تفسیر المیزان

المیزان جلد۱ بخش۳۱

بحث فلسفى جاى هيچ ترديد نيست که برخلاف عادت جاريه ، افعالى خارق العاده وجود دارد، حال يا خود ما آنرا بچشم ديده ايم ، و يا آنکه بطور متواتر از ديگران شنيده و يقين پيدا کرده ايم ، و بسيار کم هستند کسانيکه از افعال خارق العاده چيزى يا کم و يا زياد نديده و نشنيده باشند، و بسيارى از اين کارها از کسانى سر مى زند که بااعتياد و تمرين ، نيروى انجام آنرا يافته اند، مثلا ميتوانند زهر کشنده را بخورند و يا بار سنگين و خارج از طاقت يک انسان عادى را بردارند، و يا روى طنابيکه خود در دو طرف بلندى بسته اند راه مى روند، و يا امثال اينگونه خوارق عادت . و بسيارى ديگر از آنها اعمالى است که بر اسباب طبيعى و پنهان از حس و درک مردم متکى است ، و خلاصه صاحب عمل باسبابى دست مى زند که ديگران آن اسباب را نشناخته اند، مانند کسيکه داخل آتش ميشود و نميسوزد، بخاطر اينکه داروى طلق بخود ماليده ، و يا نامه اى مينويسد که غير خودش کسى خطوط آنرا نمى بيند، چون با چيزى (از قبيل آب پياز، مترجم ) نوشته ، که جز در هنگام برخورد آن بآتش خطوطش ظاهر نميشود. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۳۶۴ بسيارى ديگر از اينگونه کارها بوسيله سرعت حرکت انجام مى پذيرد، سرعتى که بيننده آنرا تشخيص ندهد، و چنين بپندارد که عمل نامبرده بدون هيچ سبب طبيعى اينطور خارق العاده انجام يافته ، مانند کارهائى که شعبده بازان انجام مى دهند. همه اينها افعالى هستند که مستند باسباب عادى ميباشند، چيزيکه هست ما سببيت آن اسباب را نشناخته ايم ، و بدين جهت پوشيده از حس ما است ، و يا براى ما غير مقدور است . در اين ميان افعال خارق العاده ديگرى است ، که مستند به هيچ سبب از اسباب طبيعى و عادى نيست ، مانند خبر دادن از غيب . و مخصوصا آنچه مربوط به آينده است ، و نيز مانند ايجاد محبت و دشمنى و گشودن گره ها، و گره زدن گشوده ها، و بخواب کردن ، و يا بيمار کردن ، و يا خواب بندى و احضار و حرکت دادن اشياء با اراده و از اين قبيل کارهائيکه مرتاض ها انجام مى دهند، و بهيچ وجه قابل انکار هم نيست ، يا خودمان بعضى از آنها را ديده ايم ، و يا برايمان آنقدر نقل کرده اند که ديگر قابل انکار نيست . و اينک در همين عصر حاضر از اين مرتاضان هندى و ايرانى و غربى جماعتى هستند، که انواعى از اينگونه کارهاى خارق العاده را مى کنند. و اينگونه کارها هر چند سبب مادى و طبيعى ندارند، ولکن اگر بطور کامل در طريقه انجام رياضت هائيکه قدرت بر اين خوارق را بآدمى مى دهد، دقت و تامل کنيم ، و نيز تجارب علنى و اراده اينگونه افراد را در نظر بگيريم ، برايمان معلوم ميشود که: اينگونه کارها با همه اختلافيکه در نوع آنها است ، مستند بقوت اراده ، و شدت ايمان به تاءثير اراده است ، چون اراده تابع علم و ايمان قبلى است ، هر چه ايمان آدمى به تاءثير اراده بيشتر شد! اراده هم مؤ ثرتر ميشود، گاهى اين ايمان و علم بدون هيچ قيد و شرطى پيدا ميشود، و گاهى در صورت وجود شرائطى مخصوص دست ميدهد، مثل ايمان باينکه اگر فلان خط مخصوص را با مدادى مخصوص و در مکانى مخصوص بنويسيم ، باعث فلان نوع محبت و دشمنى ميشود، و يا اگر آينه اى را در برابر طفلى مخصوص قرار دهيم ، روح فلانى احضار مى گردد، و يا اگر فلان افسون مخصوص را بخوانيم ، آن روح حاضر ميشود، و از اين قبيل قيد و