون ظلم است و اما ابطال حق خويش و صرفنظر کردن از آنرا قبيح نمى شمارد و بنابراين عقل جائز ميداند که مولائى بخاطر شفاعت شفيعى از عقاب بنده اش و يا امساک رحمت باو که حق خود مولا است ، صرفنظر کند، و حقيقت شفاعت هم همين است .
فصل دوم ، اشکال هائى که در مساءله شفاعت بنظر مى رسد و پاسخ هاى آنها
۲ اشکالهائى که در مسئله شفاعت بنظر مى رسد، و پاسخ از آنها.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۲۴۵
خواننده عزيز از مطالب گذشته اين معنا را بدست آورد: که
شفاعت از نظر قرآن تا حدى نه بطور مطلق ، و بى قيد و شرط ثابت است ، و نميتوان آنرا بکلى انکار نمود، و بزودى نيز خواهد ديد که کتاب و سنت هم بيش از اين مقدار اجمالى را اثبات نمى کند، بلکه اگر از کتاب و سنت هم چشم پوشى کنيم ، و در معناى خود اين کلمه دقت کنيم ، خواهيم ديد که خود کلمه نيز باين معنا حکم مى کند، براى اينکه همانطور که گفتيم ، برگشت شفاعت بحسب معنا باين است که کسى واسطه در سببيت و تاءثير شود، و معنا ندارد که چيزى على الاطلاق ، و بدون هيچ قيد و شرطى سببيت و تاءثير داشته باشد، خوب ، وقتى خود سبب و تاءثير، قيد و شرط دارد، واسطه آن نيز مقيد بآن قيد و شرط نيز هست ، همانطور که معنا ندارد چيزى که فى الجمله سبب دارد، بدون هيچ قيدى و شرطى سبب براى همه چيز شود، و يا مسببى مسبب براى هر نوع سبب بگردد، زيرا اين حرف مستلزم بطلان سببيت است ، که بضرورت و بداهت باطل است ، همچنين معنا ندارد که واسطه ايکه فى الجمله ، و با قيد و شرطهائى ميتواند شفيع در بين يک سبب و يک مسبب شود، بدون هيچ قيد و شرطى واسطه در ميانه همه اسباب ، و همه مسببات شود.
اينجاست که امر بر منکرين شفاعت مشتبه شده ، خيال کرده اند قائلين بشفاعت هيچ قيدى و شرطى براى آن قائل نيستند، و لذا اشکال هائى کرده اند، و با آن اشکالهاى خود خواسته اند يک حقيقت قرآنى را بدون اينکه مورد دقت قرار داده ، در مقام برآيند ببينند از کلام خدا چه استفاده ميشود، باطل جلوه دهند، و اينک بعضى از آن اشکالها از نظر خواننده مى گذرد.
اشکال اول : مخالف شفاعت با حکم اولى خداوند
يکى از آن اشکالها اينستکه بعد از آنکه خدايتعالى در کلام مجيدش براى مجرم در روز قيامت عقابهائى معين نموده ، و برداشتن آن عقاب يا عدالتى از خداست ، و يا ظلم است ، اگر برداشتن آن عقابها عدالت باشد، پس تشريع آن حکمى که مخالفتش عقاب مى آورد، در اصل ، ظلم بوده ، و ظلم لايق ساحت مقدس خدايتعالى نيست ، و اگر برداشتن عقاب نامبرده ظلم است ، چون تشريع حکمى که مخالفتش اين عقاب را آورده بعدالت بوده ، پس در خواست انبياء يا هر شفيع ديگر درخواست ظلم خداست ، و اين درخواست جاهلانه است ، و ساحت مقدس انبياء از مثل آن منزه است .
ما از اين اشکال بدو جور پاسخ ميدهيم: يکى نقضى ، و يکى حلى.
