المیزان جلد۱ بخش۲۲
و اما آياتيکه شفاعت را مقيد باذن و ارتضاء خدا مى کند، مانند جمله «الا باذنه »، و جمله «الا من بعد اذنه »، دلالتش بر اينکه چنين چيزى واقع ميشود، قابل انکار نيست ، چون عارف باسلوب هاى کلام ميداند، که مصدر وقتى اضافه شد، دلالت بر وقوع مى کند، و همچنين اينکه گفته اند: جمله «الا باذنه » و جمله «الا لمن ارتضى » بيک معنا است ، و هردو بمعناى (مگر آنکه خدا بخواهد است )، اشتباه است ، و نبايد بآن اعتناء کرد. علاوه بر اينکه استثناءهائى که در مورد شفاعت شده ، بيک عبارت نيست ، بلکه بوجوه مختلفى تعبير شده ، يکى فرموده : «الا باذنه »، و يکجا «الا من بعد اذنه » يکجا، «الا لمن ارتضى »، يکجا «الا من شهد بالحق و هم يعلمون »، و امثال اينها، و گيرم که اذن و ارتضاء بيک معنا باشد، و آن يک معنا عبارت باشد از مشيت (خواست خدا)، آيا اين حرف را در آيه : «الا من شهد بالحق و هم يعلمون » نيزميتوان زد؟ و آيا ميتوان گفت : (مگر کسيکه بحق شهادت دهد و با علم باشد)، بمعناى (مگر باذن خداست )؟!
و وقتى چنين چيزى را ممکن نباشد بگوئيم ، پس آيا مراد باين جمله صرف سهل انگارى در بيان است ؟ آنهم از خدايتعالى ؟ با اينکه چنين نسبتى را بمردم کوچه و محله نميتوان داد، آيا ميتوان بقرآن کريم و کلام بليغ خدا نسبت داد؟ قرآنى که بليغ تر از آن در همه عالم کلامى نيست !.
پس حق اينستکه آيات قرآنى شفاعت را اثبات مى کند، چيزيکه هست همانطور که گفتيم بطور اجمال اثبات مى کند، نه مطلق ، و اما سنت دلالت آن نيز مانند دلالت قرآن است ، که انشاءاللّه رواياتش را خواهيد ديد.
اشکال ششم : قرآن کريم دلالت صريح برفع عقاب بوسيله شفاعت ندارد
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۲۵۵
اينک آيات قرآن کريم دلالت صريح ندارد بر اينکه شفاعت ، عقابى را که روز قيامت و بعد از ثبوت جرم بر مجرمين ثابت شده برميدارد، بلکه تنها اين مقدار را ثابت مى کند، که انبياء جنبه شفاعت و واسطگى را دارند، و مراد بواسطگى انبياء، اين است که اين حضرات بدان جهت که پيغمبرند، بين مردم و بين پروردگارشان واسطه مى شوند، احکام الهى را بوسيله وحى مى گيرند، و در مردم تبليغ مى کنند، و مردم را بسوى پروردگارشان هدايت مى کنند، و اين مقدار دخالت که انبياء در سرنوشت مردم دارند، مانند بذرى است که بتدريج سبز شود، و نمو نمايد، و منشاء قضا و قدرها، و اوصاف و احوالى بشود، پس انبياء عليهم السلام شفيعان مؤ منين اند، چون در رشد و نمو و هدايت و برخوردارى آنان از سعادت دنيا و آخرت دخالت دارند، اين است معناى شفاعت .
جواب اين اشکال اين است که ما نيز در معناى از شفاعت که شما بيان کرديد حرفى نداريم ، لکن اين يکى از مصاديق شفاعت است ، نه اينکه معنايش منحصر بدان باشد، که در سابق بيان معانى شفاعت گذشت ، دليل بر اينکه معناى شفاعت منحصر در آن نيست ، علاوه بر بيان گذشته ، يکى آيه «ان اللّه لا يغفر ان يشرک به ، و يغفر مادون ذلک لمن يشاء» است ، که ترجمه اش گذشت ، و در بيانش گفتيم : اين آيه در غير مورد ايمان و توبه است ، در حاليکه اشکال کننده با بيان خود شفاعت را منحصر در دخالت انبياء از مسير دعوت بايمان و توبه کرد، و آيه نامبرده اين انحصار را قبول ندارد، مى فرمايد: مغفرت از غير مسير ايمان و توبه نيز هست .