شرطها که در حقيقت شرط پيدا شدن اراده فاعل است ، پس وقتى علم بحد تمام و کمال رسيد، و قطعى گرديد، بحواس ظاهر انسان حس درک و مشاهده آن امر قطعى را ميدهد، تو گوئى چشم آنرا مى بيند، و گوش آنرا مى شنود. و خود شما خواننده عزيز مى توانى صحت اين گفتار را بيازمائى ، باينکه به نفس خود تلقين کنى : که فلان چيز و يافلان شخص الان نزد من حاضر است و دارى او را مشاهده مى کنى ، وقتى اين تلقين زياد شد، رفته رفته بدون شک مى پندارى که او نزدت حاضر است ، ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۳۶۵ بطوريکه اصلا باور نمى کنى که حاضر نباشد، و از اين بالاتر، اصلا متوجه غير او نمى شوى آنوقت است که او را بهمان طور که مى خواستى روبروى خودت مى بينى و از همين باب تلقين است که در تواريخ مى خوانيم : بعضى از اطباء امراض کشنده اى را معالجه کرده اند، يعنى بمريض قبولانده اند که تو هيچ مرضى ندارى ، و او هم باورش شده ، و بهبود يافته است . خوب ، وقتى مطلب از اين قرار باشد، و قوت اراده اينقدر اثر داشته باشد. بنابراين اگر اراده انسان قوى شد، ممکن است که در غير انسان هم اثر بگذارد، باين معنا که اراده صاحب اراده در ديگران که هيچ اراده اى ندارند اثر بگذارد، در اينجا نيز دو جور ممکن است ، يکى بدون هيچ قيد و شرط و يکى در صورت وجود پاره اى شرائط. پس ، از آنچه تا اينجا گفته شد، چند مطلب روشن گرديد اول اينکه ملاک در اين گونه تاءثيرها بودن علم جازم و قطعى براى آنکسى است که خارق عادت انجام ميدهد، و اما اينکه اين علم با خارج هم مطابق باشد، لزومى ندارد، (به شهادت اينکه گفتيم اگر خود شما مطلبى را در نفس خود تلقين کنى ، بهمان جور که تلقين کرده اى آنرا مى بينى ، و در آخر از ترس مرده اى که تصور کرده اى از گور در آمده ، و تو را تعقيب مى کند، پا بفرار مى گذارى ) و نيز بشهادت اينکه دارندگان قدرت تسخير کواکب ، چون معتقد شدند که ارواحى وابسته ستارگان است ، و اگر ستاره اى تسخير شود، آن روح هم که وابسته به آنست مسخر مى گردد، لذا با همين اعتقاد باطل کارهائى خارق العاده انجام مى دهند، با اينکه در خارج چنين روحى وجود ندارد. و اى بسا که آن ملائکه و شياطين هم که دعانويسان و افسون گران نامهائى براى آنها استخراج مى کنند، و بطريقى مخصوص آن نامها را مى خوانند و نتيجه هم مى گيرند، از همين قبيل باشد. و همچنين آنچه را که دارندگان قدرت احضار ارواح دارند، چون ايشان دليلى بيش از اين ندارند، که روح فلان شخص ‍ در قوه خياليه آن و يا بگو در مقابل حواس ظاهرى آنان حاضر شده ، و اما اين ادعا را نمى توانند بکنند، که براستى و واقعا آن روح در خارج حضور يافته است ، چون اگر اينطور بود، بايد همه حاضران در مجلس روح نامبرده را ببينند، چون همه حضار حس و درک طبيعى وى را دارند، پس اگر آنها نمى بينند، و تنها تسخير کننده آن روح را مى بيند، معلوم مى شود روحى حاضر نشده ، بلکه تلقين و ايمان آن آقا باعث شده که چنين چيزى را در برابر خود احساس کند. با اين بيان ، شبهه ديگرى هم که در مسئله احضار روح هست حل ميشود، البته اين اشکال در خصوص احضار روح کسى است که بيدار و مشغول کار خويش است ، ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۳۶۶ و هيچ اطلاعى ندارد که در فلان محل روح او را احضار کرده اند. اشکال اين است که مگر آدمى چند تا روح دارد، که يکى