اما جواب نقضى اين است که بايشان ميگوئيم : شما درباره اوامر امتحانى خدا چه ميگوئيد؟ آيا رفع حکم امتحانى مانند جلوگيرى از کشته شدن اسماعيل در مرحله دوم و اثبات آن در مرحله اول ماموريت ابراهيم بکشتن او - هر دو عدالت است ؟ يا يکى ظلم و ديگرى عدالت است ؟ چاره اى جز اين نيست که بگوئيم هر دو عدالت است ، و حکمت در آن آزمايش و بيرون آوردن باطن و نيات درونى مکلف ، و يا بفعليت رساندن استعدادهاى او است ، در مورد شفاعت هم ميگوئيم :
ممکن است خدا مقدر کرده باشد که همه مردم باايمان را نجات دهد، ولى در ظاهر احکامى مقرر کرده ، و براى مخالفت آنها عقاب هائى معين نموده ، تا کفار بکفر خود هلاک گردند، و مؤ منان بوسيله اطاعت به درجات محسنين بالا روند، و گنه کاران بوسيله شفاعت بآن نجاتى که گفتيم خدا برايشان مقدر کرده برسند، هر چند که نجات از بعضى انواع عذابها، يا بعضى افراد آن باشد، ولى نسبت به بعضى ديگر از عذابها، از قبيل حول و وحشت برزخ ، و يا دلهره و فزع روز قيامت را بچشند، که در اينصورت هم آن حکمى که در اول مقرر کرد، بر طبق عدالت بوده ، و هم برداشتن عقاب از کسانيکه مخالفت کردند عدالت بوده است ، اين بود جواب نقضى از اشکال .
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۲۴۶
و اما جواب حلى آن، اين است که برداشته شدن عقاب بوسيله شفاعت ، وقتى مغاير با حکم اولى خداست ، و آنگاه آن سوال پيش مى آيد که کداميک عدل است ، و کدام ظلم ؟ که اين برطرف شدن عقاب بوسيله شفاعت ، نقض حکم و ضد آن باشد، و يا نقض آثار و تبعات آن حکم باشد، آن تبعات و عقابى که خود خدا معين کرده ، ولى خواننده عزيز توجه فرمود، که گفتيم : شفاعت نه نقض اصل حکم است ، نه نقض آن عقوبتى که براى مخالفت آن حکم معين کرده اند، بلکه شفاعت نسبت بحکم و عقوبت نامبرده ، حکومت دارد، يعنى مخالفت کننده و نافرمانى کننده را، از مصداق شمول عقاب بيرون مى کند، و او را مصداق شمول رحمت ، و يا صفتى ديگر از صفات خدايتعالى ، از قبيل عفو، و مغفرت ميسازد، که يکى از آن صفات احترام گذاشتن بشفيع و تعظيم او است .
اشکال دوم : مخالفت شفاعت با سنت الهيه نقض غرض ترجيح بلا مرجع
دومين اشکالى که بمسئله شفاعت کرده اند، اينستکه سنت الهيه بر اين جريان يافته ، که هيچوقت افعال خود را در معرض تخلف و اختلاف قرار ندهد، و چون حکمى براند، آن حکم را بيک نسق و در همه مواردش اجراء کند، و استثنائى بآن نزند، اسباب و مسبباتى هم که در عالم هست ، بر طبق همين سنت جريان دارد، همچنانکه خدايتعالى فرموده : «هذا صراط على مستقيم ، ان عبادى ليس لک عليهم سلطان ، الا من اتبعک من الغاوين ، و ان جهنم لموعدهم اجمعين »،
(اين صراط من است ، و بر من است که آنرا مستقيم نگهدارم ، بدرستى تو بر بندگان من سلطنتى ندارى ، مگر کسيکه خود از گمراهان باشد، و با پاى خود تو را پيروى کند، که جهنم ميعادگاه همه آنان است )، و نيز فرموده : «و ان هذا صراطى مستقيما، فاتبعوه ، و لا تتبعوا السبل ، فتفرق بکم عن سبيله »، و بدرستى اينستکه صراط من ، در حاليکه مستقيم است ، پس او را پيروى کنيد، و دنبال هر راهى نرويد، که شما را از راه خدا پراکنده مى سازد)، و نيز فرموده : «فلن تجد لسنه اللّه تبديلا، و لن تجد لسنه اللّه تحويلا»، (هرگز براى سنت خدا تبديلى نخواهى يافت ، و هرگز براى سنت خدا دگرگونى نخواهى يافت).