اشکال هفتم : آيات مربوط به شفاعت از متشابهات اند و بايد مسکوت گذاشته شوند
اينکه اگر راه سعادت بشرى را با راهنمائى عقل قدم بقدم طى کنيم ، هرگز بچيزى بنام شفاعت و دخالت آن در سعادت بشر برنميخوريم ، و آيات قرآنى اگر بطور صريح آنرا اثبات مى کرد، چاره اى نداشتيم جز اينکه آنرا بر خلاف داورى عقل خود، و بعنوان تعبد بپذيريم ، اما خوشبختانه آيات قرآنى مربوط بشفاعت ، صريح در اثبات آن نيستند، يکى بکلى آنرا نفى مى کند، و جائى ديگر اثبات مينمايد، يکجا مقيد مى آورد، جائى ديگر مطلق ذکر مى کند، و چون چنين است ، پس هم بمقتضاى دلالت عقل خودمان ، و هم بمقتضاى ادب دينى ، جا دارد آيات نامبرده را که از متشابهات قرآن است ، مسکوت گذاشته ، علم آنها را بخدايتعالى ارجاع دهيم ، و بگوئيم ما در اين باره چيزى نمى فهميم .
جواب اين اشکال هم اين استکه آيات متشابه وقتى ارجاع داده شد بآيات محکم ، خودش نيز محکم ميشود، و اين ارجاع چيزى نيست که از ما بر نيايد، و نتوانيم از محکمات قرآن توضيح آنرا بخواهيم ، همچنانکه در تفسير آيه ايکه آيات قرآن را بدو دسته محکم و متشابه تقسيم مى کند، يعنى آيه هفتم از سوره آل عمران ، بحث مفصل اين حقيقت خواهد آمد انشاءاللّه تعالى .
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۲۵۶
شفاعت درباره چه کسانى جريان مى يابد؟
خواننده گرامى از بيانيکه تاکنون درباره اين مسئله ملاحظه فرمود، فهميد، که تعيين اشخاصى که درباره شان شفاعت ميشود، آنطور که بايد با تربيت دينى سازگارى ندارد، و تربيت دينى اقتضاء ميکند که آنرا بطور مبهم بيان کنند، همچنانکه قرآن کريم نيز آنرا مبهم گذاشته ، مى فرمايد:
«کل نفس بما کسبت رهينه ، الا اصحاب اليمين ، فى جنات يتسائلون ، عن المجرمين ما سلککم فى سقر؟ قالوا: لم نک من المصلين ، و لم نک نطعم المسکين ، و کنا نخوض مع الخائضين ، و کنا نکذب بيوم الدين ، حتى اتينا اليقين ، فما تنفعهم شفاعه الشافعين »، هر کسى گروگان کرده خويش است ، مگر اصحاب يمين ، که در بهشتها قرار دارند، و از يکديگر سراغ مجرمين را گرفته ، مى پرسند: چرا دوزخى شديد؟ ميگويند: ما از نمازگزاران نبوديم ، و بمسکينان طعام نمى خورانديم ، و هميشه با جستجوگران در جستجو بوديم ، و روز قيامت را تکذيب مى کرديم ، تا وقتى که يقين بر ايمان حاصل شد، در آن هنگام است که ديگر شفاعت شافعان سودى براى آنان ندارد).
در اين آيه مى فرمايد: در روز قيامت هر کسى مرهون گناهانى است که کرده ، و بخاطر خطايائى که از پيش مرتکب شده ، بازداشت ميشود، مگر اصحاب يمين ، که از اين گرو آزاد شده اند، و در بهشت مستقر گشته اند، آنگاه مى فرمايد: اين طائفه در عين اينکه در بهشتند، مجرمين را که در آنحال در گرو اعمال خويشند، مى بينند، و از ايشان در آنهنگام که در دوزخند مى پرسند، و ايشان به آن علت ها که ايشانرا دوزخى کرده اشاره مى کنند، و چند صفت از آنرا مى شمارند، آنگاه از اين بيان اين نتيجه را مى گيرد که شفاعت شافعان بدرد آنان نخورد.
و مقتضاى اين بيان اين است که اصحاب يمين داراى آن صفات نباشند يعنى آن صفاتيکه در دوزخيان مانع شمول شفاعت بآنها شد، نداشته باشند، و وقتى آن موانع در کارشان نبود، قهرا شفاعت شامل حالشان ميشود، و وقتى مانند آن دسته در گرو نباشند، لابد از گرو در آمده اند، و ديگر مرهون گناهان و جرائم نيستند، پس معلوم ميشود: که بهشتيان نيز گناه داشته اند، چيزيکه هست شفاعت شافعان ايشانرا از رهن گناهان آزاد کرده است .
آرى در آيات قرآنى اصحاب يمين را بکسانى تفسير کرده که اوصاف نامبرده در دوزخيان را ندارند، توضيح اينکه : آيات سوره واقعه و سوره مدثر، که بشهاد ت آيات آن در مکه و در آغاز بعثت نازل شده ، و ميدانيم که در آن ايام هنوز نماز و زکوة بآن کيفيت که بعدها در اسلام واجب شد، واجب نشده بود، مع ذلک اهل دوزخ را بکسانى تفسير مى کند که نمازخوان نبوده اند،
پس معلوم ميشود مراد بنماز در آيه ۳۸ ۴۸ از سوره مدثر، توجه بخدا با خضوع بندگى است ، و مراد با طعام مسکين هم ، مطلق انفاق بر محتاجان بخاطر رضاى خداست ، نه اينکه مراد بنماز و زکاة ، نماز و زکاة معمول در شريعت اسلام باشد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۲۵۷
شفاعت وسيله نجات گناهکاران از اصحاب يمين است
و منظور از جستجوى با جستجوگران ، فرو رفتن در بازى گريهاى زندگى ، و زخارف فريبنده دنيائى است ، که آدمى را از روى آوردن بسوى آخرت باز ميدارد، و نمى گذارد بياد روز حساب و روز قيامتش بيفتد، و يا منظور از آن فرو رفتن در طعن و خرده گيرى در آيات خدا است ، آياتيکه در طبع سليم باعث يادآورى روز حساب ميشود، از آن بشارت و انذار ميدهد.
