تفسیر المیزان

المیزان جلد۱ بخش۲۸

معناى خطئيه و سرنوشت انسان محاط بدن بلى من کسب سيئة ، و احاطت به خطيئته ... کلمه خطيئه بمعناى آن حالتى است که بعد از ارتکاب کار زشت بدل انسان دست ميدهد، و بهمين جهت بود که بعد از ذکر کسب سيئه ،احاطه خطيئه را ذکر کرد، و احاطه خطيئه (که خدا همه بندگانش را از اين خطر حفظ فرمايد،) باعث ميشود که انسان محاط بدان ، دستش از هر راه نجاتى بريده شود، کانه آنچنان خطيئه او را محاصره کرده ، که هيچ راه و روزنه اى براى اينکه هدايت بوى روى آورد، باقى نگذاشته ، در نتيجه چنين کسى جاودانه در آتش خواهد بود، و اگر در قلب او مختصرى ايمان وجود داشت و يا از اخلاق و ملکات فاضله که منافى با حق نيستند، از قبيل انصاف ، و خضوع ، در برابر حق ، و نظير اين دو پرتوى مى بود، قطعا امکان اين وجود داشت ، که هدايت و سعادت در دلش رخنه يابد، پس احاطه خطيئه در کسى فرض نميشود، مگر با شرک بخدا، که قرآن درباره اش فرموده: «ان اللّه لا يغفر ان يشرک به ، و يغفر مادون ذلک لمن يشاء»، (خدا اين جرم را که بوى شرک بورزند، نمى آمرزد، و پائين تر از آنرا از هر کس بخواهد مى آمرزد)، و نيز از جهتى ديگر، مگر با کفر و تکذيب آيات خدا که قرآن درباره اش مى فرمايد: «و الذين کفروا و کذبوا باياتنا اولئک اصحاب النار هم فيها خالدون »، (و کسانيکه کفر بورزند، و آيات ما را تکذيب کنند، اصحاب آتشند، که در آن جاودانه خواهند بود)، پس در حقيقت کسب سيئه ، و احاطه خطيئه بمنزله کلمه جامعى است براى هر فکر و عملى که خلود در آتش بياورد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۳۲۶ اين را هم بايد بگوئيم : که اين دو آيه از نظر معنا قريب به آيه : «ان الذين آمنوا، و الذين هادوا و الصابئين ،» الخ است ، که تفسيرش گذشت ، تنها فرق ميان آن ، و آيه بقره اين است که آيه مورد بحث ، در مقام بيان اين معنا است که ملاک در سعادت تنها و تنها حقيقت ايمان است ، و عمل صالح ، نه صرف دعوى ، و دو آيه سوره بقره در مقام بيان اين جهت است که ملاک در سعادت حقيقت ايمان و عمل صالح است ، نه نامگذارى فقط. بحث روايتى در مجمع البيان در ذيل آيه : «و اذا لقوا الذين » الخ ، از امام باقر (عليه السلام ) روايت آورده ، که فرمود: قومى از يهود بودند که با مسلمانان عناد و دشمنى نداشتند، و بلکه با آنان توطئه و قرارداد داشتند، که آنچه در تورات از صفات محمد (ص ) وارد شده ، براى آنان بياورند، ولى بزرگان يهود ايشانرا از اينکار باز داشتند، و گفتند: زنهار که صفات محمد (ص ) را که در تورات است ، براى مسلمانان نگوئيد. که فرداى قيامت در برابر پروردگارشان عليه شما احتجاج خواهند کرد، در اين جريان بود که اين آيه نازل شد. و در کافى از يکى از دو امام باقر و صادق (عليهماالسلام ) روايت آورده : که در ذيل آيه : «بلى من کسب سيئه » الخ ، فرمود: يعنى وقتى که ولايت امير المؤ منين را انکار کنند، در آنصورت اصحاب آتش و جاودان در آن خواهند بود. مؤ لف : قريب باين معنا را مرحوم شيخ در اماليش از رسولخدا (ص ) روايت کرده ، و هر دو روايت از باب تطبيق کلى بر فرد و مصداق بارز آنست ، چون خداى سبحان ولايت را حسنه دانسته ، و فرموده : «قل لا اساءلکم عليه اجرا الا المودة فى القربى و من يقترف حسنة ، نزدله فيها حسنا»، (بگو من از شما در برابر رسالتم مزدى نمى طلبم ، مگر مودت نسبت به قربايم را، و هر کس حسنه اى بياورد، ما حسنى در آن مى افزائيم ). ممکن است هم آنرا از باب تفسير دانست ، به بيانيکه در سوره مائده خواهد آمد، که اقرار بولايت ، عمل بمقتضاى توحيد است ، و اگر تنها آن را به على (ع ) نسبت داده ، بدين جهت است که آنجناب در ميان امت اولين فردى است که باب ولايت را بگشود، در اينجا خواننده عزيز را بانتظار رسيدن تفسير سوره مائده گذاشته مى گذريم . ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۳۲۷ آيات ۸۳ ۸۸ بقره وَ إِذْ أَخَذْنَا مِيثَاقَ بَنى إِسرائيلَ لا تَعْبُدُونَ إِلا اللَّهَ وَ بِالْوَالِدَيْنِ إِحْساناً وَ ذِى الْقُرْبى وَ الْيَتَامَى وَ الْمَساکينِ وَ قُولُوا لِلنَّاسِ حُسناً وَ أَقِيمُوا الصلَوةَ وَ ءَاتُوا الزَّکوةَ ثمَّ تَوَلَّيْتُمْ إِلا قَلِيلاً مِّنکمْ وَ أَنتُم مُّعْرِضونَ(۸۳) وَ إِذْ أَخَذْنَا مِيثَاقَکُمْ لا تَسفِکُونَ دِمَاءَکُمْ وَ لا تخْرِجُونَ أَنفُسکُم مِّن دِيَارِکُمْ ثمَّ أَقْرَرْتمْ وَ أَنتُمْ تَشهَدُونَ(۸۴) ثُمَّ أَنتُمْ هَؤُلاءِ تَقْتُلُونَ أَنفُسکُمْ وَ تخْرِجُونَ فَرِيقاً مِّنکُم مِّن دِيَارِهِمْ تَظاهَرُونَ عَلَيْهِم بِالاثْمِ وَ الْعُدْوَانِ وَ إِن يَأْتُوکُمْ أُسارَى تُفَادُوهُمْ وَ هُوَ محَرَّمٌ عَلَيْکمْ إِخْرَاجُهُمْ أَ فَتُؤْمِنُونَ بِبَعْضِ الْکِتَابِ وَ تَکْفُرُونَ بِبَعْضٍ فَمَا جَزَاءُ مَن يَفْعَلُ ذَلِک مِنکمْ إِلا خِزْىٌ فى الْحَيَوةِ الدُّنْيَا وَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ يُرَدُّونَ إِلى أَشدِّ الْعَذَابِ وَ مَا اللَّهُ بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ(۸۵) أُولَئک الَّذِينَ اشترَوُا الْحَيَوةَ الدُّنْيَا بِالاَخِرَةِ فَلا يخَفَّف عَنهُمُ الْعَذَاب وَ لا هُمْ يُنصرُونَ(۸۶) وَ لَقَدْ ءَاتَيْنَا مُوسى الْکِتَاب وَ قَفَّيْنَا مِن بَعْدِهِ بِالرُّسلِ وَ ءَاتَيْنَا عِيسى ابْنَ مَرْيَمَ الْبَيِّنَاتِ وَ أَيَّدْنَاهُ بِرُوح الْقُدُسِ أَ فَکلَّمَا جَاءَکُمْ رَسولُ بِمَا لا تهْوَى أَنفُسکُمُ استَکْبرْتُمْ فَفَرِيقاً کَذَّبْتُمْ وَ فَرِيقاً تَقْتُلُونَ(۸۷) وَ قَالُوا قُلُوبُنَا غُلْف بَل لَّعَنهُمُ اللَّهُ بِکُفْرِهِمْ فَقَلِيلاً مَّا يُؤْمِنُونَ(۸۸) ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۳۲۸ «ترجمه آيات »: و ياد آوريد هنگامى را که از بنى اسرائيل عهد گرفتيم که جز خداى را نپرستيد و نيکى کنيد درباره پدر و مادر و خويشان و يتيمان و فقيران و بزبان خوش با مردم تکلم کنيد و نماز بپاى داريد و زکوة مال خود بدهيد پس شما عهد را شکستيد و روى گردانيديد جز چند نفرى و شمائيد که از حکم و عهد خدا برگشتيد. (۸۳) و چون از شما اين پيمانتان بگرفتيم که خون يکدگر مريزيد و يکدگر را از ديار بيرون مکنيد و آنگاه شما اقرار هم کرديد و شهادت داديد (۸۴) ولى همين شما خودتان يکديگر را مى کشيد و طائفه اى از خود را از ديارشان بيرون مى کنيد و عليه ايشان پشت به پشت هم ميدهيد و درباره آنان گناه و تجاوز مرتکب ميشويد و اگر به اسيرى نزد شما شوند فديه مى گيريد با اينکه فديه گرفتن بر شما حرام بود همچنانکه بيرون کردن حرام بود پس چرا به بعضى از کتاب ايمان مى آوريد و به بعضى ديگر کفر مى ورزيد و پاداش کسيکه چنين کند بجز خوارى در زندگى دنيا و اينکه روز قيامت بطرف بدترين عذاب برگردد چيست ؟ و خدا از آنچه مى کنيد غافل نيست (۸۵) اينان همانهايند که زندگى دنيا را با بهاى آخرت خريدند و بهمين جهت عذاب از ايشان تخفيف نمى پذيرد و نيز يارى نميشوند (۸۶) ما به موسى کتاب داديم و در پى او پيامبرانى فرستاديم و به عيسى بن مريم معجزاتى داديم و او را با روح القدس تاءييد کرديم آيا اين درست است که هر وقت رسولى بسوى شما آمد و کتابى آورد که باب ميل شما نبود استکبار بورزيد طائفه اى از فرستادگان را تکذيب نموده و طائفه اى را بقتل برسانيد (۸۷) و گفتند: دلهاى ما در غلاف است بلکه خدا بخاطر کفرشان لعنتشان کرده و در نتيجه کمتر ايمان مى آورند (۸۸) وجه تغيير سياق آيات از غيبت به خطاب «بيان آيات »: و اذ اخذنا ميثاق بنى اسرائيل ... اين آيه شريفه با نظم بديعى که دارد، در آغاز با سياق غيبت آغاز شده ، و در آخر با سياق خطاب ختم ميشود، در اول بنى اسرائيل را غايب بحساب آورده ، مى فرمايد: (و چون از بنى اسرائيل ميثاق گرفتيم )، و در آخر حاضر بحساب آورده ، روى سخن بايشان کرده ، مى فرمايد: (ثم توليتم ، پس از آن همگى اعراض ‍ کرديد، مگر اندکى از شما) الخ . از سوى ديگر، در آغاز ميثاق را که بمعناى پيمان گرفتن است ، و جز با کلام صورت نمى گيرد، ياد مى آورد، و آنگاه خود آن ميثاق را که چه بوده ؟ حکايت مى کند، و اين حکايت را نخست با جمله خبرى «لا تعبدون الا اللّه »الخ ، و در آخر با جمله انشائيه «و قولوا للناس حسنا» الخ ، حکايت مى کند. شايد ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۳۲۹ وجه اين دگرگونى ها، اين باشد که در آيات قبل ، اصل داستان بنى اسرائيل با سياق خطاب شروع شد، چون ميخواست ايشانرا سرزنش کند، و اين سياق همچنان کوبنده پيش آمد، تا بعد از داستان بقره ، بخاطر نکته ايکه ايجاب مى کرد، و بيانش گذشت ، مبدل بسياق غيبت شد، تا کار منتهى شد بآيه مورد بحث ، در آنجا نيز مطلب با سياق غيبت شروع ميشود، و مى فرمايد، «و اذ اخذنا ميثاق بنى اسرائيل » و لکن در جمله «لا تعبدون الا اللّه » الخ که نهييى است که بصورت جمله خبريه حکايت ميشود سياق بخطاب برگشت ، و اگر نهى را با جمله خبريه (جز خدا را نمى پرستيد) آورد، بخاطر شدت اهتمام بدان بود، چون وقتى نهى باين صورت در آيد، مى رساند که نهى کننده هيچ شکى در عدم تحقق منهى خود در خارج ندارد، و ترديد ندارد در اينکه ، مکلف که همان اطاعت داده ، نهى او را اطاعت مى کند، و بطور قطع آن عمل را مرتکب نميشود، و همچنين اگر امر بصورت جمله خبريه اداء شود، اين نکته را افاده مى کند، مانند جمله «و بالوالدين احسانا، و ذى القربى ، و اليتامى ، و المساکين »، (بپدر و مادر و خويشاوندان و يتيمان و مساکين احسان مى کنيد) بخلاف اينکه امر بصورت امر، و نهى بصورت نهى اداء شود، که اين نکته را نميرساند. بعد از سياق غيبت همانطور که گفتيم مجددا منتقل بسياق خطابى ميشود، که قبل از حکايت ميثاق بود، و اين انتقال فرصتى داده براى اينکه بابتداى کلام برگشت شود، که روى سخن به بنى اسرائيل داشت ، و در نتيجه دو جمله : «و اقيموا الصلوة و آتوا الزکاة »، و «ثم توليتم » الخ ، بهم متصل گشته ، سياق کلام از اول تا بآخر منتظم ميشود. و بالوالدين احسانا اين جمله امر و يا بگو خبرى بمعناى امر است ، و تقدير آن «احسنوا بالوالدين احسانا، و ذى القربى ، و اليتامى ، و المساکين » ميباشد، ممکن هم هست تقدير آنرا «و تحسنون بالوالدين احسانا» گرفت ، (خلاصه کلام اينکه کلمه (احسانا) مفعول مطلق فعلى است تقديرى حال يا آن فعل صيغه امر است ، و يا جمله خبرى ) نکته ديگريکه در آيه رعايت شده ، اين است که در طبقاتيکه امر باحسان بآنان نموده ، ترتيب را رعايت کرده ، اول آن طبقه اى را ذکر کرده ، که احسان باو از همه طبقات ديگر مهم تر است ، و بعد طبقه ديگريرا ذکر کرده ، که باز نسبت بساير طبقات استحقاق بيشترى براى احسان دارد، اول پدر و مادران را ذکر کرده ، که پيداست از هر طبقه ديگرى باحسان مستحق ترند، چون پدر و مادر ريشه و اصلى است که آدمى بآن دو اتکاء دارد، و جوانه وجودش روى آن دو تنه روئيده ، پس آندو از ساير خويشاوندان بآدمى نزديک ترند. بعد از پدر و مادر، ساير خويشاوندان را ذکر کرده ، و بعد از خويشاوندان ، در ميانه اقرباء، يتيم را مقدم داشته ، چون ايتام بخاطر خوردسالى ، و نداشتن کسيکه متکفل و سرپرست امورشان شود، استحقاق بيشترى براى احسان دارند، (دقت بفرمائيد). ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۳۳۰ کلمه (يتامى ) جمع يتيم است ، که بمعناى کودک پدر مرده است ، و بکودکى که مادرش مرده باشد، يتيم نميگويند، بعضى گفته اند: يتيم در انسانها از طرف پدر، و در ساير حيوانات از طرف مادر است . کلمه (مساکين ) جمع مسکين است ، و آن فقير ذليلى است که هيچ چيز نداشته باشد، و کلمه (حسنا) مصدر بمعناى صفت است ، که بمنظور مبالغه در کلام آمده ، و در بعضى قرائتها آن را (حسنا) بفتحه حاء و نيز فتحه سين خوانده شده است ، که بنا بر آن قرائت ، صفت مشبهه ميشود، و بهر حال معناى جمله اين استکه (بمردم سخن حسن بگوئيد)، و اين تعبير کنايه است از حسن معاشرت با مردم ، چه کافرشان ، و چه مؤمنشان ، و اين دستور هيچ منافاتى با حکم قتال ندارد تا کسى توهم کند که اين آيه با آيه وجوب قتال نسخ شده ، براى اينکه مورد اين دو حکم مختلف است ، و هيچ منافاتى ندارد که هم امر بحسن معاشرت کنند، و هم حکم بقتال ، همچنانکه هيچ منافاتى نيست در اين که هم امر بحسن معاشرت کنند، و هم در مقام تاءديب کسى دستور بخشونت دهند. لاتسفکون دماءکم ... اين جمله باز مانند جمله قبل ، امرى است بصورت جمله خبرى ، و کلمه (سفک ) بمعناى ريختن است . تظاهرون عليهم ... کلمه (تظاهرون )، از مصدر مظاهره (باب مفاعله ) است ، و مظاهره بمعناى معاونت است ، چون ظهير بمعناى عون و ياور است ، و از کلمه (ظهر پشت ) گرفته شده ، چون ياور آدمى پشت آدمى را محکم مى کند. و هو محرم عليکم اخراجهم ضمير (هو) ضمير قصه و يا شاءن است ، و اين معنا را مى دهد (مطلب از اين قرار است ، که برون کردن آنان بر شما حرام است ) مانند ضمير (هو) در جمله «قل هو اللّه احد»، (بگو مطلب بدين قرار است ، که اللّه يگانه است ). افتومنون ببعض الکتاب ... يعنى چه فرقى هست ميان گرفتن فديه ؟ و بيرون کردن ؟ که حکم فديه را گرفتيد، و حکم حرمت اخراج را رها کرديد، با اينکه هر دو حکم ، در کتاب بود، آيا ببعضى از کتاب ايمان مى آوريد، و بعضى ديگر را ترک مى کنيد، و کفر مى ورزيد؟ و قفينا... اين کلمه از مصدر تقفيه است ، که بمعناى پيروى است ، و از کلمه (قفا) پشت گردن گرفته شده ، کانه شخص ‍ پيرو، پشت گردن و دنبال سر پيشرو خود حرکت مى کند. و آتينا عيسى بن مريم البينات ... بزودى در سوره آل عمران انشاء اللّه پيرامون اين آيه بحث مى کنيم . و قالوا قلوبنا غلف کلمه (غلف ) جمع اغلف است ، و اغلف از ماده غلاف است ، ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۳۳۱ و معناى جمله اين است که در پاسخ گفتند: دلهاى ما در زير غلافها و لفافه ها، و پرده ها قرار دارد، و اين جمله نظير آيه : «و قالوا قلوبنا فى اکنة مما تدعونا اليه »، (گفتند: دلهاى ما در کنانه ها است ، از آنچه شما ما را بدان ميخوانيد) ميباشد، و اين تعبير در هر دو آيه کنايه است از اينکه ما نميتوانيم بآنچه شما دعوتمان مى کنيد گوش فرا دهيم . بحث روايتى در کافى از امام ابى جعفر (ع ) روايت آورده ، که در ذيل جمله : .«و قولوا للناس حسنا» الخ ، فرمود: بمردم بهترين سخنى که دوست ميداريد بشما بگويند، بگوئيد. و نيز در کافى از امام صادق (ع ) روايت کرده که در تفسير جمله نامبرده فرموده : با مردم سخن بگوئيد، اما بعد از آنکه صلاح و فساد آنرا تشخيص داده باشيد، و آنچه صلاح است بگوئيد. و در کتاب معانى ، از امام باقر (ع ) روايت کرده ، که فرموده : بمردم چيزى را بگوئيد، که بهترين سخنى باشد که شما دوست ميداريد بشما بگويند، چون خداى عز و جل دشنام و لعنت و طعن بر مؤ منان را دشمن ميدارد، و کسى را که مرتکب اين جرائم شود، فاحش و مفحش باشد، و دريوزگى کند، دوست نميدارد، در مقابل ، اشخاص با حيا و حليم و عفيف ، و آنهائى را که ميخواهند عفيف شوند، دوست ميدارد. مؤ لف : مرحوم کلينى هم در کافى مثل اين حديث را بطريقى ديگر از امام صادق (ع ) روايت