با خودش باشد، و يکى بمجلس احضار ارواح برود. و نيز با اين بيان شبهه اى ديگر حل مى شود، و آن اين استکه روح جوهرى است مجرد، که هيچ نسبتى با مکان و زمانى معين ندارد، و باز شبهه سومى که با بيان ما دفع ميشود اين استکه يک روح که نزد شخصى حاضر ميشود، چه بسا که نزد ديگرى حاضر شود، و نيز شبهه چهارمى که دفع مى گردد اين استکه : روح بسيار شده که وقتى احضار ميشود و از او چيزى مى پرسند دروغ مى گويد، جملات و يا سخنانش يکديگر را تکذيب مينمايد. پس جواب همه اين چهار اشکال اين شد که روح وقتى احضار ميشود چنان نيست که واقعا در خارج ماده تحقق يافته باشد، بلکه روح شخص مورد نظر در مشاعر احضار کننده حاضر شده و او آنرا از راه تلقين پيش روى خود احساس ‍ مى کند و سخنانى از او مى شنود، نه اينکه واقعا و در خارج مانند ساير موجودات مادى و طبيعى حاضر شود. کهانت و سحر، معجزه و کراهت و تفاوت آنها از جهت اراده نکته دوم : اينکه دارنده چنين اراده مؤ ثر، اى بسا در اراده خود بر نيروى نفس و ثبات شخصيت خود اعتماد کند، مانند غالب مرتاضان ، و بنابراين اراده آنان قهرا محدود و اثر آن مفيد خواهد بود، هم براى صاحب اراده ، و هم در خارج . و چه بسا ميشود که وى مانند انبياء و اولياء که داراى مقام عبوديت براى خدا هستند، و نيز مانند مؤ منين که داراى يقين بخدا هستند، در اراده خود، اعتماد به پروردگار خود کنند، اينچنين صاحبان اراده هيچ چيزى را اراده نمى کنند، مگر براى پروردگارشان ، و نيز بمدد او، و اين قسم اراده ، اراده ايست طاهر، که نفس صاحبش نه بهيچ وجه استقلالى از خود دارد، و نه بهيچ رنگى از رنگهاى تمايلات نفسانى متلون مى شود، و نه جز بحق بر چيز ديگرى اعتماد مى کند، پس ‍ چنين اراده اى در حقيقت اراده ربانى است که (مانند اراده خود خدا) محدود و مقيد به چيزى نيست . قسم دوم از اراده که گفتيم اراده انبياء و اولياء و صاحبان يقين است ، از نظر مورد، دو قسم است ، يکى اينکه موردش ‍ مورد تحدى باشد، و بخواهد مثلا نبوت خود را اثبات کند، که در اينصورت آن عمل خارق العاده ايکه باين منظور مى آورد معجزه است و قسم دوم که موردش مورد تحدى نيست ، کرامت است و اگر دنبال دعائى باشد استجابت دعا است . و قسم اول اگر از باب خبرگيرى ، و يا طلب يارى از جن ، و يا ارواح و امثال آن باشد، نامش را کهانت مى گذارند، و اگر با دعا و افسون و يا طلسمى باشد سحر مى نامند. نکته سوم : اينکه خارق العاده هر چه باشد، دائر مدار قوت اراده است ، ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۳۶۷ که خود مراتبى از شدت و ضعف دارد، و چون چنين است ممکن است بعضى از اراده ها اثر بعضى ديگر را خنثى سازد، همانطور که مى بينيم معجزه موسى سحر ساحران را باطل مى کند و يا آنکه اراده بعضى از نفوس در بعضى از نفوس مؤ ثر نيفتد بخاطر اينکه نفس صاحب اراده ضعيف تر، و آنديگرى قوى تر باشد، و اين اختلافها در فن تنويم مغناطيسى ، و احضار ارواح ، مسلم است ، اين را در اينجا داشته باش ، تا انشاءاللّه در آينده نيز سخنى در اين باره بيايد. بحث علمى (در علوم عجايب و غرائب ) علوميکه از عجائب و غرائب آثار بحث مى کند، بسيار است ، بطوريکه نميتوان در تقسيم آنها ضابطه اى کلى دست داد، لذا در اين بحث معروفترين آنها را که در ميان متخصصين آنها شهرت دارد نام مى بريم . ۱ - يکى از آنها علم سيميا است ، که موضوع بحثش هماهنگ ساختن و خلط کردن قواى ارادى با قواى مخصوص مادى است براى دست يابى و تحصيل قدرت در تصرفات عجيب و غريب در امور طبيعى که يکى از اقسام آن تصرف در خيال مردم است ، که آنرا سحر ديدگان مينامند، و اين فن از تمامى فنون سحر مسلم تر و صادق تر است . ۲ - دوم علم ليميا است ، که از کيفيت تاءثيرهاى ارادى ، در صورت اتصالش با ارواح قوى و عالى بحث مى کند، که مثلا اگر اراده من متصل و مربوط شد با ارواحيکه موکل ستارگان است ، چه حوادثى مى توانم پديد آورم ؟ و يا اگر اراده من متصل شد بارواحى که موکل بر حوادثند، و بتوانم آن ارواح را مسخر خود کنم و يا اگر اراده ام متصل شد با اجنه ، و توانستم آنان را مسخر خود کنم ، و از آنها کمک بگيرم چه کارهائى ميتوانم انجام دهم ؟ که اين علم را علم تسخيرات نيز مى گويند. ۳ - سوم علم هيميا، که در ترکيب قواى عالم بالا، با عناصر عالم پائين ، بحث مى کند، تا از اين راه به تاءثيرهاى عجيبى دست يابد، و آن را علم طلسمات نيز ميگويند، چون کواکب و اوضاع آسمانى با حوادث مادى زمين ارتباط دارند، همانطورى که عناصر و مرکبات و کيفيات طبيعى آنها اينطورند، پس اگر اشکال و يا بگو آن نقشه آسمانى که مناسب با حادثه اى از حوادث است ، با صورت و شکل مادى آن حادثه ترکيب شود، آن حادثه پديد مى آيد، مثلا اگر بتوانيم در اين علم بآن شکل آسمانى که مناسب با مردن فلان شخص ، يا زنده ماندنش و يا باقى ماندن فلان چيز مناسب است ، با شکل و صورت خود اين نامبرده ها ترکيب شود، منظور ما حاصل ميشود يعنى اولى ميميرد، ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۳۶۸ و دومى زنده ميماند، و سومى بقاء مى يابد، و اين معناى طلسم است . ۴ - علم ريميا است و آن علمى است که از استخدام قواى مادى بحث مى کند تا بآثار عجيب آنها دست يابد، بطوريکه در حس بيننده آثارى خارق العاده در آيد و اين را شعبده هم ميگويند. علوم خفيّه پنج گانه و ملحقات آنها و اين چهار فن با فن پنجمى که نظير آنها است ، و از کيفيت تبديل صورت يک عنصر، بصورت عنصرى ديگر بحث مى کند يعنى علم کيميا همه را علوم خفيه پنجگانه مى نامند که مرحوم شيخ بهائى درباره آنها فرموده : بهترين کتابيکه در اين فنون نوشته شده ، کتابى است که من آنرا در هرات ديدم ، و نامش (کله سر: همه اش سر) بود، که حروف آن از حروف اول اين چند اسم ترکيب شده ، يعنى کاف کيميا و لام ليميا، و هاء هيميا، و سين سيميا و راء ريميا، اين بود گفتار مرحوم بهائى . و نيز از جمله کتابهاى معتبر در اين فنون خفيه کتاب (خلاصه کتب بليناس و رساله هاى خسروشاهى ، و ذخيره اسکندريه و سر مکتوم تاءليف رازى و تسخيرات سکاکى ) و اعمال الکواکب السبعه حکيم طمطم هندى است . باز از جمله علومى که ملحق بعلوم پنج گانه بالا است ، علم اعداد و اوفاق است که از ارتباطهائى که ميانه اعداد و حروف و ميانه مقاصد آدمى است ، بحث مى کند عدد و يا حروفى که مناسب با مطلوبش ميباشد در جدولهائى بشکل مثلث و يا مربع ، و يا غير آن ترتيب خاصى قرار ميدهد و در آخر آن نتيجه اى که ميخواهد بدست مى آورد. و نيز يکى ديگر علم خافيه است ، که حروف آنچه را ميخواهد، و يا آنچه از اسماء که مناسب با خواسته اش ميباشد مى شکند، و از شکسته آن حروف اسماء آن فرشتگان و آن شيطانهائيکه موکل بر مطلوب اويند، در مى آورد، و نيز دعائيکه از آن حروف