پس اهل دوزخ بخاطر داشتن اين چهار صفت ، يعنى ترک نماز براى خدا، و ترک انفاق در راه خدا، و فرورفتگى در بازيچه دنيا، و تکذيب روز حساب ، دوزخى شده اند، و اين چهار صفت امورى هستند که ارکان دين را منهدم ميسازند، و برعکس داشتن ضد آن صفات ، دين خدا را بپا ميدارد، چون دين عبارتست از اقتدارى بهاديانى که خود معصوم و طاهر باشند، و اين نميشود، مگر باينکه از دلبندى بزمين و زيورهاى فريبنده آن دورى کنند، و بسوى ديدار خدا روى آورند، که اگر اين دو صفت محقق شود، هم از (خوض با خائضين ) اجتناب شده ، و هم از «تکذيب يوم الدين ».
و لازمه اين دو صفت توجه بسوى خدا است به عبوديت ، و سعى در رفع حوائج جامعه ، که بعبارتى ديگر ميتوان از اولى بنماز تعبير کرد، و از دومى بانفاق در راه خدا، پس قوام دين از دو جهت علم و عمل باين چهار صفت است ، و اين چهار صفت بقيه ارکان دين را هم در پى دارد، چون مثلا کسى که يکتاپرست نيست ، و يا نبوت را منکر است ، ممکن نيست داراى اين چهار صفت بشود، (دقت فرمائيد).
پس اصحاب يمين عبارت شدند از کسانيکه از شفاعت بهره مند ميشوند، کسانيکه از نظر دين و اعتقادات مرضى خدا هستند، حال چه اينکه اعمالشان مرضى بوده باشد، و اصلا محتاج بشفاعت در قيامت نباشند، و چه اينکه اينطور نباشند، على اى حال آن کسانيکه از شفاعت شدن منظور هستند اينهايند.
پس معلوم شد که شفاعت وسيله نجات گناه کاران از اصحاب يمين است ، همچنانکه قرآن کريم هم فرموده : «ان تجتنبوا کبائر ما تنهون عنه ، نکفر عنکم سياتکم »، اگر از گناهان کبيره اجتناب کنيد، گناهان ديگرتان را جبران مى کنيم ) و بطور مسلم منظور از اين آيه اين است که گناهان صغيره را خدا مى آمرزد، و احتياجى بشفاعت ندارد، پس مورد شفاعت ، آن عده ، از اصحاب يمينند، که گناهانى کبيره از آنان تا روز قيامت باقى مانده ، و بوسيله توبه و يا اعمال حسنه ديگر از بين نرفته ، پس معلوم ميشود شفاعت ، مربوط باهل کبائر از اصحاب يمين است ، همچنانکه رسولخدا (ص ) فرموده : (تنها شفاعتم مربوط باهل کبائر از امتم است ، و اما نيکوکاران هيچ ناراحتى در پيش ندارند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۲۵۸
و از جهتى ديگر، اگر نيکوکاران را اصحاب يمين خوانده اند، در مقابل بدکارانند که اصحاب شمال (دست چپى ها) ناميده شده اند، و چه بسا طائفه اول اصحاب ميمنه ، و طائفه دوم اصحاب مشئمه هم خوانده شده اند، و اين الفاظ از اصطلاحات قرآن کريم است ، و از اينجا گرفته شده که در روز قيامت نامه بعضى را بدست راستشان ميدهند و نامه بعضى ديگر را بدست چپشان .
همچنانکه قرآن کريم در اين باره مى فرمايد: «يوم ندعوا کل اناس بامامهم ، فمن اوتى کتابه بيمينه ، فاولئک يقرون کتابهم ، و لا يظلمون فتيلا، و من کان فى هذه اعمى ، فهو فى الاخره اعمى ، و اضل سبيلا»، روزى که هر جمعيتى را بنام امامشان ميخوانيم ، پس کسانيکه نامه شان بدست راستشان داده شود، نامه خويش ميخوانند، و مى بينند که حتى بقدر فتيلى ظلم نشده اند، و کسانيکه در اين عالم کور بودند، در آخرت کور، و بلکه گمراه ترند)، که انشاءاللّه تعالى در تفسير آن خواهيم گفت : که
مراد بدادن کتاب بعضى بدست راستشان ، پيروى امام بر حق است ، و مراد بدادن کتاب بعضى ديگر بدست چپشان ، پيروى از پيشوايان ضلالت است ، همچنانکه درباره فرعون فرمود: «يقدم قومه يوم القيامه ، فاوردهم النار»، (فرعون روز قيامت پيشاپيش پيروانش مى آيد، و همگى را در آتش مى کند). و سخن کوتاه اينکه برگشت نامگذارى به اصحاب يمين ، بهمان ارتضاء دين است چنانکه برگشت آن چهار صفت هم بهمان است .