کرده ، و همچنين عياشى از آنجناب آورده ، و نيز کلينى مثل حديث دوم را در کافى از امام صادق ، و عياشى مثل حديث سوم را از آنجناب آورده . و چنين بنظر مى رسد که ائمه (عليهم السلام ) اين معانى را از اطلاق کلمه حسن استفاده کرده اند، چون هم نزد گوينده اش مطلق است ، و هم از نظر مورد. و در تفسير عياشى از امام صادق (ع ) روايت آورده ، که فرمود: خدايتعالى محمد (ص ) را با پنج شمشير مبعوث کرد ۱ شمشيرى عليه اهل ذمه که درباره اش فرموده : «قاتلوا الذين لا يؤ منون »، (با کسانيکه ايمان نمى آورند قتال کن )، و اين آيه ناسخ آن آيه ديگراست ، که درباره اهل ذمه مى فرمود: «و قولوا للناس حسنا» (تا آخر حديث ). مؤ لف : امام (ع ) باطلاق ديگر اين آيه ، يعنى اطلاق در کلمه (قولوا) تمسک کرده ، چون اطلاق آن ، هم شامل کلام ميشود، ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۳۳۲ و هم شامل مطلق تعرض ، مثلا وقتى ميگويند (باو چيزى جز نيک و خير مگو)، معنايش اين است که جز بخير و نيکوئى متعرضش مشو، و تماس مگير. البته اين در صورتى است که منظور امام (ع ) از نسخ ، معناى اخص آن باشد، که همان معناى اصطلاحى کلمه است ، ولى ممکن است مراد به نسخ معناى اعم آن باشد، که بزودى در ذيل آيه : «ما ننسخ من آية او ننسها ناءت بخير منها او مثلها»، بيان مفصلش خواهد آمد انشاءاللّه ، و خلاصه اش اين است که نسخ بمعناى اعم ، شامل هم نسخ احکام ميشود، و هم نسخ و تغيير و تبديل موجودات ، بطور عموم ، و اين معناى از نسخ ، در کلمات ائمه (عليهم السلام ) زياد آمده ، و بنابراين آيه مورد بحث ، و آيه قتال در يک مورد نخواهند بود، بلکه آيه مورد بحث که سفارش به قول حسن مى کند، مربوط بموردى است ، و آيه قتال با اهل ذمه مربوط بموردى ديگر است . ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۳۳۳ آيات ۸۹ ۹۳ بقره وَ لَمَّا جَاءَهُمْ کِتَابٌ مِّنْ عِندِ اللَّهِ مُصدِّقٌ لِّمَا مَعَهُمْ وَ کانُوا مِن قَبْلُ يَستَفْتِحُونَ عَلى الَّذِينَ کَفَرُوا فَلَمَّا جَاءَهُم مَّا عَرَفُوا کفَرُوا بِهِ فَلَعْنَةُ اللَّهِ عَلى الْکَافِرِينَ(۸۹) بِئْسمَا اشترَوْا بِهِ أَنفُسهُمْ أَن يَکفُرُوا بِمَا أَنزَلَ اللَّهُ بَغْياً أَن يُنزِّلَ اللَّهُ مِن فَضلِهِ عَلى مَن يَشاءُ مِنْ عِبَادِهِ فَبَاءُو بِغَضبٍ عَلى غَضبٍ وَ لِلْکَافِرِينَ عَذَابٌ مُّهِينٌ(۹۰) وَ إِذَا قِيلَ لَهُمْ ءَامِنُوا بِمَا أَنزَلَ اللَّهُ قَالُوا نُؤْمِنُ بِمَا أُنزِلَ عَلَيْنَا وَ يَکْفُرُونَ بِمَا وَرَاءَهُ وَ هُوَ الْحَقُّ مُصدِّقاً لِّمَا مَعَهُمْ قُلْ فَلِمَ تَقْتُلُونَ أَنبِيَاءَ اللَّهِ مِن قَبْلُ إِن کُنتُم مُّؤْمِنِينَ(۹۱) وَ لَقَدْ جَاءَکم مُّوسى بِالْبَيِّنَاتِ ثُمَّ اتخَذْتمُ الْعِجْلَ مِن بَعْدِهِ وَ أَنتُمْ ظالِمُونَ(۹۲) وَ إِذْ أَخَذْنَا مِيثَاقَکُمْ وَ رَفَعْنَا فَوْقَکمُ الطورَ خُذُوا مَا ءَاتَيْنَاکم بِقُوَّةٍ وَ اسمَعُوا قَالُوا سمِعْنَا وَ عَصيْنَا وَ أُشرِبُوا فى قُلُوبِهِمُ الْعِجْلَ بِکفْرِهِمْ قُلْ بِئْسمَا يَأْمُرُکم بِهِ إِيمَانُکُمْ إِن کُنتُم مُّؤْمِنِينَ(۹۳) ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۳۳۴ «ترجمه آيات»: و چون کتابى از نزد خدا بيامدشان ، کتابيکه کتاب آسمانيشان را تصديق ميکرد، و قبلا هم عليه کفار آرزوى آمدنش ‍ مى کردند تکذيبش کردند آرى بعد از آمدن کتابى که آن را مى شناختند بدان کفر ورزيدند پس لعنت خدا بر کافران (۸۹) راستى خود را با بد چيزى معامله کردند خود را دادند و در مقابل اين را گرفتند که از در حسد بآنچه خدا نازل کرده کفر بورزند، که چرا خدا از فضل خود بر هر کس از بندگانش بخواهد نازل مى کند؟ در نتيجه از آن آرزو و ساعت شمارى که نسبت به آمدن قرآن داشتند برگشتند و خشمى بالاى خشم ديگرشان شد تازه اين نتيجه دنيائى کفر است و کافران عذابى خوار کننده دارند (۹۰) و چون بايشان گفته شود بآنچه خدا نازل کرده ايمان بياوريد گويند ما بآنچه بر خودمان نازل شده ايمان داريم و بغير آن کفر مى ورزند با اينکه غير آن ، هم حق است و هم تصديق کننده کتاب است بگو اگر بآنچه بر خودتان نازل شده ايمان داشتيد پس چرا انبياء خدا را کشتيد؟ (۹۱) مگر اين موسى نبود که آنهمه معجزه براى شما آورد و در آخر بعد از غيبت او گوساله را خداى خود از در ستمگرى گرفتيد (۹۲) و مگر اين شما نبوديد که از شما ميثاق گرفتيم و طور را بر بالاى سرتان نگه داشتيم که آنچه بشما داده ايم محکم بگيريد و بشنويد با اين حال نياکان شما گفتند: شنيديم ولى زير بار نمى رويم و علاقه بگوساله در دلهاشان جاى گير شد بخاطر اينکه کافر شدند بگو چه بد دستوريست که ايمان شما بشما ميدهد اگر براستى مؤ من باشيد (۹۳) «بيان آيات »: و لما جائهم از سياق بر مى آيد که مراد از اين کتاب ، قرآن است . و کانوا من قبل يستفتحون على الذين کفروا و نيز از سياق استفاده ميشود که قبل از بعثت ، کفار عرب متعرض يهود ميشدند، و ايشانرا آزار مى کردند، و يهود در مقابل ، آرزوى رسيدن بعثت خاتم الانبياء (ص ) مى کرده اند، و مى گفته اند: اگر پيغمبر ما که تورات از آمدنش خبر داده مبعوث شود، و نيز بگفته تورات به مدينه مهاجرت کند، ما را از اين ذلت و از شر شما اعراب نجات ميدهد. و از کلمه (کانوا) استفاده ميشود اين آرزو را قبل از هجرت رسولخدا (ص ) همواره مى کرده اند، به حدى که در ميان همه کفار عرب نيز معروف شده بود و معناى جمله : «فلما جائهم ما عرفوا» الخ ، ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۳۳۵ اين است که چون بيامد آنکسى که وى را مى شناختند، يعنى نشانيهاى تورات که در دست داشتند با او منطبق ديدند، بآن جناب کفر ورزيدند. «بئسما اشتروا» اين آيه علت کفر يهود را با وجود علمى که بحقانيت اسلام داشتند، بيان مى کند، و آنرا منحصرا حسد و ستم پيشگى ميداند و بنابراين کلمه (بغيا) مفعول مطلق نوعى است ، و جمله «ان ينزل اللّه » الخ ، متعلق بهمان مفعول مطلق است ، «فباؤ ا بغضب على غضب » حرف باء در کلمه (بغضب ) بمعناى مصاحبت و يا تبيين است و معناى جمله اين است که ايشان با داشتن غضبى بخاطر کفرشان بقرآن ، و غضبى بعلت کفرشان بتورات که از پيش داشتند از طرفدارى قرآن برگشتند، و حاصل معناى آيه اين است که: يهوديان قبل از بعثت رسولخدا (ص ) و هجرتش بمدينه پشتيبان آنحضرت بودند، و همواره آرزوى بعثت او و نازل شدن کتاب او را مى کشيدند، ولى همينکه رسولخدا (ص ) مبعوث شد، و به سوى ايشان مهاجرت کرد، و قرآن بر وى نازل شد، و با اينکه او را شناختند، که همان کسى است که سالها آرزوى بعثت و هجرتش را مى کشيدند مع ذلک حسد بر آنان چيره گشت ، و استکبار و پلنگ دماغى جلوگيرشان شد، از اينکه بوى ايمان بياورند، لذا بوى کفر ورزيده ، گفته هاى سابق خود را انکار کردند، همانطور که به تورات خود کفر ورزيدند، و کفرشان باسلام ، کفرى بالاى کفر شد. «و يکفرون بما ورائه » الخ ، يعنى نسبت بماوراى تورات اظهار کفر نمودند، اين است معناى جمله ، و گرنه يهوديان بخود تورات هم کفر ورزيدند. قل فلم تقتلون ... فاء در کلمه (فلم ، پس چرا) فاء تفريع است چون سؤ ال از اينکه (پس چرا پيامبران خدا را کشتيد؟) فرع و نتيجه دعوى يهود است ، که مى گفتند: ((نؤ من بما انزل علينا، تنها بتورات که بر ما نازل شده ايمان داريم )، و حاصل سؤ ال اين استکه : اگر اينکه ميگوئيد: (ما تنها به تورات ايمان داريم ) حق است ، و راست ميگوئيد، پس چرا پيامبران خدا را مى کشتيد؟، و چرا با گوساله پرستى بموسى کفر ورزيديد؟ و چرا در هنگام پيمان دادن که کوه طور بالاى سرتان قرار گرفته بود گفتيد: «سمعنا و عصينا» شنيديم و نافرمانى کرديم . واشربوا فى قلوبهم العجل ... کلمه (اشربوا) از ماده (اشراب ) است که بمعناى نوشانيدن است ، و مراد از عجل محبت عجل است ، که خود عجل در جاى محبت نشسته ، تا مبالغه را برساند و بفهماند کانه يهوديان از شدت محبتى که بگوساله داشتند خود گوساله را در دل جاى دادند، و بنابراين جمله «فى قلوبهم » که جار و مجرور است ، متعلق بهمان کلمه حب تقديرى خواهد بود، پس در اين کلام دو جور استعاره ، و يا يک استعاره و يک مجاز بکار رفته است (يکى گذاشتن عجل بجاى محبت بعجل و يکى نسبت نوشانيدن محبت با اينکه محبت نوشيدنى نيست ). ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۳۳۶ قل بئسما ياءمرکم به ايمانکم ... (اين جمله بمنزله اخذ نتيجه از ايرادهائى است که بايشان کرد، از کشتن انبياء، و کفر بموسى ، و استکبار در بلند شدن کوه طور باعلام نافرمانى ، که علاوه بر نتيجه گيرى استهزاء بايشان نيز هست مى فرمايد: (چه بد دستوراتى بشما مى دهد اين ايمان شما، و عجب ايمانى است که اثرش کشتن انبياء، و کفر بموسى و غيره است ، مترجم ) بحث روايتى (شامل رواياتى در ذيل آيات گذشته ) در تفسير عياشى از امام صادق (ع ) روايت آورده که در تفسير جمله : «ولما جائهم کتاب من عند اللّه مصدق » الخ ، فرمود يهوديان در کتب خود خوانده بودند که محمد (ص ) رسولخدا است ، و محل هجرتش ما بين دو کوه «عير» و «احد» است ، پس از بلاد خود کوچ کردند، تا آن محل را پيدا کنند، لاجرم بکوهى رسيدند که آنرا حداد مى گفتند، با خود گفتند: لابد اين همان «احد» است ، چون «حداد» و «احد» يکى است ، پس پيرامون آن کوه متفرق شدند بعض از آنان در «تيماء» (بين خيبر و مدينه )، و بعض ديگر در «فدک »، و بعضى در «خيبر» منزل گزيدند، اين بود تا وقتى که بعضى از يهوديان «تيماء» هوس کردند به ديدن بعضى از برادران خود بروند، در همين بين مردى اعرابى از قبيله «قيس » مى گذشت ، شتران او را کرايه کردند، او گفت : من شما را از ما بين «عير» و «احد» مى برم ، گفتند: پس هر وقت بآن محل رسيدى ، بما اطلاع بده . آنمرد اعرابى همچنان مى رفت تا بوسط اراضى مدينه رسيد، رو کرد به يهوديان و گفت : اين کوه عير است ، و اين هم کوه احد، پس يهوديان پياده شدند و باو گفتند: ما به آرزويمان رسيديم ، و ديگر کارى بشتران تو نداريم ، از شتر پياده شده ، و شتران را بصاحبش دادند، و گفتند: تو ميتوانى هر جا ميخواهى بروى ما در همينجا ميمانيم ، پس نامه اى به برادران يهود خود که در خيبر و فدک منزل گرفته بودند نوشتند، که ما بآن نقطه اى که ما بين عير واحد است رسيديم ، شما هم نزد ما بيائيد، يهوديان خيبر در پاسخ نوشتند ما در اينجا خانه ساخته ايم ، و آب و ملک و اموالى بدست آورده ايم ، نميتوانيم اينها را رها نموده نزديک شما منزل کنيم ، ولى هر وقت آن پيامبر موعود مبعوث شد، به شتاب نزد شما خواهيم آمد. توطن يهود در مدينه و اطراف آن و انکار و تکذيب آنها پيامبر(ص ) اين عده از يهوديان که در مدينه يعنى ميان عير و احد منزل کردند، اموال بسيارى کسب کردند، «تبّع » از بسيارى مال آنان خبردار شد و بجنگ با آنان برخاست ، يهوديان متحصن شدند، تبّع ايشانرا محاصره کرد، و در آخر بايشان امان داد، پس بر او در آمدند، «تبّع » بايشان گفت : مى خواهم در اين سرزمين بمانم ، براى اينکه مرا خيلى معطل کرديد، گفتند تو نميتوانى در اينجا بمانى براى اينکه اينجا محل هجرت پيغمبرى است ، ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۳۳۷ نه جاى تو است ، و نه جاى احدى ديگر، تا آن پيغمبر مبعوث شود، تبّع گفت حال که چنين است ، من از خويشاوندان خودم کسانى را