تفسیر المیزان

المیزان جلد۱ بخش۲۳

ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۲۶۶ تا اجازه سخن بوى دهند، و بگويند حرف بزن ، و درخواست کن ، که هر چه بخواهى داده خواهى شد و هر که را شفاعت کنى پذيرفته خواهد شد. پس سر از سجده بر ميدارد، دوباره رو بسوى پروردگارش نموده ، از عظمت او بسجدهمى افتد، اين بار هم همان خطابها بوى ميشود، سر از سجده بر ميدارد، و آنقدر شفاعت مىکند، که دامنه شفاعتش حتى بدرون دوزخ رسيده ،شامل حال کسانى که بآتش سوخته اند، نيز ميشود، پس در روز قيامت در تمامى مردم از همهامتها، هيچ کس آبروى محمد (ص ) را ندارد، اين است آن مقامى که آيه شريفه ((عسى انيبعثک ربک مقاما محمودا) ، بدان اشاره دارد. رواياتى که دلالت دارد بر اينکه (مقام محمود)در آيه شريفه همان شفاعت است # مؤ لف : اين معنا در رواياتى بسيار زياد، بطور مختصر و مفصل ، هم بطرق متعدده اى از سنى ، و شيعه ، روايت شده است ، و اين روايات دلالت دارد بر اينکه مقام محمود در آيه شريفه همان مقام شفاعت است ، البته منافات هم ندارد که غير آنجناب ، يعنى ساير انبياء و غير انبياء هم بتوانند شفاعت کنند، چون ممکن است شفاعت آنان فرع شفاعت آنجناب باشد، و فتح باب شفاعت بدست آنجناب بشود. و در تفسير عياشى نيز از يکى از دو امام باقر و صادق (عليهماالسلام ) روايت آمده ، که در تفسير آيه ((عسى ان يبعثک ربک مقاما محمودا)، فرمود: اين مقام شفاعت است . باز در تفسير عياشى از عبيد بن زراره روايت آمده ، که گفت : شخصى از امام صادق عليه السلام پرسيد: آيا مؤ من هم شفاعت دارد؟ فرمود: بله ، فردى از حاضران پرسيد: آيا مؤ من هم بشفاعت محمد (ص ) در آنروز محتاج ميشود؟ فرمود: بله ، براى اينکه مؤ منين هم خطايا و گناهانى دارند، هيچ احدى نيست مگر آنکه محتاج شفاعت آنجناب ميشود، راوى ميگويد: مردى از اين گفتار رسولخدا پرسيد: که فرمود: (من سيد و آقاى همه فرزندان آدمم ، و در عين حال افتخار نمى کنم ) حضرت فرمود: بله صحيح است ، آنجناب حلقه در بهشت را مى گيرد، و بازش مى کند، و سپس ‍ بسجده مى افتد، خدايتعالى مى فرمايد: سر بلند کن ، و شفاعت نما، که شفاعتت پذيرفته است ، و هر چه ميخواهى بطلب که بتو داده ميشود، پس سر بلند مى کند و دوباره بسجده مى افتد باز خدايتعالى مى فرمايد: سر بلند کن و شفاعت نما که شفاعتت پذيرفته است و درخواست نما که درخواستت برآورده است پس آنجناب سر بر مى دارد و شفاعت مى نمايد، و شفاعتش پذيرفته ميشود و درخواست مى کند، و باو هر چه خواسته ميدهند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۲۶۷ و در تفسير فرات ، از محمد بن قاسم بن عبيد، با ذکر يک يک راويان ، از بشر بن شريح بصرى ، روايت آورده ، که گفت : من بمحمد بن على (ع ) عرضه داشتم : کداميک از آيات قرآن اميدوار کننده تر است ؟ فرمود: قوم تو در اين باره چه ميگويند؟ عرضه داشتم : ميگويند آيه : «قل يا عبادى الذين اسرفوا على انفسهم ، لا تقنطوا من رحمة اللّه »، (بگو اى کسانيکه در حق خود زياده روى و ستم کرديد، از رحمت خدا نوميد مشويد) است ، فرمود: ولکن ما اهل بيت اين را نميگوئيم ، پرسيدم : پس شما کدام آيه را اميدوار کننده تر ميدانيد؟ فرمود: آيه «و لسوف يعطيک ربک فترضى » بخدا سوگند شفاعت ، بخدا سوگند شفاعت ، بخدا سوگند شفاعت. # مؤ لف : اما اينکه آيه : «عسى ان يبعثک ربک مقاما محمودا» الخ ، مربوط بمقام شفاعت باشد، چه بسا هم لفظ آيه با آن مساعد باشد، و هم روايات بسيار زيادى که از رسولخدا (ص ) رسيده ، که فرمود: مقام محمود مقام شفاعت است ، و اما اينکه گفتيم لفظ آيه با آن مساعد است ، از اين جهت است که جمله (ان يبعثک الخ )، دلالت مى کند بر اينکه مقام نامبرده مقامى است که در آنروز بآن جناب ميدهند، و چون کلمه (محمود) در آيه مطلق است ، شامل همه حمدها ميشود، چون مقيد بحمد خاصى نشده ، و اين خود دلالت مى کند بر اينکه ، همه مردم او را مى ستايند، چه اولين و چه آخرين . و از سوى ديگر از آنجا که حمد عبارتست از ثناى جميل در مقابل رفتار جميل اختيارى ، پس بما مى فهماند که در آنروز از آن جناب بتمامى اولين و آخرين ، رفتارى صادر ميشود، که از آن بهره مند مى گردند، و او را مى ستايند. و بهمين جهت در روايت عبيد بن زراره ، که قبلا گذشت ، فرمود: هيچ احدى نيست مگر آنکه محتاج بشفاعت محمد (ص ) ميشود، (تا آخر حديث )، که انشاءالله بيانش بوجهى ديگر خواهد آمد. اميد بخش ترين آيه قرآن و اما اينکه آيه «و لسوف يعطيک ربک فترضى »، اميدوار کننده ترين آيه قرآن باشد، و حتى از آيه : «يا عبادى الذين اسرفوا على انفسهم لا تقنطوا» الخ ، هم اميدوار کننده تر باشد، علتش اين است که نهى از نوميدى در آيه دوم ، نهيى است که هر چند در قرآن شريف مکرر آمده ، مثلا از ابراهيم عليه السلام حکايت کرده که گفت : «و من يقنط من رحمة ربه الا الضالون »، (از رحمت خدا نوميد نميشوند، مگر مردم گمراه )، و از يعقوب عليه السلام حکايت کرده که گفت : «انه لا يياس من روح اللّه ، الا القوم الکافرون »، (بدرستيکه از رحمت خدا ماءيوس نميشوند مگر مردم کافر). ولکن در هر دو مورد اين نهى ناظر به نوميدى از رحمت تکوينى است ، همچنانکه مورد دو آيه بدان شهادت ميدهد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۲۶۸ و اما آيه «قل يا عبادى الذين اسرفوا على انفسهم لا تقنطوا من رحمه اللّه ، ان اللّه يغفر الذنوب جميعا، انه هو الغفور الرحيم ، و انيبوا الى ربکم »، تا آخر آيات بعدش ، هر چند که نهى از نوميدى از رحمت تشريعى خداست ، بقرينه جمله «اسرفوا على انفسهم »، که بروشنى مى فهماند قنوط و نوميدى در آيه راجع برحمت تشريعى ، و از جهت معصيت است ، و بهمين جهت خداى سبحان وعده آمرزش گناهان را بطور عموم ، و بدون استثناء آورد. ولکن دنبال آيه جمله : (و انيبوا الى ربکم ، و جملات بعدى ) را آورده که به توبه و اسلام و عمل به پيروى امر مى کند، و مى فهماند که منظور آيه اين است که بنده ايکه بخود ستم کرده ، نبايد از رحمت خدا نوميد شود، مادام که ميتواند توبه کند، و اسلام آورد، و عمل صالح کند، از اين راه هاى نجات استفاده کند. پس در آيه نامبرده رحمت خدا مقيد بقيود نامبرده شد، و مردم را امر مى کند که باين رحمت مقيد خدا، دست بياويزند، و خود را نجات دهند، و معلوم است که اميد رحمت مقيد مانند اميد رحمت مطلق و عام نيست ، و آن رحمتى که خدا به پيامبرش وعده داده ، رحمت عمومى و مطلق است ، چون آنجناب را (رحمة للعالمين ) خوانده ، و اين وعده مطلق را در آيه : «و لسوف يعطيک ربک فترضى »، به پيامبر گراميش داده ، تا او را دلخوش و شادمان کند. توضيح اينکه آيه شريفه در مقام منت نهادن است ، و در آن وعده اى است خاص برسولخدا (ص )، و در سراسر قرآن ، خداى سبحان احدى از خلايق خود را هرگز چنين وعده اى نداده ، و در اين وعده اعطاء خود را بهيچ قيدى مقيد نکرده ، وعده اعطائى است مطلق ، البته وعده اى نظير اين به دسته اى از بندگان خود داده ، که در بهشت بآنها بدهد، و فرموده : «لهم ما يشاون عند ربهم »، (ايشان نزد پروردگار خود در بهشت هر چه بخواهند دارند) و نيز فرموده : «لهم ما يشاون فيها، و لدينا مزيد»، (ايشان در بهشت هر چه بخواهند دارند، و نزد ما بيش از آنهم هست )، که مى رساند آن دسته نامبرده در بهشت چيزهائى مافوق خواست خود دارند. و معلومست که مشيت و خواست به هر خيرى و سعادتى تعلق مى گيرد، که بخاطر انسان خطور بکند، معلوم ميشود در بهشت از خير و سعادت چيزهائى هست که بر قلب هيچ بشرى خطور نميکند، همچنانکه فرمود: «فلا تعلم نفس ‍ ما اخفى لهم من قرة اعين »، (هيچ کس نميداند که چه چيزها که مايه خوشنودى آنان است ، بر ايشان ذخيره کرده اند). ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۲۶۹ خوب ، وقتى عطاهاى خدا به بندگان با ايمان و صالحش اين باشد، که مافوق تصور و از اندازه و قدر بيرون باشد، معلوم است که آنچه برسولش در مقام امتنان عطاء مى کند، وسيع تر و عظيم تر از اينها خواهد بود، (دقت بفرمائيد). معنى رضا در آيه کريمه «ولسوف يعطيک ربک فترضى » اين وضع عطاى خداى تعالى است ، و اما ببينيم خوشنودى رسولخدا (ص ) چه حد و حدودى دارد، و اين را ميدانيم که اين خوشنودى غير رضا بقضا، و قسمت خدا است ، که در حقيقت برابر با امر خدا است ، چون خدا مالک و غنى على الاطلاق است ، و عبد جز فقر و حاجت چيزى ندارد، و لذا بايد بآنچه پروردگارش عطا مى کند راضى باشد، چه کم و چه زياد، و نيز بايد بآن قضائى که خدا درباره اش مى راند، خوشنود و راضى باشد، چه خوب و چه بد، و وقتى وظيفه هر عبدى اين بود، رسول خدا (ص ) باين وظيفه داناتر، و عامل تر از هر کس ديگر است ، او نميخواهد مگر آنچه را که خدا در حقش بخواهد. پس رضا در آيه : «و لسوف يعطيک ربک فترضى »، اين رضا نيست ، چون گفتيم : رسولخدا (ص ) از خدا راضى است چه عطا بکند، و چه نکند، و در آيه مورد بحث رضايت رسولخدا (ص ) در مقابل اعطاء خدا قرار گرفته ، و اين معنا را مى رساند: که خدا اينقدر بتو ميدهد تا راضى شوى ، پس معلوم است اين رضا غير آن است ، نظير اين است که بفقيرى بگوئى : من آنقدر بتو مال ميدهم ، تا بى نياز شوى ، و يا بگرسنه اى بگوئى : آنقدر طعامت ميدهم تا سير شوى ، که در اين گونه موارد رضايت رسولخدا (ص ) و بى نياز کردن فقير، و طعام بگرسنه بهيچ حد و اندازه اى مقيد نشده . همچنانکه مى بينيم نظير چنين اعطاى بى حدى را خداوند بطائفه اى از بندگانش وعده داده ، و فرمود: «ان الذين آمنوا، و عملوا الصالحات ، اولئک هم خير البرية ، جزاؤ هم عند ربهم ، جنات عدن تجرى من تحتها الانهار، خالدين فيها ابدا، رضى اللّه عنهم ، و رضوا عنه ، ذلک لمن خشى ربه »، (کسانيکه ايمان آورده ، و عمل صالح کردند، بهترين خلق خدايند، پاداششان نزد پروردگارشان عبارتست از بهشت هاى عدن ، که نهرها از دامنه آنها روانست ، و ايشان ابدا در آن جاويدانند، خدا از ايشان راضى است ، و ايشان هم از خدا راضى ميشوند، اين پاداشها براى کسى است که از پروردگارش در خشيت باشد)،. که اين وعده نيز از آنجا که در مقام امتنان است و وعده اى است خصوصى ، لذا بايد امرى باشد، مافوق آنچه که مؤ منين بطور عموم وعده داده شده اند، و بايد از آن وسيع تر، و خلاصه بى حساب باشد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۲۷۰ از سوى ديگر مى بينيم : که خدايتعالى درباره رسول گراميش فرمود: به مؤ منين رؤ ف و رحيم است ، «بالمؤ منين رؤ ف رحيم » و در اين کلام خود راءفت و رحمت آنجناب را تصديق فرموده با اين حال چطور اين رسول رؤ ف و رحيم راضى ميشود که خودش در بهشت به نعمت هاى آنجا متنعم باشد و در باغهاى بهشت با خيال آسوده قدم بزند، در حاليکه جمعى از مؤ منين بدين او، و به نبوت او، و شيفتگان بفضائل و مناقب او، در درکات جهنم در غل و زنجير باشند؟ و در زير طبقاتى از آتش محبوس بمانند؟ با اينکه بربوبيت خدا، و برسالت رسولخدا (ص )، و بحقانيت آنچه رسول آورده ، معترف بوده اند، تنها جرمشان اين بوده که جهالت برايشان چيزه گشته ، ملعبه شيطان شدند، و در نتيجه گناهانى مرتکب گشتند ، بدون اينکه عناد و استکبارى کرده باشند. و اگر يکى از ماها به عمر گذشته خود مراجعه کند، و بينديشد: که در اين مدت چه کمالات ، و ترقياتى را ميتوانست بدست آورد، ولى در بدست آوردن آنها کوتاهى کرده ، آنوقت خود را بباد ملامت مى گيرد، و بخود خشم نموده ، يکى يکى کوتاهى ها را به رخ خود مى کشد، و بخود بد و بيراه ميگويد، و ناگهان متوجه به جهالت و جنون جوانى خود ميشود، که در آن هنگام چقدر نادان و بى تجربه بوده بمحض آنکه بياد آن دوران تاريک عمر مى افتد، خشمش فرو مى نشيند، و خودش بخود رحم مى کند، و دلش براى خودش ميسوزد، در حاليکه اين حس ترحم که در فطرت او است ، يک وديعه اى است الهى ، و قطره ايست از درياى بى کران رحمت پروردگار، با اين که حس ترحم او ملک خود او نيست ، بلکه عاريتى است ، و علاوه قطره ايست در برابر رحمت خدا، مع ذلک خودش براى خودش ترحم ميکند، آنوقت چطور ممکن است ، که درياى رحمت رب العالمين ، در موقفى که او است و انسانى جاهل ، و ضعيف ، بخروش ‍ نيايد؟ و چطور ممکن است مجلاى اتم رحمت رب العالمين ، يعنى رسولخدا (ص ) بدستگيرى او نشتابد، و او را که در زندگى دنيا و در حين مرگ که در مواقف خطرناک ديگر، و زر و وبال خطاياى خود را چشيده ، همچنان در شکنجه دوزخ بگذارد، و او را نجات ندهد. و در تفسير قمى ، در ذيل جمله : «و لا تنفع الشفاعة عنده ، الا لمن اذن له » الخ ، از ابى العباس تکبير گو: روايت کرده که گفت غلامى آزاد شده يکى از همسران على بن الحسين ، که نامش ابو ايمن بود، داخل بر امام ابى جعفر عليه السلام شد، و گفت : اى ابى جعفر ! دل مردم را خوش مى کنيد، و ميگوئيد شفاعت محمد شفاعت محمد؟ (خلاصه بگذاريد مردم بوظائف خود عمل کنند)! ابو جعفر عليه السلام آنقدر ناراحت و خشمناک شد ، که رنگش تيره گشت ، و سپس ‍ فرمود: واى بر تو اى ابا ايمن ، آيا عفتى که درباره شکم و شهوتت ورزيدى (و خلاصه مقدس مآبيت ) تو را بطغيان در آورده ولى متوجه باش ، که اگر فزعهاى قيامت را ببينى ، آنوقت مى فهمى که چقدر محتاج بشفاعت محمدى . ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۲۷۱ واى بر تو مگر شفاعت جز براى گنه کارانى که مستوجب آتش شده اند تصور دارد؟ آنگاه اضافه کرد: هيچ احدى از اولين و آخرين نيست ، مگر آنکه در روز قيامت محتاج شفاعت محمد (ص ) است ، و نيز اضافه کرد: که در روز قيامت يک شفاعتى رسولخدا (ص ) در امتش دارد، و يک شفاعتى ما در شيعيانمان داريم ، و يک شفاعتى شيعيان ما در خاندان خود دارند، و سپس فرمود: يک نفر مؤ من در آنروز بعدد نفرات دو تيره بزرگ عرب ربيعه و مضر شفاعت مى کند، و نيز مؤ من براى خدمت گذاران خود شفاعت مى کند، و عرضه ميدارد: پروردگارا اين شخص حق خدمت بگردنم دارد، و مرا از سرما و گرما حفظ مى کرد. # مؤ لف : اينکه امام فرمود (احدى از اولين و آخرين نيست مگر آن که محتاج شفاعت محمد (ص ) ميشود)، ظاهرش ‍ اين است که اين شفاعت عمومى ، غير آن شفاعتى است که در ذيل روايت فرمود: (واى بر تو مگر شفاعت جز براى گنه کارانيکه مستوجب آتشند تصور دارد؟) نظير اين معنا در روايت عياشى ، از عبيد بن زراره ، از امام صادق عليه السلام گذشت ، و در اين معنا روايت ديگرى است که هم عامه و هم خاصه نقل کرده اند، آيه : «و لا يملک الذين يدعون من دونه الشفاعة ، الا من شهد بالحق ، و هم يعلمون » که ترجمه اش در اين نزديکيها گذشت ، بر اين معنا دلالت مى