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۲۴۷
و مسئله شفاعت و پارتى بازى ، اين هم آهنگى و کليت افعال ، و سنت هاى خداى را بر هم مى زند، چون عقاب نکردن همه مجرمين ، و رفع عقاب از همه جرمهاى آنان ، نقض غرض مى کند، و نقض غرض از خدا محال است ، و نيز اينکار يک نوع بازى است ، که قطعا با حکمت خدا نميسازد، و اگر بخواهد شفاعت را در بعضى گنه کاران ، آنهم در بعضى گناهان قبول کند، لازم مى آيد سنت و فعل خدا اختلاف و دو گونگى ، و بلکه چند گونگى پيدا کند که قرآن آنرا نفى مى کند.
چون هيچ فرقى ميان اين مجرم و ميان آن مجرم نيست ، که شفاعت را از يکى بپذيرد، و از ديگرى نپذيرد، و نيز هيچ فرقى ميان جرم ها و گناهان نيست ، همه نافرمانى خدا، و در بيرون شدن از زىّبندگى مشترکند، آنوقت شفاعت را از يکى بپذيرد، و از ديگرى نپذيرد، يا از بعضى گناهان بپذيرد، و از بعضى ديگر نپذيرد، ترجيح بدون جهت و محال است .
اين زندگى دنيا و اجتماعى ما است که شفاعت و امثال آن در آن جريان مى يابد، چون اساس آن و پايه اعمالى که در آن صورت ميدهيم ، هوا و اوهامى است که گاهى درباره حق و باطل بيک جور حکم مى کند و در حکمت و جهالت بيک جور جريان مى يابد.
پاسخ اين اشکال
در جواب از اين اشکال ميگوئيم :
درست است که صراط خدايتعالى مستقيم ، و سنتش واحد است ، و لکن اين سنت واحد و غير متخلف ، قائم بر اصالت يک صفت از صفات خدايتعالى ، مثلا صفت تشريع و حکم او نيست ، تا در نتيجه هيچ حکمى از موردش ، و هيچ جزا و کيفر حکمى از محلش تخلف نکند، و بهيچ وجه قابل تخلف نباشد، بلکه اين سنت واحد، قائم است بر آنچه که مقتضاى تمامى صفات او است ، آن صفاتيکه ارتباط باين سنت دارند، (هر چند که ما از درک صفات او عاجزيم ).
توضيح اينکه خداى سبحان واهب ، و افاضه کننده تمامى عالم هستى ، از حياة ، و موت ، و رزق ، و يا نعمت ، و يا غير آنست ، و اينها امورى مختلف هستند، که ارتباطشان با خداى سبحان على السواء و يکسان نيست ، و بخاطر يک رابطه به تنهائى نيست ، چون اگر اينطور بود، لازم مى آمد که ارتباط و سببيت بکلى باطل شود، آرى خدايتعالى هيچ مريضى را بدون اسباب ظاهرى ، و مصلحت مقتضى ، شفا نميدهد، و نيز براى اينکه خدائى است مميت و منتقم و شديدالبطش ، او را شفا نمى بخشد، بلکه از اين جهت که خدائى است رؤ ف و رحيم و منعم و شافى و معافى او را شفا ميدهد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۲۴۸
و يا اگر جبارى ستمگر را هلاک مى کند، اينطور نيست که بدون سبب هلاک کرده باشد، و نيز از اين جهت نيست که رؤ ف و رحيم به آن ستمگر است ، بلکه از اين جهت او را هلاک مى کند، که خدائى است منتقم ، و شديد البطش ، و قهار مثلا، و همچنين هر کارى که مى کند بمقتضاى يکى از اسماء و صفات مناسب آن مى کند، و قرآن باين معنا ناطق است ، هر حادث از حوادث عالم را بخاطر جهات وجودى خاصى که در آن هست ، آن حادث را بخود نسبت ميدهد، از جهت يک يا چند صفتيکه مناسب با آن جهات وجودى حادث نامبرده است ، و نوعى تلاوم و ائتلاف و اقتضاء بين آن دو هست .