اهل شفاعت کسانيند که خدا دين آنانرا پسنديده باشد
مطلب ديگريکه تذکرش لازم است ، اين است که خدايتعالى در يکجا از کلام عزيزش شفاعت را براى کسيکه خودش راضى باشد اثبات کرده ، و فرموده : «و لا يشفعون الا لمن ارتضى »، و اين ارتضاء را بهيچ قيدى مقيد نکرده ، و معين ننموده آن اشخاص چه اعمالى دارند، و نشانه هاشان چيست ؟ همچنانکه همين مبهم گوئى را در جاى ديگر کرده ، و فرموده : «الا من اذن له الرحمان ، و رضى له قولا»، مگر کسيکه رحمان اجازه اش داده باشد، و سخنش پسنديده باشد)، که مى بينيد در اين آيه نيز معين نکرده ، اينگونه اشخاص چه کسانند؟ از اينجا مى فهميم مقصود از پسنديدن آنان پسنديدن دين آنان است ، نه اعمالشان ، و خلاصه اهل شفاعت کسانيند که خدا دين آنانرا پسنديده باشد، و کارى به اعمالشان ندارد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۲۵۹
بنابراين ميتوان گفت : برگشت اين آيه نيز از نظر مفاد، به همان مفادى است که آيات قبل بيان مى کرد.
از سوى ديگر در جاى ديگر فرموده : «يوم نحشر المتقين الى الرحمان و فدا، و نسوق المجرمين الى جهنم وردا، لا يملکون الشفاعه ، الا من اتخذ عند الرحمان عهدا»، روزيکه پرهيزکاران را براى مهمانى و خوان رحمت خود محشور مى کنيم و مجرمين را براى ريختن بجهنم بدان سو سوق ميدهيم ، آنان مالک شفاعت نيستند، مگر کسيکه قبلا از خداى رحمان عهدى گرفته باشد) و کلمه (شفاعت ) در اين آيه مصدر مفعولى است ، يعنى شفاعت شدن ، و معلوم است که تمامى مجرمين کافر نيستند، که دوزخى شدنشان حتمى باشد.
بدليل اينکه فرمود: «انه من يات ربه مجرما، فان له جهنم ، لا يموت فيها، و لا يحيى ، و من ياته مومنا، قد عمل الصالحات ، فاولئک لهم الدرجات العلى »، (بدرستى وضع چنين است ، که هر کس با حال مجرميت نزد پروردگارش آيد، آتش جهنم دارد، که نه در آن مى ميرد، و نه زنده ميشود، و هر کس که با حالت ايمان بيايد، و عمل صالح هم کرده باشد، چنين کسانى درجات والائى دارند).
مؤ منى که عمل صالح انجام ندهد نيز مجرم است
چه از اين آيه بر مى آيد: هر کس مؤ من باشد، ولى عمل صالح نکرده باشد، باز مجرم است ، پس مجرمين دو طائفه اند، يکى آنکه نه ايمان آورده ، و نه عمل صالح کرده اند، و دوم کسانيکه ايمان آورده اند، ولى عمل صالح نکرده اند، پس يک طائفه از مجرمين مردمانيند که بر دين حق بوده اند، و لکن عمل صالح نکرده اند، و اين همان کسى است که جمله : «الا من اتخذ عند الرحمان عهدا»، درباره اش تطبيق مى کند.
چون اين کسى است که عهد خدا را دارد، آن عهدى که آيه : «الم اعهد اليکم يا بنى آدم : ان لا تعبدوا الشيطان ، انه لکم عدو مبين ، و ان اعبدونى ، هذا صراط مستقيم »، مگر بشما اى بنى آدم فرمان ندادم که شيطان را نپرستيد؟ که او دشمن آشکار شما است ، و اينکه مرا بپرستيد، که اين صراط مستقيم است ؟) از آن خبر ميدهد، پس عهد خدا «و ان اعبدونى » است ، که عهد در آن بمعناى امر است ، و جمله «هذا صراط مستقيم » الخ ، عهد بمعناى التزام است ، چون صراط مستقيم مشتمل بر هدايت بسوى سعادت و نجات است .
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۲۶۰
پس اين طائفه که گفتيم ايمان داشته اند، ولى عمل صالح نکرده اند، آنهايند که عهدى از خدا گرفته بودند، و بخاطر اعمال بدشان داخل جهنم ميشوند، بخاطر داشتن عهد، مشمول شفاعت شده ، از آتش نجات مى يابند.