کند، چون مى فهماند ملاک در شفاعت عبارتست از شهادت ، پس شهداء هستند که در روز قيامت مالک شفاعتند، و انشاءاللّه بزودى در تفسير آيه «و کذلک جعلناکم امة وسطا، لتکونوا شهداء على الناس ، و يکون الرسول عليکم شهيدا»، خواهيم گفت : که انبياء شهداى خلقند، و رسول گرامى (ص ) اسلام ، شهيد بر انبياء است ، پس ‍ رسولخدا (ص ) شهيد شه يدان ، و گواه گواهان است ، پس شفيع شفيعان نيز هست ، و اگر شهادت شهداء نمى بود، اصلا قيامت اساس درستى نداشت . و در تفسير قمى نيز، در ذيل جمله «و لا تنفع الشفاعة عنده ، الا لمن اذن له » امام عليه السلام فرمود: احدى از انبياء و رسولان خدا بشفاعت نمى پردازد، مگر بعد از آنکه خدا اجازه داده باشد، مگر رسولخدا (ص ) که خدايتعالى قبل از روز قيامت باو اجازه داده ، و شفاعت مال او، و امامان از ولد او است ، و آنگاه بعد از ايشان ساير انبياء شفاعت خواهند کرد. و در خصال ، از على عليه السلام روايت کرده که گفت : رسولخدا (ص ) فرمود: سه طائفه بدرگاه خدا شفاعت مى کنند، و شفاعتشان پذيرفته هم ميشود، اول انبياء دوم علماء سوم شهداء. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۲۷۲ # مؤ لف : ظاهرا مراد بشهداء شهداى در ميدان جنگ است ، چون معروف از معناى اين کلمه در زبان اخبار ائمه (عليهم السلام ) همين معنا است ، نه معناى گواهى دادن بر اعمال ، که اصطلاح قرآن کريم است. و نيز در خصال ، در ضمن حديث معروف به (چهار صد) آمده : که اميرالمؤ منين فرمودند: براى ما شفاعتى است ، و براى اهل مودت ما شفاعتى . # مؤ لف : در اين بين روايات بسيارى در باب شفاعت سيده زنان بهشت فاطمه عليهاسلام ، و نيز شفاعت ذريه او، غير از ائمه ، وارد شده ، و همچنين روايات ديگرى در شفاعت مؤ منين ، و حتى طفل سقط شده از ايشان ، نقل شده . از آن جمله در حديث معروف از رسولخدا (ص ) که فرمود: «تناکحوا تناسلوا الخ »، فرمود: زن بگيريد، و نسل خود را زياد کنيد، که من در روز قيامت بوجود شما نزد امتهاى ديگر مباهات مى کنم ، و حتى طفل سقط شده را هم بحساب مى آورم ، و همين طفل سقط شده با قيافه اى اخمو، بدر بهشت مى ايستد، هر چه باو ميگويند: دراى ، داخل نميشود، و ميگويد: تا پدر و مادرم نيايند داخل نمى شوم ، (تا آخر حديث). و نيز در خصال از امام ابى عبداللّه از پدرش از جدش از على (عليه السلام ) روايت کرده که فرمود: براى بهشت هشت دروازه است ، که از يک دروازه انبياء و صديقين وارد ميشوند، و دربى ديگر مخصوص شهداء و صالحين است ، و پنج درب ديگر آن مخصوص شيعيان و دوستان ما است ، و خود لايزال بر صراط ايستاده ، دعا ميکنم ، و عرضه ميدارم : پروردگارا شيعيان و دوستان و ياوران مرا، و هر کس که در دنيا با من تولى داشته ، سلامت بدار، و از سقوط در جهنم حفظ کن ، که ناگهان از درون عرش ندائى مى رسد: دعايت مستجاب شد، و شفاعتت پذيرفته گرديد، و آنروز هر مردى از شيعيان من ، و دوستان و ياوران من ، و آنانکه عملا و زبانا با دشمنان من جنگيدند، تا هفتاد هزار نفر از همسايگان و خويشاوندان خود را شفاعت مى کنند. (لازمه اين معنا آنستکه زندگى يک نفر شيعه اهل بيت (عليهم السلام ) در سعادت هفتاد هزار نفر مؤ ثر است همچنانکه ديديم اثر انحراف دشمنان اهل بيت تا چهارده قرن باقى مانده و هنوز هم باقى ميماند) (مترجم ) يک درب ديگر بهشت مخصوص ساير مسلمانان است ، آنهائيکه اعتراف بشهادت (لا اله الا اللّه ) داشتند، و در دل يک ذره بغض و دشمنى ما اهل بيت را نداشته اند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۲۷۳ کسانى که شفاعت برايشان سودى ندارد و در کافى از حفص