و بعبارتى ديگر، هر امرى از امور از جهت آن مصالحى و خيراتيکه در آن هست مربوط بخدايتعالى ميشود.
حال که اين معنا معلوم شد، خواننده متوجه گرديد، که مستقيم بودن صراط، و تبدل نيافتن سنت او، و مختلف نگشتن فعل او، همه راجع است بآنچه که از فعل و انفعال و کسر و انکسارهاى ميان حکمت ها، و مصالح مربوط بمورد، حاصل ميشود، نه نسبت به مقتضاى يک مصلحت .
اگر در حکمى که خدا جعل کرده ، تنها مصلحت و علت جعل آن ، مؤ ثر باشد، بايد حکم او نسبت به نيکوکار و بدکار و مؤ من و کافر فرق نکند، و حال آنکه مى بينيم فرق پيدا مى کند، پس معلوم ميشود غير آن مصلحت اسباب بسيارى ديگر هست ، که بسا ميشود توافق و دست بدست هم دادن يک عده از آن اسباب و عوامل ، چيزى را اقتضاء کند، که مخالف اقتضاى عاملى ديگر باشد، (دقت بفرمائيد).
پس اگر شفاعتى واقع شود، و عذاب از کسى برداشته شود، هيچ اختلاف و اختلالى در سنت جارى خدا لازم نيامده ، و هيچ انحرافى در صراط مستقيم او پديد نمى آيد، براى اينکه گفتيم : شفاعت اثر يک عده از عوامل ، از قبيل رحمت ، و مغفرت ، و حکم ، و قضاء، و رعايت حق هر صاحب حق ، و فصل القضاء است .
اشکال سوم : شفاعت مستلزم دگرگونى در علم و اراده خدا که محال است مى باشد
سومين اشکالى که بمسئله شفاعت شده ، اين است که شفاعتى که در بين مردم معروف است ، اين است که شافع مولا را وادار کند بر اينکه بر خلاف آنچه خودش در اول اراده کرده ، و بدان حکم نموده کارى را صورت دهد، و يا کارى را ترک کند، و چنين شفاعتى صورت نمى گيرد، مگر آنکه مولا بخاطر شفيع از اراده خود دست برداشته ، آنرا نسخ کند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۲۴۹
و مولاى عادل هرگز چنين کارى نميکند، و حاکم عادل هرگز دچار اينگونه تزلزل نميشود، مگر آن که اطلاعات تازه ترى پيدا کند، و بفهمد که اراده و حکم اولش خطا بوده ، آنگاه برخلاف حکم اولش حکمى کند، و يا بر خلاف رويه اولش روشى پيش بگيرد.
بلکه اگر حاکمى مستبد و ظالم باشد، او شفاعت افراد مقرب درگاه خود را مى پذيرد، چون دل بدست آوردن از شفيع در نظر او مهم تر از رعايت عدالت است ، و لذا با علم باينکه قبول شفاعت او ظلم است ، و عدالت در خلاف آنست ، مع ذلک عدالت را زير پا مى گذارد، و شفاعت او را مى پذيرد، و از آنجائيکه هم خطاى حکم ، و هم ترجيح ظلم بر عدالت ، از خدايتعالى محال است ، بخاطر اينکه اراده خدا بر طبق علم است ، و علم او ازلى و لا يتغير است ، لذا قبول شفاعت هم از او محال است .