آيه شريفه «و قالوا: لن تمسنا النار الا اياما معدوده ، قل اتخذتم عند اللّه عهدا»، گفتند: آتش دوزخ جز چند روزى بما نمى رسد، بگو مگر شما از خدا عهد گرفته بوديد)؟، نيز باين حقيقت اشاره دارد، و بنابراين ، اين آيات نيز بهمان آيات قبل برگشت مى کند، و بر روى هم آنها دلالت دارد بر اينکه مورد شفاعت ، يعنى کسانيکه در قيامت برايشان شفاعت ميشود، عبارتند از گنه کاران دين دار، و متدينين بدين حق ، ولى گنه کار، اينهايند که خدا دينشان را پسنديده .
شفاعت از چه کسانى صادر ميشود؟
از آنچه تاکنون از نظر خواننده گذشت ميتوان اين معنا را بدست آورد، که شفاعت دو قسم است ، يکى تکوينى ، و يکى تشريعى و قانونى ، اما شفاعت تکوينى که معلوم است از تمامى اسباب کونى سر مى زند، و همه اسباب نزد خدا شفيع هستند، چون ميان خدا و مسبب خود واسطه اند، و اما شفاعت تشريعى و مربوط باحکام ، (که معلوم است اگر واقع شود، در دائره تکليف و مجازات واقع ميشود) نيز دو قسم است ، يکى شفاعتى که در دنيا اثر بگذارد، و باعث آمرزش خدا، و يا قرب بدرگاه او گردد، که شفيع و واسطه ميان خدا و بنده در اين قسم شفاعت چند طائفه اند.
اقسام شفاعت و شفعاء
اول توبه از گناه ، که خود از شفيعان است ، چون باعث آمرزش گناهان است ، همچنانکه فرمود: «قل : يا عبادى الذين اسرفوا على انفسهم ، لا تقنطوا من رحمه اللّه ، ان اللّه يغفر الذنوب جميعا، انه هو الغفور الرحيم ، و انيبوا الى ربکم »، (بگو: اى بندگانم ، که بر نفس خود زياده روى روا داشتيد، از رحمت خدا ماءيوس نشويد، که خدا همه گناهان را مى آمرزد، چون او آمرزگار رحيم است ، و بسوى پروردگارتان توبه ببريد)، که عموميت اين آيه ، حتى شرک را هم شامل ميشود، و قبلا هم گفتيم : که توبه شرک را هم از بين مى برد.
دوم ايمان برسولخدا (ص ) است ، که درباره اش فرموده : «آمنوا برسوله » تا آنجا که مى فرمايد: «يغفر لکم »، برسول او ايمان بياوريد، تا چه و چه و چه ، و اينکه گناهانتان را بيامرزد).
يکى ديگر عمل صالح است ، که درباره اش فرموده : «وعد اللّه الذين آمنوا و عملوا الصالحات : لهم مغفره و اجر عظيم »، (خدا کسانى را که ايمان آورده ، و اعمال صالح کردند، وعده داده : که مغفرت و اجر عظيم دارند)، و نيز فرموده : «يا ايها الذين آمنوا اتقوا اللّه ، و ابتغوا اليه الوسيله »، (اى کسانيکه ايمان آورده ايد، از خدا بترسيد، و (بدين وسيله ) وسيله اى بدرگاهش بدست آوريد) و آيات قرآنى در اين باره بسيار است .
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۲۶۱
يکى ديگر قرآن کريم است ، که خودش در اين باره فرموده : «يهدى به اللّه من اتبع رضوانه ، سبل السلام و يخرجهم من الظلمات الى النور باذنه ، و يهديهم الى صراط مستقيم »، (خداوند بوسيله قرآن کسانى را که در پى خوشنودى اويند، باذن خودش بسوى راه هاى سلامتى هدايت نموده ، و ايشانرا از ظلمت ها بسوى نور هدايت نموده ، و نيز بسوى صراط مستقيم راه مينمايد).
يکى ديگر هر چيزيست که با عمل صالح ارتباطى دارد، مانند مسجدها، و امکنه شريفه ، و متبرکه ، و ايام شريفه ، و انبياء، و رسولان خدا، که براى امت خود طلب مغفرت مى کنند، همچنانکه درباره انبياء فرموده : «و لو انهم اذ ظلموا انفسهم ، جاوک ، فاستغفروا اللّه و استغفر لهم الرسول ، لوجدوا اللّه توابا رحيما»، (و اگر ايشان بعد از آنکه بخود ستم کردند، آمدند نزد تو، و آمرزش خدا را خواستند، و رسول هم برايشان طلب مغفرت کرد، خواهند ديد که خدا توبه پذير رحيم است ).