درست ميشود، و خواندن آن دعا براى رسيدن بمطلوبش مؤ ثر است ، استخراج مى کند، که يکى از کتابهاى معروف اين علم که در نزد اهلش کتابى است معتبر کتب شيخ ابى العباس تونى و سيد حسين اخلاطى و غير آندو است . باز از علومى که ملحق بآن پنج علم است علم تنويم مغناطيسى و علم احضار روح است که در عصر حاضر نيز متداول است و همانطور که قبلا هم گفتيم از تاءثير اراده و تصرف در خيال طرف بحث مى کند، و در آن باره کتابها و رساله هاى بسيارى نوشته شده و چون شهرتى بسزا دارد حاجت نيست باينکه ، بيش از اين در اينجا راجع بآن بحث کنيم ، تنها منظور ما از اين حرفها که زياد هم بطول انجاميد اين بود که از ميان علوم نامبرده آنچه با سحر و يا کهانت منطبق مى شود روشن کنيم . ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۳۶۹ آيات ۱۰۴ - ۱۰۵ بقره يَا أَيُّهَا الَّذِينَ ءَامَنُوا لا تَقُولُوا رَاعِنَا وَ قُولُوا انظرْنَا وَ اسمَعُوا وَ لِلْکافِرِينَ عَذَابٌ أَلِيمٌ(۱۰۴) مَّا يَوَدُّ الَّذِينَ کَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْکِتَابِ وَ لا المُْشرِکِينَ أَن يُنزَّلَ عَلَيْکم مِّنْ خَيرٍ مِّن رَّبِّکمْ وَ اللَّهُ يخْتَص بِرَحْمَتِهِ مَن يَشاءُ وَ اللَّهُ ذُو الْفَضلِ الْعَظِيمِ(۱۰۵) ترجمه آيات اى کسانيکه ايمان آورديد (هر گاه خواستيد از پيامبر خواهش کنيد شمرده تر سخن گوئيد تا بهتر حفظ کنيد با تعبير) (راعنا) تعبير نکنيد (چون اين تعبير در اصطلاح يهوديان نوعى ناسزا است و آنان با گفتن آن پيامبر را مسخره مى کنند) بلکه بگوئيد «انظرنا» و نيکو گوش دهيد و کافران را عذابى اليم است (۱۰۴) نه آنها که از اهل کتاب کافر شدند و نه مشرکين هيچيک دوست ندارد که از ناحيه پروردگارتان کتابى برايتان نازل شود ولى خداوند رحمت خود را بهر کس بخواهد اختصاص ميدهد و خدا صاحب فضلى عظيم است . (۱۰۵) ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۳۷۰ مراد از «الذين آمنوا» در قرآن و تفاوت آن با «مؤمنين» بيان آيات يا ايها الذين آمنوا... اين جمله اولين موردى است که خدايتعالى مؤ منين را با لفظ: «ايها الذين آمنوا» الخ خطاب مى کند که بعد از اين مورد در هشتاد و چهار مورد ديگر تا آخر قرآن اين خطابرا کرده. و در قرآن کريم هر جا مؤ منين باين خطاب و يا با جمله «الذين آمنوا» تعبير شده اند، منظور مؤ منين اين امتند، و اما از امت هاى قبل از اسلام بکلمه (قوم ) تعبير مى کند، مثل اينکه فرمود: «قوم نوح او قوم هود» و يا فرموده : «قال يا قوم اءراءيتم ان کنت على بينة » الخ و يا بلفظ اصحاب تعبير کرده و از آن جمله مى فرمايد: «واصحاب مدين و اصحاب الرّسّ» و در خصوص قوم موسى (ع ) تعبير به (بنى اسرائيل ) و (يا بنى اسرائيل ) آورده است . پس تعبير بلفظ «الذين آمنوا» تعبير محترمانه ايست که اين امت را بدان اختصاص داده ، چيزيکه هست دقت و تدبر در کلام خدايتعالى اين نکته را بدست ميدهد، که آنچه قرآن کريم از جمله : «الذين آمنوا» در نظر دارد غير آن معنائى استکه از کلمه : (مؤ منين ) اراده کرده ، از آن تعبير، افراد و مصاديقى را منظور دارد و از اين تعبير، افراد و مصاديقى ديگر را، مثلا مصاديقى که در آيه : «وتوبوا الى اللّه جميعا ايها المؤ منون »، (اى مؤ منان همگى بسوى خدا توبه بريد)) اراده شده غير آن مصاديقى است که در آيه : «الذين يحملون العرش ومن