قبول شفاعت از خداوند از باب دگرگونى در مراد و معلوم اوست
جواب اين اشکال اين است که قبول شفاعت از خدايتعالى نه از باب تغير اراده او است ، و نه از باب خطا و دگرگونى حکم سابق او، بلکه از باب دگرگونى در مراد و معلوم اوست.
توضيح اينکه خداى سبحان ميداند که مثلا فلان انسان بزودى حالات مختلفى بخود مى گيرد، در فلان زمان حالى دارد، چون اسباب و شرائطى دست بدست هم ميدهند، و در او آن حال را پديد مى آورند، خدا هم در آنحال درباره او اراده اى مى کند، سپس در زمانى ديگر حال ديگرى بر خلاف حال اول بخود مى گيرد، چون اسباب و شرائط ديگرى پيش مى آيد، لذا خدا هم ، در حال دوم اراده اى ديگر درباره او مى کند، «کل يوم هو فى شاءن »، (خدا در هر روزى شاءنى و کارى دارد، همچنانکه خودش فرموده : «يمحو الله ما يشاء و يثبت ، و عنده ام الکتاب »، (هر چه را بخواهد محو، و هر چه را بخواهد اثبات مى کند، و نزد او است ام الکتاب )، و نيز فرموده : «بل يداه مبسوطتان ، ينفق کيف يشاء»، (بلکه دستهاى او باز است ، هر جور بخواهد انفاق مى کند).
مثالى که مطلب را روشن تر سازد، اين استکه ما ميدانيم که هوا بزودى تاريک ميشود، و ديگر چشم ما جائى را نمى بيند، با اينکه احتياج بديدن داريم ، و اين را ميدانيم که دنبال اين تاريکى دوباره آفتاب طلوع مى کند، و هوا روشن ميشود، لاجرم اراده ما تعلق مى گيرد، باينکه هنگام روى آوردن شب ، چراغ را روشن کنيم ، و بعد از تمام شدن شب آنرا خاموش سازيم ، آيا در اين مثل ، علم و اراده ما دگرگونه شده ؟ نه ، پس دگرگونگى از معلوم و مراد ما است ، اين شب است که بعد از طلوع خورشيد از علم و اراده ما تخلف کرده ، و اين روز است که باز از علم و اراده ما تخلف يافته ، و بنا نيست که هر معلومى بر هر علمى و هر اراده اى بر هر مرادى منطبق شود.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۲۵۰
بله آن تغير علم و اراده که از خدايتعالى محال است ، اين است که با بقاى معلوم و مراد، بر حاليکه داشتند، علم و اراده او بر آنها منطبق نگردد، که از آن تعبير به خطا و فسخ مى کنيم ، همچنانکه در خود ما انسانها بسيار پيش مى آيد، که معلوم و مراد ما بهمان حال اول خود باقى است ، ولى علم و اراده ما تغيير مى کند، مثل اينکه شبحى را از دور مى بينيم ، و حکم مى کنيم که انسانى است دارد مى آيد، ولى چون نزديک ميشود، مى بينيم که اسب است ، و اين اسب از همان اول اسب بود، ولى علم ما باينکه انسان است دگرگون شد، و يا تصميم مى گيريم کارى را که داراى مصلحت تشخيص داده ايم انجام دهيم ، بعدا معلوم ميشود که مصلحت بر خلاف آنست ، لاجرم فسخ عزيمت نموده ، اراده خود را عوض مى کنيم .
اينگونه دگرگونى در علم و اراده ، از خدايتعالى محال است ، و همانطور که توجه فرموديد مسئله شفاعت و برداشتن عقاب بخاطر آن ، از اين قبيل نيست .
اشکال چهارم : وعده شفاعت دادن باعث جراءت مردم بر معصيت مى شود
اينکه وعده شفاعت به بندگان دادن ، و تبليغ انبياء اين وعده را بآنان ، باعث جرات مردم بر معصيت ، و وادارى آنان بر هتک حرمت محرمات خدائى است ، و اين با يگانه غرض دين ، که همان شوق بندگان بسوى بندگى و اطاعت است ، منافات دارد، بناچار آنچه از آيات قرآن و روايات درباره شفاعت وارد شده ، بايد بمعنائى تاءويل شود، تا مزاحم با اين اصل بديهى نشود.