و يکى ديگر ملائکه است ، که براى مؤ منين طلب مغفرت مى کنند، همچنانکه فرمود: «الذين يحملون العرش و من حوله ، يسبحون بحمد ربهم ، و يؤ منون به ، و يستغفرون للذين آمنوا»، (آن فرشتگان که عرش را حمل مى کنند، و اطرافيان آن ، پروردگار خود را بحمد تسبيح مى گويند، و باو ايمان دارند، و براى همه آن کسانيکه ايمان آورده اند، طلب مغفرت مى کنند) و نيز فرموده : «و الملائکه يسبحون بحمد ربهم ، و يستغفرون لمن فى الارض ، الا ان اللّه هو الغفور الرحيم »، (و ملائکه با حمد پروردگار خود، او را تسبيح ميگويند، و براى هر کس که در زمين است طلب مغفرت مى کنند، آگاه باشيد که خداست که آمرزگار رحيم است ).
يکى ديگر خود مؤ منينند، که براى خود، و براى برادران ايمانى خود، استغفار مى کنند، و خدايتعالى از ايشان حکايت کرده که مى گويند: «و اعف عنا، و اغفرلنا، و ارحمنا، انت مولينا»، و بر ما ببخشاى ، و ما را بيامرز و بما رحم کن ، که توئى سرپرست ما).
قسم دوم از شفاعت
(قسم دوم از شفاعت ) قسم دوم شفيعى است که در روز قيامت شفاعت مى کند، شفاعت بآن معنائى که شناختى ، حال ببينيم اين شفيعان چه کسانى هستند؟ يک طائفه از اينان انبياء عليهم السلامند، که قرآن کريم درباره شفاعتشان مى فرمايد: «و قالوا: اتخذ الرحمن ولدا، سبحانه ، بل عباد مکرمون »، تا آنجا که مى فرمايد: «و لا يشفعون الا لمن ارتضى »، مشرکين مى گفتند: خدا فرزند گرفته منزه است خدا، بلکه فرشتگان بندگان مقرب خدايند، (تا آنجا که مى فرمايد) و شفاعت نمى کنند مگر براى کسيکه خدا بپسندد).
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۲۶۲
که يکى از آنان عيسى بن مريم عليهماالسلام است ، که در روز قيامت شفاعت مى کند، و نيز مى فرمايد «و لا يملک الذين يدعون من دونه الشفاعه ، الا من شهد بالحق ، و هم يعلمون »، آن کسانيکه مشرکين بجاى خدا ميخوانند، مالک شفاعت نيستند، تنها کسانى مالک شفاعتند، که بحق شهادت ميدهند و خود داناى حقند).
و اين دو آيه شريفه ، علاوه بر اينکه دلالت مى کنند بر شفاعت انبياء، دلالت بر شفاعت ملائکه نيز دارند، چون در اين دو آيه گفتگو از فرزند خدا بود، که مشرکين ملائکه را دختران خدا مى پنداشتند و يهود و نصارى مسيح و عزير را پسر خدا مى پنداشتند.
دسته اى ديگر از شفيعان روز قيامت ملائکه هستند، که قرآن کريم درباره شفاعت کردن آنان مى فرمايد:
«و کم من ملک فى السماوات ، لا تغنى شفاعتهم شيئا، الا من بعد ان ياذن الله لمن يشاء و يرضى »، و چه بسيار فرشته که در آسمانهايند، و شفاعتشان هيچ اثرى ندارد، مگر بعد از آنکه خدا براى هر کس بخواهد اجازه دهد)، و نيز مى فرمايد: «يومئذ لا تنفع الشفاعه ، الا من اذن له الرحمن ، و رضى له قولا، يعلم ما بين ايديهم ، و ما خلفهم »، (امروز شفاعت سودى نمى بخشد، مگر کسيکه رحمان باو اجازه داده باشد، و سخن او پسنديده باشد، خدا آنچه را که پيش روى ايشانست ، و آنچه را از پشت سر فرستاده اند، ميداند).
طائفه ديگر از شفيعان در قيامت شهدا هستند، که آيه : «و لا يملک الذين يدعون من دونه الشفاعه ، الا من شهد بالحق ، و هم يعلمون ((، که ترجمه اش گذشت ، دلالت بر آن دارد، چون اين طائفه نيز بحق شهادت دادند، پس هر شهيدى شفيعى است ، که مالک شهادت است ، چيزيکه هست اين شهادت ، همانطور که در سوره فاتحه گفتيم ، و بزودى در تفسير آيه : ((و کذلک جعلناکم امه وسطا، لتکونوا شهداء على الناس » نيز خواهيم گفت ، مربوط باعمال است ، نه شهادت بمعناى کشته شدن در ميدان جنگ ،
از اينجا روشن ميشود: که مؤ منين نيز از شفيعان روز قيامتند، براى اينکه خدايتعالى خبر داده ، که مؤ منين نيز در روز قيامت ملحق به شهداء ميشوند، و فرموده : «و الذين آمنوا باللّه و رسله ، اولئک هم الصديقون ، و الشهداء عند ربهم »، و کسانيکه بخدا و رسولش ايمان آوردند، ايشان همان صديقين و شهداء نزد پروردگارشانند)، که انشاءاللّه بزودى بيانش خواهد آمد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۲۶۳
شفاعت به چه چيز تعلق مى گيرد؟
خواننده عزيز توجه فرمود، که شفاعت دو قسم بود، يکى تکوينى ، که گفتيم : عبارتست از تاءثير هر سببى تکوينى در عالم اسباب ، و يکى تشريعى ، که گفتيم : مربوط است به ثواب و عقاب ، حال ميگوئيم : از اين قسم دوم بعضى در تمامى گناهان از شرک گرفته تا پائين تر از آن اثر مى گذارد، مانند شفاعت و وساطت توبه ، و ايمان البته توبه و ايمان در دنيا و قبل از قيامت . و بعضى ديگر در عذاب بعضى از گناهان اثر دارد، مانند عمل صالح که واسطه ميشود در محو شدن گناهان ،
و اما آن شفاعتى که مورد نزاع و اختلافست ، يعنى شفاعت انبياء و غير ايشان در روز قيامت ، براى برداشتن عذاب از کسيکه حساب قيامت ، او را مستحق آن کرده ، در گذشته يعنى در تحت عنوان شفاعت در حق چه کسى جريان مى يابد، گفتيم : که اين شفاعت مربوط است باهل گناهان کبيره ، از اشخاصى که متدين بدين حق هستند، و خدا هم دين آنانرا پسنديده است .