حوله ، يسبحون بحمد ربهم و يؤ منون به و يستغفرون للذين آمنوا ربنا وسعت کل شى ء رحمة و علما فاغفر للذين تابوا، واتبعوا سبيلک ، وقهم عذاب الجحيم ربنا و ادخلهم جنات عدن ، التى وعدتهم و من صلح من آبائهم و ازواجهم و ذرياتهم ، انک انت العزيز الحکيم :»، (آنان که عرش را حمل مى کنند و هر که پيرامون آن است ، پروردگار خود را بحمد تسبيح مى کنند و بوى ايمان مى آورند، و براى آنانکه ايمان آوردند، چنين طلب مغفرت مى کنند که پروردگارا علم و رحمتت همه چيز را فرا گرفته ، پس کسانى را که توبه کردند و راه تو را پيروى نمودند بيامرز و از عذاب جحيم حفظ کن ، پروردگارا و در بهشت هاى عدنشان که وعده شان داده اى درآر، هم خودشانرا و هم پدران و فرزندان و همسران ايشان ، که بصلاح گرائيده اند، که توئى يگانه عزيز و حکيم ) اراده شده است . که استغفار ملائکه و حاملان را نخست براى کسانى دانستند که ايمان آورده اند، و سپس در نوبت دوم جمله (کسانى که ايمان آورده اند) را مبدل کرد بجمله : (کسانيکه توبه کردند و راه تو را پيروى نمودند)، و اين را هم ميدانيم که توبه بمعناى برگشتن است ، پس تا اينجا معلوم شد که منظور از «الذين آمنوا»، همان «الذين تابوا واتبعوا» است ، آنگاه آباء و ذريات و ازواج را بر آنان عطف کرده اند، ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۳۷۱ و از اينجا مى فهميم که منظو ر از «الذين آمنوا» تمامى اهل ايمان برسولخدا (ص ) نيستند، و چنان نيست که همه را ولو هر جور که باشند شامل شود، چون اگر اينطور بود، ديگر لازم نبود آباء و ذريات و ازواج را بر آنان عطف کند، زيرا عطف در جائى صحيح است که تفرقه و دوئيتى در بين باشد، و اما در جائى که جمعى در يک غرض در عرض هم قرار گرفته و در يک صف واقع هستند، ديگر عطف معنا ندارد. اين تفاوت که گفتيد در ميان تعبير به «الذين آمنوا»، و تعبير به (مؤ منين ) هست ، از آيه : «والذين آمنوا، واتبعتهم ذريتهم بايمان ، الحقنابهم ذريتهم ، وما التناهم من عملهم من شى ء، کل امرء بما کسب رهين »، (کسانيکه ايمان آوردند، و ذريه شان هم پيرويشان کردند، ما ذريه شانرا بايشان ملحق مى کنيم ، و از اعمالشان چيزى کم نمى کنيم ، هر کسى در گرو کرده هاى خويش است ) نيز استفاده ميشود، چون ذريه مؤمن را ملحق به «الذين آمنوا» دانستند، نه در صف آنان ، معلوم ميشود ذريه مصداق «الذين آمنوا» نيستند، چون اگر بودند ديگر وجهى نداشت که آنرا به ايشان ملحق کند، بلکه «الذين آمنوا» شامل هر دو طائفه مى شود. در اينجا ممکن است کسى بگويد: چه عيبى دارد که جمله : «واتبعتهم ذريتهم » را قرينه بگيريم ، بر اينکه مراد از جمله : «الذين آمنوا» همه طبقات مؤ منين نيستند، اما نسبت بطبقه بعدى ، و مراد بجمله دوم همه طبقات دوم از مومنين اند؟. در جواب ميگوئيم بنابراين همان جمله : «الذين آمنوا» شامل تمامى مؤ منين در همه نسلها ميشود، ديگر حاجتى بذکر جمله دوم نبود، و نيز حاجت و وجهى صحيح نيست براى جمله : (و از اعمالشان چيزى کم نمى کنيم ) الخ ، مگر نسبت بآخرين نسل بشر که ديگر نسلى از او نمى ماند، که اين طبقه ملحق به پدران خود مى شوند، و چيزى از اعمالشان کم نميشود ولکن هر چند اين معنا معناى معقولى است اما سياق آيه با آن مساعد نيست . چون سياق آيه سياق تشريف و برترى دادن طبقه اى بر طبقه ديگر است و بنا باحتمال شما، ديگر تشريفى باقى