جواب از اين اشکال را بدو نحو ميدهيم ، يکى نقضى و يکى حلى ، اما جواب نقضى ، اينکه شما درباره آياتى که وعده مغفرت ميدهد چه مى گوئيد؟ عين آن اشکال در اين آيات نيز وارد است ، چون اين آيات نيز مردم را بارتکاب گناه جرى مى کند، مخصوصا با در نظر گرفتن اينکه مغفرت واسعه رحمت خدا را شامل تمامى گناهان سواى شرک ميسازد، مانند آيه
«ان اللّه لا يغفر ان يشرک به ، و يغفر ما دون ذلک لمن يشاء»، (خدا اين گناه را نمى آمرزد که بوى شرک بورزند، ولى پائين تر از شرک را از هر کس بخواهد مى آمرزد)، و اين آيه بطوريکه در سابق هم گفتيم مربوط بغير مورد توبه است ، چون اگر درباره مورد توبه بود استثناء شرک صحيح نبود، چون توبه از شرک هم پذيرفته است .
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۲۵۱
و اما جواب حلى ، اينکه وعده شفاعت و تبليغ آن بوسيله انبياء، وقتى مستلزم جرئت و جسارت مردم ميشود، و آنان را بمعصيت و تمرد وا مى دارد، که اولا مجرم را و صفات او را معين کرده باشد، و يا حداقل گناه را معين نموده ، فرموده باشد که چه گناهى با شفاعت بخشوده ميشود، و طورى معين کرده باشد که کاملا مشخص شود، و آيات شفاعت اينطور نيست ، اولا خيلى کوتاه و سر بسته است ، و در ثانى شفاعت را مشروط بشرطى کرده ، که ممکن است آن شرط حاصل نشود، و آن مشيت خدا است .
و ثانيا شفاعت در تمامى انواع عذابها، و در همه اوقات مؤ ثر باشد، باينکه بکلى گناه را ريشه کن کند.
مثلا اگر گفته باشند: که فلان طائفه از مردم ، و يا همه مردم ، در برابر هيچيک از گناهان عقاب نميشوند، و ابدا از آنها مؤ اخذه نمى گردند، و يا گفته باشند: فلان گناه معين عذاب ندارد، و براى هميشه عذاب ندارد، البته اين گفتار بازى کردن با احکام و تکاليف متوجه بمکلفين بود.
و اما اگر بطور مبهم و سر بسته مطلب را افاده کنند، بطوريکه واجد آن دو شرط بالا نباشد، يعنى معين نکنند که شفاعت در چگونه گناهانى ، و در حق چه گنه کارانى مؤ ثر است ، و ديگر اينکه عقابى که با شفاعت برداشته ميشود، آيا همه عقوبتها و در همه اوقات و احوال است ، يا در بعضى اوقات و بعضى گناهان ؟.
در چنين صورتى ، هيچ گنه کارى خاطر جمع از اين نيست که شفاعت شامل حالش بشود، در نتيجه جرى بگناه و هتک محارم الهى نميشود، بلکه تنها اثرى که وعده شفاعت در افراد دارد، اين است که قريحه اميد را در او زنده نگه دارد، و چون گناهان و جرائم خود را مى بيند و مى شمارد، يکباره دچار نوميدى و ياءس از رحمت خدا نگردد.