شفاعت چه وقت فائده ميبخشد؟
منظور ما از اين شفاعت ، باز همان شفاعت مورد نزاع است ، شفاعتى که گفتيم : عذاب روز قيامت را از گنه کاران بر ميدارد، اما پاسخ از اين سئوال ، اين استکه آيه شريفه : «کل نفس بما کسبت رهينة ، الا اصحاب اليمين ، فى جنات يتسائلون : عن المجرمين ، ما سلککم فى سقر؟»، که ترجمه اش چند صفحه قبل گذشت ، دلالت دارد بر اينکه شفاعت بچه کسانى مى رسد، و چه کسانى از آن محرومند، چيزيکه هست بيش از اين هم دلالت ندارد، که شفاعت تنها در فک رهن ، و آزادى از دوزخ ، و يا خلود در دوزخ مؤ ثر است ، و اما در ناراحتى هاى قبل از حساب ، از هول و فزع قيامت ، و ناگواريهاى آن ، هيچ دلالتى نيست بر اينکه شفاعت در آنها هم مؤ ثر باشد، بلکه ميتوان گفت : که آيه دلالت دارد بر اينکه شفاعت تنها در عذاب دوزخ مؤ ثر است ، و در ناگواريهاى قبل از آن مؤ ثر نيست .
اين نکته را هم بايد دانست که از آيات نامبرده در سوره مدثر ميتوان استفاده کرد که سئوال و جوابيکه در آن شده مربوط است به بعد از فصل قضا، و رسيدگى بحسابها، بعد از آنکه اهل بهشت جاى خود را در بهشت گرفته ، و اهل دوزخ هم در دوزخ قرار گرفته اند،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۲۶۴
و در چنين هنگامى شفاعت شامل جمعى از گنه کاران شده ، و آنان را از آتش نجات ميدهد، براى اينکه کلمه : (فى جنات ) الخ ، در اين آيات آمده ، و اين کلمه استقرار در بهشت را مى رساند. و نيز جمله : (ما سلککم ) الخ ، در آن هست ، که از ماده سلوک ، و بمعناى داخل کردن است ، البته نه هر داخل کردنى ، بلکه داخل کردن با نظم و با رديف خاص ، (نظير داخل کردن نخ در دانه هاى تسبيح ، که از کوچک ترها گرفته تا بزرگ و بزرگترها همه را نخ مى کشند) پس در اين تعبير معناى استقرار هست ، و همچنين در جمله (فما تنفعهم )، چون کلمه (ما) براى نفى حال است ، (دقت بفرمائيد).
و اما نشاءه برزخ ، و ادله ايکه دلالت مى کند بر حضور پيامبر (ص ) و ائمه (عليهم السلام ) در دم مرگ ، و در هنگام سئوال قبر، و کمک کردن آنحضرت در شدائد، که رواياتش بزودى در ذيل آيه : «و ان من اهل الکتاب الا ليؤ منن به » خواهد آمد، ربطى بشفاعت در درگاه خدا ندارد.