مؤ ذن از امام صادق عليه السلام روايت کرده ، که در رساله ايکه بسوى اصحابش نوشت ، فرمود: و بدانيد که احدى از خلايق خدا، شما را از خدا بى نياز نمى کند، (نه کسى هست که اگر خدا نداد او بدهد، و نه کسى که اگر خدا بلائى فرستاد، او از آن جلوگيرى کند،) نه فرشته مقربى اينکاره است ، و نه پيامبر مرسلى ، و نه کسى پائين تر از اين ، هر کس دوست ميدارد شفاعت شافعان نزد خدا سودى بحالش داشته باشد، بايد از خدا رضايت بطلبد. و در تفسير فرات بسند خود از امام صادق عليه السلام روايت کرده که فرمود: جابر به امام باقر عليه السلام عرض کرد: فدايت شوم ، يا بن رسول اللّه ! حديثى از جده ات فاطمه عليهاسلام برايم حديث کن ، جابر همچنان مطالب امام را در خصوص شفاعت فاطمه (ع ) در روز قيامت ذکر مى کند، تا مى رسد باينجا که ميگويد: امام ابو جعفر فرمود: پس بخدا سوگند، از مردم کسى باقى نمى ماند مگر کسيکه اهل شک باشد، و در عقائد اسلام ايمان راسخ نداشته ، و يا کافر و يا منافق باشد، پس چون اين چند طائفه در طبقات دوزخ قرار مى گيرند، فرياد مى زنند، که خدايتعالى آنرا چنين حکايت مى فرمايد: «فما لنا من شافعين و لا صديق حميم ، فلو ان لنا کره ، فنکون من المؤ منين »، (ما هيچ يک از اين شافعان را نداشتيم ، تا برايمان شفاعت کنند، و هيچ دوست دلسوزى نداشتيم تا کمکى برايمان کنند، خدايا اگر براى ما برگشتى باشد، حتما از مؤ منين خواهيم بود)، آنگاه امام باقر (ع ) فرمود: ولى هيهات هيهات که بخواسته شان برسند، و بفرض ‍ هم که برگردند، دوباره به همان منهيات که از آن نهى شده بودند، رو مى آورند، و بدرستيکه دروغ مى گويند. # مؤ لف : اينکه امام (ع ) بآيه «فما لنا من شافعين » الخ تمسک کردند، دلالت دارد بر اينکه امام (ع ) آيه را دال بر وقوع شفاعت دانسته اند، با اينکه منکرين شفاعت ، آيه را از جمله ادله بر نفى شفاعت گرفته بودند، و اگر بخاطر داشته باشيد آن نکته ايکه ما در ذيل جمله : «فما تنفعهم شفاعه الشافعين » خاطر نشان کرديم ، تا اندازه اى وجه دلالت آيه : «فما لنا من شافعين » را بر وقوع شفاعت روشن مى کند، چون اگر مراد خدايتعالى صرف انکار شفاعت بود، جا داشت بفرمايد «فما لنا من شفيع و لا صديق حميم »، (ما نه شفيعى داشتيم ، و نه دوستى دلسوز)، پس اينکه در سياق نفى صيغه جمع را آورد و فرمود: (از شافعان هيچ شفيعى نداشتيم )، معلوم ميشود شافعانى بوده اند و جماعتى بوده اند که از شافعان شفيع داشته اند، و جماعتى نداشته اند، يعنى شفاعت شافعان درباره آنان فائده اى نداشته . ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۲۷۴ علاوه بر اينکه جمله : «فلو ان لنا کرة » الخ ، که بعد از جمله : «فما لنا من شافعين الخ »، قرار گرفته ، آرزوئى است که در مقام حسرت کرده اند، و معلوم است که آرزوى در مقام حسرت ، آرزوى چيزى است که مى بايستى داشته باشند، ولى ندارند، و حسرت مى خورند ، که ايکاش ما هم آنرا ميداشتيم . پس معناى اينکه گفتند: (اگر براى ما بازگشتى بود) اين است که ايکاش برمى گشتيم ، و از مؤ منين ميشديم ، تا مانند آنان بشفاعت مى رسيديم ، پس آيه شريفه از ادله ايست که بر وقوع شفاعت دلالت مى کند، نه بر نفى و انکار آن . و در توحيد، از امام کاظم ، از پدرش ، از پدران بزرگوارش (عليهم السلام )، از رسول خدا (ص ) روايت آورده ، که فرمود: در ميانه امت من تنها شفاعت من بمرتکبين گناهان کبيره مى رسد، و اما نيکوکاران هيچ گرفتارى ندارند، که محتاج شفاعت شوند، شخصى عرضه داشت : يا بن رسول اللّه (ص ): چطور شفاعت مخصوص مرتکبين کبيره ها است ؟ با اينکه خدايتعالى مى فرمايد «و لا يشفعون الا لمن ارتضى »، و معلوم است که مرتکب گناهان کبيره مرتضى (مورد پسند خدا) نيستند؟ امام کاظم (ع ) فرمود: هيچ مؤ منى گناه نمى کند مگر آنکه گناه ناراحتش ميسازد و در نتيجه از گناه خود نادم ميشود، و رسولخدا (ص ) فرموده بود: که براى توبه همينکه نادم شوى کافى است ، و نيز فرمود: کسيکه از حسنه خود خوشحال ، و از گناهکارى خود متاءذى و ناراحت باشد، او مؤ من است ، پس کسيکه از گناهى که مرتکب شده پشيمان نميشود، مؤ من نيست ، و از شفاعت بهره مند نميشود، و از ستمکاران است ، که خدايتعالى درباره شان فرموده : «ما للظالمين من حميم ، و لا شفيع يطاع »، (ستمکاران نه دلسوزى دارند، و نه شفيعى که شفاعتش خريدار داشته باشد). شخصى که در آنمجلس بود عرضه داشت : يا بن رسول اللّه (ص ) چگونه کسيکه بر گناهى که مرتکب شده پشيمان نميشود مؤ من نيست ؟ فرمود: جهتش اين است که هيچ انسانى نيست که يقين داشته باشد بر اينکه در برابر گناهان عقاب ميشود، مگر آنکه اگر گناهى مرتکب شود،از ترس آن عقاب پشيمان مى گردد، و همينکه پشيمان شد، تائب است ، و مستحق شفاعت ميشود، و اما وقتى پشيمان نشود، بر آنگناه اصرار مى ورزد، و مصر بر گناه آمرزيده نميشود، چون مؤ من نيست ، و بعقوبت گناه خود ايمان ندارد، چه اگر ايمان داشت ، قطعا پشيمان ميشد. و رسولخدا (ص ) هم فرموده بود: که هيچ گناه کبيره اى با استغفار و توبه کبيره نيست ، و هيچ گناه صغيره اى با اصرار صغيره نيست ، و اما اينکه خداى عز و جل فرموده : «و لا يشفعون الا لمن ارتضى »، منظور اين است که شفيعان در روز قيامت شفاعت نمى کنند، ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۲۷۵ مگر کسى را که خدا دين او را پسنديده باشد، و دين همان اقرار بجزاء بر طبق حسنات و سيئات است ، پس کسى که دينى پسنديده داشته باشد، قطعا از گناهان خود پشيمان ميشود، چون چنين کسى بعقاب قيامت آشنائى و ايمان دارد. # مؤ لف : اينکه امام عليه السلام فرمود: (و از ستمکاران است ) الخ ، در اين جمله کوتاه ، ظالم روز قيامت را معرفى نموده ، اشاره مى کند بآن تعريضى که قرآن از ستمکار کرده ، و فرموده : «فاذن مؤ ذن بينهم : ان لعنة اللّه على الظالمين ، الذين يصدون عن سبيل اللّه ، و يبغونها عوجا، و هم بالاخرة کافرون »، (پس جار زنى در ميان آنان جار کشيد: که لعنت خدا بر ستمکاران ، يعنى کسانيکه مردم را از راه خدا جلوگيرى مى کنند، و دوست ميدارند آنرا کج و معوج سازند، و بآخرت هم کافرند) و اين همان کسى است که اعتقاد بروز مجازات ندارد، در نتيجه اگر اوامرى از خدا از او فوت شد، ناراحت نميشود، و يا اگر محرماتى را مرتکب گشت ، دچار دل واپسى نمى گردد، و حتى اگر تمامى معارف الهيه ، و تعاليم دينيه را انکار کرد، و يا امر آن معارف را خوار شمرد، و اعتنائى به جزاء و پاداش در روز جزا و پاداش نکرد، هيچ دلواپسى پيدا نمى کند، و اگر سخنى از آن بميان مى آورد، از در استهزاء و تکذيب است . و اينکه فرمود: (پس اين تائب و مستحق شفاعت است )، معنايش اين است که او بسوى خدا بازگشته ، و داراى دينى مرضى و پسنديده گشته ، از مصاديق شفاعت قرار گرفته است ، و گرنه اگر منظور توبه اصطلاحى بود، توبه خودش يکى از شفعا است . و اينکه کلام رسولخدا (ص ) را نقل کرد که فرمود: (هيچ گناهى با استغفار کبيره نيست ) الخ ، منظورش از اين نقل تمسک بجمله بعدى بود، که فرمود: (و هيچ صغيره اى با اصرار صغيره نيست ) چون کسيکه از گناه صغيره ، گرفته خاطر و پشيمان نميشود، گناه درباره او وضع ديگرى بخود مى گيرد، و عنوان تکذيب به معاد و ظلم بآيات خدا را پيدا مى کند، و معلوم است که چنين گناهى آمرزيده نيست ، زيرا گناه وقتى آمرزيده ميشود، که يا صاحبش توبه کند، که مصر بر گناه گفتيم پشيمان نيست ، و توبه نمى کند، و يا بشفاعت آمرزيده ميشود، که باز گفتيم شفاعت دين مرضى ميخواهد، و دين چنين شخصى مرضى نيست . ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۲۷۶ نظير اين معنا در روايت علل آمده که از ابى اسحاق القمى ، نقل کرده که گفت : من بابى جعفر امام محمد بن على باقر (عليهماالسلام ) عرضه داشتم : يا بن رسول اللّه ! از مؤ من مستبصر برايم بگو، که وقتى داراى معرفت ميشود، و کمال مى يابد، آيا باز هم زنا مى کند؟ فرمود: بخدا سوگند نه ، پرسيدم آيا لواط مى کند؟ فرمود: بخدا سوگند، نه ، ميگويد: پرسيدم : آيا دزدى مى کند؟ فرمود: نه ، پرسيدم : آيا شراب ميخورد؟ فرمود: نه ، پرسيدم : آيا هيچيک از اين گناهان کبيره را مى کند؟ و هيچ عمل زشتى از اين اعمال مرتکب ميشود؟ فرمود: نه ، پرسيدم : پس مى فرمائيد: اصلا گناه نميکند؟ فرمود: نه ، در حاليکه مؤ من است ممکن است گناه کند، چيزى که هست مؤ منى است مسلمان ، و گناهکار، پرسيدم : معناى مسلمان چيست ؟ فرمود: مسلمان بطور دائم گناه نميکند، و بر آن اصرار نمى ورزد، (تا آخر حديث ) روايات ديگرى دربارۀ شفاعت روز جزا و در خصال ، بسندهائى از حضرت رضا، از پدران بزرگوارش (عليهم السلام )، از رسولخدا (ص )، روايت کرده که فرمود: چون روز قيامت شود، خداى عز و جل براى بنده مؤ منش تجلى مى کند، و او را بگناهانى که کرده يکى يکى واقف ميسازد، و آنگاه او را مى آمرزد، و اين بدان جهت مى کند، که تا هيچ ملک مقرب ، و هيچ پيغمبرى مرسل ، از فضاحت و رسوائى بنده او خبردار نشود، پرده پوشى مى کند، تا کسى از وضع او آگاه نگردد، آنگاه بگناهان او فرمان ميدهد تا حسنه شوند. و از صحيح مسلم نقل شده : که با سندى بريده ، از ابى ذر، از رسولخدا (ص ) روايت آورده ، که فرمود: (روز قيامت مردى را مى آورند، و فرمان مى رسد: که گناهان صغيره اش را باو عرضه کنيد، و سپس از او دور شويد، باو ميگويند: تو چنين و چنان کرده اى ، او هم اعتراف مى کند، و هيچيک را انکار نمى کند، ولى همه دل واپسيش از اين است که بعد از گناهان صغيره کبائرش را برخش بکشند، آنوقت از شرم و خجالت چه کند؟ ولى ناگهان فرمان مى رسد: بجاى هر گناه يک حسنه برايش بنويسيد، مرد، مى پرسد: آخر من گناهان ديگرى داشتم ، و در اينجا نمى بينم ؟ ابى ذر گفت : رسولخدا (ص ) وقتى باينجا رسيد، آنچنان خنديد که دندانهاى کنارش نمودار شد. و در امالى از امام صادق عليه السلام روايت آمده : که فرمود: چون روز قيامت شود، خداى تبارک و تعالى رحمت خود بگستراند، آنچنان که شيطان هم بطمع رحمت او بيفتد. # مؤ لف : اين سه روايت اخير، از مطلقات اخبارند، که قيد و شرطى در آنها نشده ، و منافات با روايات ديگرى ندارد، که قيد و شرط در آنها شده است . ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۲۷۷ و اخبار داله بر وقوع شفاعت ، از رسولخدا (ص ) در روز قيامت ، هم از طرق ائمه اهل بيت و هم از طرق عامه ، بسيار و بحد تواتر رسيده است ، که صرفنظر از مفاد يک يک آنها، همگى بر يک معنا دلالت دارند، و آن اين است که: در روز قيامت افرادى گنه کار از اهل ايمان شفاعت ميشوند، حال يا اينکه از دخول در آتش نجات مى يابند، و يا اينکه بعد از داخل شدن بيرون ميشوند، و آنچه از اين اخبار بطور يقين حاصل ميشود، اين است که گنه کاران از اهل ايمان در آتش ‍ خالد و جاودانه نمى مانند، و بطوريکه بخاطر داريد از قرآن کريم هم بيش از اين استفاده نميشد. رده:تفسیر المیزان

آیات این صفحه