علاوه بر اينکه در آيه : «ان تجتنبوا کبائر ما تنهون عنه ، نکفر عنکم سيئاتکم »، مى فرمايد: اگر از گناهان کبيره اجتناب کنيد، ما گناهان صغيره شما را مى بخشيم ، وقتى چنين کلامى از خدا، و چنين وعده اى از او صحيح باشد، چرا صحيح نباشد که بفرمايد: اگر ايمان خود را حفظ کنيد، بطوريکه در روز لقاء با من ، با ايمان سالم نزدم آئيد، من شفاعت شافعان را از شما مى پذيرم ؟ چون همه حرفها بر سر حفظ ايمان است گناهان هم که حرام شده اند، چون ايمان را ضعيف و قلب را قساوت ميدهند، و سرانجام آدمى را بشرک مى کشانند، که در اين باره فرموده :
«فلا ياءمن مکر اللّه الا القوم الخاسرون »، (از مکر خدا ايمن نمى شوند مگر مردم زيانکار) و نيز فرموده : «کلا بل ران على قلوبهم ما کانوا يکسبون »، (نه ، واقع قضيه ، اين است که گناهانى که کرده اند، در دلهاشان اثر نهاده ، و دلها را قساوت بخشيده )
و نيز فرموده : «ثم کان عاقبه الذين اساوا السوآى ، ان کذبوا بآيات اللّه »، (سپس عاقبت کسانيکه مرتکب زشتى ها ميشدند، اين شد که آيات خدا را تکذيب کنند) و چه بسا اين وعده شفاعت ، بنده خدايرا وادار کند باينکه بکلى دست از گناهان بردارد، و براه راست هدايت شود، و از نيکوکاران گشته ، اصلا محتاج بشفاعت باين معنا نشود، و اين خود از بزرگ ترين فوائد شفاعت است .
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۲۵۲
اين در صورتى بود که گفتيم : که گنه کار را معين کند، و نه گناه را، و همچنين اگر گنه کار مشمول شفاعت را معين بکند، و يا گناه قابل شفاعت را معين بکند، ولى باز اين استخوان را لاى زخم بگذارد، که اين شفاعت از بعضى درجات عذاب ، و يا در بعضى اوقات فائده دارد، در اينصورت نيز شفاعت باعث جراءت و جسارت مجرمين نميشود، چون باز جاى اين دلهره هست ، که ممکن است تمامى عذابهاى اين گناهى که ميخواهم مرتکب شوم ، مشمول شفاعت نشود.
و قرآن کريم درباره خصوص مجرمين ، و خصوص گناهان قابل شفاعت ، اصلا حرفى نزده و نيز در رفع عقاب هيچ سخنى نگفته ، بجز اينکه فرموده : به بعضى اجازه شفاعت ميدهيم ، و شفاعت بعضى را مى پذيريم ، که توضيحش بزودى خواهد آمد، انشاءاللّه تعالى ، پس اصلا اشکالى بشفاعت قرآن وارد نيست .
اشکال پنجم : هيچ يک از عقل و کتاب و سنت دلالت بر شفاعت نمى کنند
اينکه مسئله شفاعت مانند هر مسئله اعتقادى ديگر، بايد بدلالت يکى از ادله سه گانه و عقل و کتاب و سنت اثبات شود، اما عقل خود آدمى ، يا اصلا اجازه شفاعت و پارتى بازى را نميدهد، و يا اگر هم بدهد، تنها ميگويد: چنين چيزى ممکن است ، ولى ديگر نميگويد که چنين چيزى واقع هم شده .