بلکه از قبيل تصرف ها و حکومتى است که خدايتعالى بايشان داده ، تا باذن او هر حکمى که خواستند برانند، و هر تصرفى خواستند بکنند، هم چنانکه درباره آن فرموده : «و على الاعراف رجال ، يعرفون کلا بسيماهم ، و نادوا: اصحاب الجنه . ان سلام عليکم ، لم يدخلوها، و هم يطمعون »، تا آنجا که مى فرمايد
«و نادى اصحاب الاعراف رجالا يعرفونهم بسيماهم ، قالوا: ما اغنى عنکم جمعکم ، و ما کنتم تستکبرون ، اهولاء الذين اقسمتم : لا ينالهم اللّه برحمة ادخلوا الجنه ، لا خوف عليکم ، و لا انتم تحزنون »، (و بر اعراف ، (که جايگاهى ميان بهشت و دوزخ است ) مردمى هستند، که هر کسى را از سيمايش مى شناسند، باصحاب بهشت داد مى زنند: که سلام بر شما، با اينکه خود تاکنون داخل بهشت نشده اند، ولى اميد آنرا دارند تا آنجا که مى فرمايد اصحاب اعراف مردمى را که هر يک را با سيمايشان مى شناسند، صدا مى زنند، و ميگويند: ديديد که نيروى شما از جهت کميت و کيفيت بدردتان نخورد؟ آيا همين بهشتيان نيستند که شما سوگند مى خورديد: هرگز مشمول رحمت خدا نميشوند؟ ديديد که داخل بهشت ميشوند، و شما اشتباه مى کرديد آنگاه رو به بهشتيان کرده مى گويند حال به بهشت درآئيد، که نه ترسى بر شما باشد، و نه اندوهناک ميشويد)،.
و از اين قبيل است آيه : «يوم ندعوا کل اناس بامامهم ، فمن اوتى کتابه بيمينه » (روزيکه هر قومى را بنام پيشواشان صدا مى زنيم ، پس هر کس کتابش بدست راستش داده شود، چنين و چنان ميشود) که از اين آيه نيز بر مى آيد: امام واسطه در خواندن و دعوت است ، و دادن کتاب از قبيل همان حکومتى است که گفتيم خدا باين طائفه داده ، (دقت بفرمائيد).
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۲۶۵
پس از بحثى که درباره شفاعت گذشت ، اين نتيجه بدست آمد: که شفاعت در آخرين موقف از مواقف قيامت بکار مى رود، که يا گنه کار بوسيله شفاعت مشمول آمرزش گشته ، اصلا داخل آتش نميشود، و يا آنکه بعد از داخل شدن در آتش ، بوسيله شفاعت نجات مى يابد، يعنى شفاعت باعث ميشود که خدا باحترام شفيع ، رحمت خود را گسترش ميدهد.
بحث روايتى (شامل رواياتى درباره شفاعت و شفعاء)
در امالى شيخ صدوق عليه الرحمه ، از حسين بن خالد، از حضرت رضا، از آباء گرامش ، از اميرالمؤ منين عليه السلام ، روايت کرده که فرمود: رسولخدا (ص ) فرمود: کسى که بحوض من ايمان نداشته باشد، خداوند او را در حوضم وارد نکند، و کسيکه بشفاعت من ايمان نداشته باشد، خداوند او را بشفاعتم نائل نسازد، آنگاه فرمود: تنها شفاعت من مخصوص کسانى از امت من است ، که مرتکب گناهان کبيره شده باشند، و اما نيکوکاران از ايشان هيچ گرفتارى پيدا نمى کنند، حسين ابن خالد ميگويد: من بحضرت رضا عرضه داشتم : يا بن رسول اللّه ! پس معناى اين کلام خدايتعالى که مى فرمايد: «و لا يشفعون الا لمن ارتضى » چيست ؟ فرمود: شفاعت نمى کنند، مگر کسى را که خدا دينش را پسنديده باشد.
# مؤ لف : اينکه فرمود: (تنها شفاعتم ...) مطلبى استکه بطرق بسيارى از طريق شيعه و سنى از آنجناب روايت شده ، و اگر بياد داشته باشيد، همين معنا را از آيات فهميديم .
و در تفسير عياشى از سماعة بن مهران ، از ابى ابراهيم ، حضرت کاظم (عليه السلام )، روايت آورده ، که در ذيل آيه : «عسى ان يبعثک ربک مقاما محمودا»، (اميد آن داشته باش ، که پروردگارت بمقام محمودت برساند) فرمود: روز قيامت مردم همگى از شکم خاک برميخيزند، و مقدار چهل سال مى ايستند، و خدايتعالى آفتاب را دستور ميدهد تا بر فرق سرهاشان آنچنان نزديک شود، که از شدت گرما عرق بريزند، و بزمين دستور مى رسد، که عرق آنان را در خود فرو نبرد، مردم به نزد آدم مى روند، و از او ميخواهند، تا شفاعتشان کند، آدم مردم را به نوح دلالت مى کند، و نوح ايشانرا به ابراهيم ، و ابراهيم بموسى ، و موسى بعيسى و عيسى بايشان ميگويد: بر شما باد بمحمد (ص ) خاتم النبيين ، پس محمد (ص ) مى فرمايد: آرى من آماده اينکارم ، پس براه مى افتد، تا دم در بهشت مى رسد، و دق الباب مى کند، از درون بهشت مى پرسند: که هستى ؟ و خدا داناتر است ، پس محمد مى گويد: من محمدم ، از درون خطاب مى رسد: در را برويش باز کنيد، چون در برويش گشوده ميشود، بسوى پروردگار خود روى مى آورد، در حاليکه سر بسجده نهاده باشد، و سر از سجده بر نميدارد،
رده:تفسیر المیزان