در اينجا ميگذارم ، تا وقتى آن پيغمبر مبعوث شد، او را يارى کنند، يهوديان راضى شدند، و تبّع دو قبيله اوس و خزرج را که ميشناخت در مدينه منزل داد. و چون نفرات اين دو قبيله بسيار شدند، اموال يهوديان را مى گرفتند، يهوديان عليه آنان خط نشان مى کشيدند، که اگر پيغمبر ما محمّد (ص ) ظهور کند، ما همگى شما را از ديار و اموال خود بيرون ميکنيم ، و باين چپاولگريتان خاتمه ميدهيم . ولى وقتى خدايتعالى محمّد (ص ) را مبعوث کرد، اوس و خزرج که همان انصار باشند بوى ايمان آوردند، ولى يهوديان ايمان نياورده ، بوى کفر ورزيدند و اين جريان همان است که خدايتعالى درباره اش ميفرمايد: و کانوا من قبل يستفتحون على الذين کفروا... و در تفسير الدر المنثور استکه ابن اسحاق ، و ابن جرير، و ابن منذر، و ابن ابى حاتم و ابو نعيم ، (در کتاب دلائل )، همگى از ابن عباس روايت کرده اند که گفت : يهود قبل از بعثت براى اوس و خزرج خط نشان ميکشيد، که اگر رسولخدا (ص ) مبعوث شود به حساب شما مى رسيم ، ولى همينکه ديدند پيغمبر آخر الزمان از ميان يهود مبعوث نشد، بلکه از ميان عرب برخاست ، باو کفر ورزيدند، و گفته هاى قبلى خود را انکار نمودند. معاذ بن جبل و بشر بن ابى البراء و داوود بن سلمه ، بايشان گفتند، اى گروه يهود! از خدا بترسيد، و ايمان بياوريد، مگر اين شما نبوديد که عليه ما به محمد (ص ) خط نشان مى کشيديد؟ با اينکه ما آنروز مشرک بوديم ، و شما بما خبر ميداديد که : بزودى محمد (ص ) مبعوث خواهد شد، صفات او را براى ما مى گفتيد پس چرا حالا که مبعوث شده بوى کفر مى ورزيد؟! سلام بن مشکم که يکى از يهوديان بنى النضير بود، در جواب گفت : او چيزى نياورده که ما بشناسيم ، و او آنکسى نيست که ما از آمدنش خبر ميداديم ، درباره اين جريان بود که آيه شريفه : «و لما جائهم کتاب من عند اللّه » الخ ، نازل شد. مناقشه بعضى از مفسرين در قسم دادن خدا به حق رسول اللّه (ص ) و رد آن و نيز در تفسير الدر المنثور استکه ابو نعيم ، در دلائل از طريق عطاء و ضحاک از ابن عباس روايت کرده که گفت : يهوديان بنى قريظه و بنى النظير قبل از آنکه محمد (ص ) مبعوث شود، از خدا بعثت او را ميخواستند تا کفار را نابود کند و مى گفتند: (پروردگارا به حق پيامبر امّىّ ما را بر اين کفار نصرت بده ولى وقتى خدا آنانرا يارى کرد و رسولخدا (ص ) را مبعوث کرد و بيامد آنکسى که او را مى شناختند، ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۳۳۸ يعنى رسولخدا (ص ) با اينکه هيچ شکى در نبوت او نداشتند، بوى کفر ورزيدند. مؤ لف : قريب باين دو معنى روايات ديگرى نيز وارد شده و بعضى از مفسرين بعد از اشاره به روايت آخرى و نظائر آن ، ميگويند: علاوه بر اينکه راويان اين روايات ضعيفند، و علاوه بر اينکه با روايات ديگر مخالف است ، از نظر معنى شاذ و نادر است ، براى اينکه استفتاح در آيه را عبارت دانسته از دعاى بشخص رسولخدا (ص ) و در بعضى روايات دعاى به حق آنجناب ، و اين غير مشروع است ، چون هيچکس حقى بر خدا ندارد، تا خدا را به حق او سوگند دهند، اين بود گفتار اين مفسر. معناى سوگند و جواب از اشکال سوگند دادن خدا به شخص پيامبر(ص ) و سخن او ناشى از بيدقتى در معناى حق ، و در معناى قسم دادن بحق است . توضيح اينکه بطور کلى معناى سوگند دادن اين است که اگر در خبر سوگند ميخوريم ، خبر را و اگر در انشاء که دعا قسمى از آنست سوگند ميخوريم ، انشاء خود را مقيد بچيزى شريف و آبرومند کنيم ، تا اگر خبر يا انشاء ما دروغ باشد، شرافت و آبروى آن چيز لطمه بخورد، يعنى در خبر با بطلان صدق آن و در انشاء با بطلان امر و نهى يعنى امتثال نکردن آن ، و در دعا با مستجاب نشدن آن ، کرامت و شرافت آن چيز باطل شود. رده:تفسیر المیزان

آیات این صفحه