نمى ماند، و برگشت معناى آيه باين ميشود: که مؤمنين هر چند بعضى از بعضى ديگر منشعب گشته ، و بآنان ملحق مى شوند، اما همه از نظر رتبه در يک صف قرار دارند، و هيچ طبقه اى بر طبقه ديگر برترى ندارد، و تقدم و تاءخرى ندارند، چون ملاک شرافت ، ايمان است که در همه هست . و اين همانطور که گفتيم با سياق آيه مخالف است ، چون سياق آيه دلالت بر تشريف و کرامت سابقى ها نسبت به لاحقى ها دارد، ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۳۷۲ پس جمله : «واتبعتهم ذريتهم بايمان » الخ ، قرينه است بر اينکه منظور از جمله «الذين آمنوا» اشخاص خاصى است و آن اشخاص عبارتند از سابقون اولون ، يعنى طبقه اول مسلمانان از مهاجر و انصار، که در عهد رسولخدا (ص ) و در روزگار عسرت اسلام بانجناب ايمان آوردند. و بنابراين کلمه : «الذين آمنوا» کلمه آبرومند و محترمانه ايست ، که همه جا منظور از آن اين طبقه اند، که آيه : «للفقراء المهاجرين »، تا جمله «والذين تبووا الدار و الايمان من قبلهم » تا جمله «والذين جاوا من بعدهم يقولون ربنا اغفر لنا ولا خواننا الذين سبقونا بالايمان ، و لا تجعل فى قلوبنا غلا للذين آمنوا، ربنا انک روف رحيم »، (و آنانکه بعد از ايشان مى آيند ميگويند: پروردگارا ما را بيامرز، و همچنين برادران ما را، که از ما بسوى ايمان سبقت گرفتند، و خدايا در دل ما کينه اى از مؤ منين قرار مده ، پروردگارا تو خود رئوف و رحيمى ) نيز باين اشاره دارد. چون اگر مصداق جمله «الذين آمنوا»، عين مصداق جمله «الذين سبقونا بالايمان » باشد، جا داشت بفرمايد: «ولا تجعل فى قلوبنا غلا لهم »، (خدايا در دل ما کينه اى از ايشان قرار مده )، ولى اينطور نفرمود، و بجاى ضمير، اسم ظاهر «الذين سبقونا» را آورد، تا به سبقت و شرافت آنان اشاره کند، و گرنه اين تغيير سياق بى وجه بود. و نيز از جمله آياتيکه بگفتار ما اشاره دارد، آيه : «محمد رسول اللّه ، و الذين معه اشداء على الکفار، رحماء بينهم ، تريهم رکعا سجدا، يبتغون فضلا من اللّه و رضوانا»، تا جمله «وعداللّه الذين آمنوا و عملوا الصالحات منهم ، مغفره و اجرا عظيما»: (محمد رسولخدا (ص )، و آنانکه با او هستند، عليه کفار سرسخت ، و در بين خود مهربانند، مى بينى ايشانرا که همواره در رکوع و سجودند، و در پى تحصيل فضلى و رضوانى از خدا هستند، تا جمله خدا از ميان کسانيکه ايمان آورده اند، آن عده را که اعمال صالح کرده اند، وعده آمرزش و اجرى عظيم داده است )، ميباشد، چون با آوردن کلمه (معه با او) فهمانده است که همه اين فضيلت ها خاص مسلمانان دست اول است. پس از آنچه گذشت اين معنا بدست آمد، که کلمه «الذين آمنوا» کلمه تشريف و مخصوص بسابقين اولين از مؤ منين است ، و بعيد نيست که نظير اين کلام در جمله «الذين کفروا» نيز جريان يابد، يعنى بگوئيم هر جا اين جمله آمده مراد از آن خصوص کفار دست اول است که برسولخدا (ص ) کفر ورزيدند، چون مشرکين مکه ، و امثال آنان ، همچنانکه آيه : «ان الذين کفروا سواء عليهم ءانذرتهم ام لم تنذرهم لايومنون » نيز بدان اشعار دارد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۳۷۳ خطاب به «الذين آمنوا» تشريفى است و با عموميت تکليف منافات ندارد حال اگر بگوئى : بنا بر آنچه گذشت ، خطاب به «الذين آمنوا» مختص به عده خاصى شد، يعنى آن عده از مسلمانان که در زمان رسولخدا (ص ) بودند، و حال