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۲۵۳
و اما کتاب ، يعنى آيات قرآن؟
آنچه از آيات قرآن متعرض مسئله شفاعت شده ، هيچ دلالتى ندارد بر اينکه چنين چيزى واقع هم ميشود، چون در اين مسئله آياتى هست که بطور کلى شفاعت را انکار مى کند، مانند آيه : «لا بيع فيه و لا خله و لا شفاعه »، (نه خريد و فروشى در روز قيامت هست ، نه دوستى ، و نه شفاعت ) و آياتى ديگر هست که منفعت شفاعت را نفى مى کند، مانند آيه «فما تنفعهم شفاعه الشافعين »، (پس شفاعت شافعان سودى بايشان نمى بخشد)، و آياتى ديگر هست که آنرا مشروط باذن خدا مى کند، مانند آيه «الا من بعد اذنه »، و آيه «الا لمن ارتضى »، و مثل اين استثناءها، يعنى استثناء بخواست و مشيت و اذن خدا، تا آنجا که از قرآن کريم و اسلوب کلامى آن معهود است ، براى افاده نفى قطعى است ، ميخواهد بفرمايد: اصلا شفاعتى نيست ، چون هر چه هست اذن و مشيت خداى سبحان است ، مانند آيه «سنقرئک فلا تنسى ، الا ما شاءاللّه »، (بزودى بخواندنت در مى آوريم ، پس فراموش نخواهى کرد، مگر آنچه را خدا بخواهد) يعنى هيچ فراموش نمى کنى ، و آيه «خالدين فيها ما دامت السموات و الارض الا ما شاء ربک »، (جاودانه در آن هستند، مادام که آسمان و زمين برقرارند، مگر آنچه پروردگارت بخواهد) پس در قرآن کريم هيچ آيه اى که بطور قطع و صريح دلالت کند بر وقوع شفاعت نداريم .
و اما سنت.
در روايات هم آنچه درباره خصوصيات شفاعت وارد شده ، قابل اعتماد نيست ، و آن مقدار هم که قابل اعتماد است به بيش از آنچه در قرآن ديديم دلالت ندارد، پس نه عقل بر آن دلالت دارد، و نه کتاب ، و نه سنت .
پاسخ از اين اشکال
جواب از اين اشکال اين است که اما کتاب و آياتى که در آن شفاعت را نفى مى کند، وضعش را بيان کرديم ، و خواننده گرامى متوجه شد که آن آيات ، شفاعت را بکلى انکار نمى کند، بلکه شفاعت بدون اذن و ارتضاى خدا را انکار مى کند، و اما آن آياتيکه منفعت شفاعت را انکار مى کرد، بر خلاف آنچه اشکال کننده فهميده ، ميگوئيم : اتفاقا آن آيات ، شفاعت را اثبات مى کند، نه نف ى ، براى اينکه آيات سوره مدثر انتفاع طائفه معينى از مجرمين را از شفاعت نفى مى کند، نه انتفاع تمامى طوائف را.
و علاوه بر آن کلمه شفاعت بکلمه (شافعين ) اضافه شده ، و فرموده شفاعت شافعين سودى بايشان نميدهد، و نفرموده : «و لا تنفعهم الشفاعه »، آخر فرق است بين اينکه کسى بگويد «فلا تنفعهم الشفاعه »، و بين اينکه بگويد: «فلا تنفعهم شفاعه الشافعين »، براى اينکه مصدر وقتى اضافه شد، بر وقوع فعل در خارج دلالت مى کند، و مى فهماند که اين فعل در خارج واقع شده ، بخلاف صورت اول ، و بر اين معنا شيخ عبد القاهر در کتاب دلائل الاعجاز تصريح کرده ،
پس جمله «شفاعه الشافعين » دلالت دارد بر اينکه بطور اجمال در قيامت شفاعتى واقع خواهد شد، ولى اين طائفه از آن بهره نمى برند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۲۵۴
از اين هم که بگذريم جمع آوردن شافع ، در جمله «شفاعه الشافعين » نيز دلالت دارد بر اينکه شفاعتى خواهد بود، همچنانکه جمله : «کانت من الغابرين »، از باقى ماندگان بود، دلالت دارد بر اينکه کسانى در عذاب باقى ماندند، و جمله «و کان من الکافرين » و جمله «و کان من الغاوين »، و جمله «لا ينال عهدى الظالمين »، و امثال اينها دلالت بر اين معنا دارد، و گرنه تعبير به صيغه جمع که ميدانيم معنائى زائد بر معناى مفرد دارد، لغو مى بود، پس جمله «فما تنفعهم شفاعه الشافعين »، از آياتى است که شفاعت را اثبات مى کند، نه نفى .
رده:تفسیر المیزان