آنکه همه علماء و مخصوصا آن عده که اينگونه خطابها را بنحو قضيه حقيقيه معنا مى کنند، مى گويند: خطابهاى قرآن کريم مخصوص بمردم يک عصر نيست ، و تنها متوجه حاضران در عصر رسولخدا (ص ) نميباشد، بلکه همه را تا روز قيامت به يک جور شامل مى شود. در جواب مى گوئيم : ما نيز نخواستيم بگوئيم : که تکاليفى که در اينگونه خطابها هست ، تنها متوجه معاصرين رسولخدا (ص ) است ، بلکه خواستيم بگوئيم : آن لحن احترام آميزيکه در اينگونه خطابها هست ، مخصوص ايشانست ، و اما تکليفى که در آنها است ، وسعت و تنگى آن اسباب ديگرى دارد، غير آن اسباب که سعه و ضيق خطاب را باعث مى شود، همچنانکه آن تکاليفى که بدون خطاب «يا ايها الذين آمنوا» بيان شده ، وسيع است ، و اختصاصى به يک عصر و دو عصر ندارد. پس بنابراين قرار گرفتن جمله : «يا ايها الذين آمنوا»، در اول يک آيه ، مانند جمله : «يا ايها النبى »، و جمله «يا ايها الرسول »، بر اساس تشريف و احترام است ، و منافاتى با عموميت تکليف ، وسعه معنا و مراد آن ندارد، بلکه در عين اينکه بعنوان احترام روى سخن بايشان کرده ، لفظ «الذين آمنوا» مطلق است ، و در صورت وجود قرينه عموميت دارند کانّ ايمان را تا روز قيامت شامل ميشود، مانند آيه : «ان الذين آمنوا، ثم کفروا، ثم آمنوا، ثم کفروا، ثم ازدادوا کفرا، لم يکن اللّه ليغفرلهم »، (کسانيکه ايمان آورده ، و سپس کفر ورزيدند، و دوباره ايمان آوردند، و باز کفر ورزيدند، و اين بار بر کفر خود افزودند، خدا هرگز ايشانرا نمى آمرزد)، و آيه : «وما انا بطارد الذين آمنوا، انهم ملاقوا ربهم »، (من هرگز کسانى را که ايمان آورده اند از خود نمى رانم ، چون ايشان پروردگار خود را ديدار مى کنند)، که حکايت کلام نوح (عليه السلام ) است . معنى کلمه «راعنا» نزد يهود لاتقولوا راعنا و قولوا انظرنا... يعنى بجاى «راعنا» بگوئيد: «انظرنا»، که اگر چنين نکنيد همين خود کفرى است از شما، و کافران عذابى دردناک دارند، پس در اين آيه نهى شديدى شده از گفتن کلمه «راعنا»، و اين کلمه را آيه اى ديگر تا حدى معنا کرده ، مى فرمايد: «من الذين هادوا يحرفون الکلم عن مواضعه ، و يقولون سمعنا و عصينا، و اسمع غير مسمع ، و راعنا، ليا بالسنتهم ، وطعنا فى الدين »، که از آن بدست مى آيد: اين کلمه در بين يهوديان يک قسم نفرين و فحش بوده ، و معنايش (بشنو خدا تو را کر کند) بوده است ، اتفاقا مسلمانان وقتى کلام رسولخدا را درست ملتفت نميشدند، ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۳۷۴ بخاطر اينکه ايشان گاهى بسرعت صحبت مى کرد، از ايشان خواهش مى کردند: کمى شمرده تر صحبت کنند، که ايشان متوجه بشوند، و اين خواهش خود را با کلمه «راعنا» که عبارتى کوتاه است اداء مى کردند، چون معناى اين کلمه (مراعات حال ما بکن ) است ، ولى همانطور که گفتيم : اين کلمه در بين يهود يک رقم ناسزا بود. و يهوديان از اين فرصت که مسلمانان هم ميگفتند: «راعنا راعنا» استفاده کرده ، وقتى برسولخدا (ص ) مى رسيدند، مى گفتند: «راعنا»، بظاهر وانمود مى کردند که منظورشان رعايت ادب است ، ولى منظور واقعيشان ناسزا بود، و لذا خدايتعالى براى بيان منظور واقعى آنان ، اين آيه را فرستاد: «من الذين هادوا يحرفون الکلم عن مواضعه ، و يقولون سمعنا و عصينا، و اسمع غير مسمع ، و راعنا» الخ ، و چون منظور واقعى يهود روشن شد، در آيه مورد بحث مسلمانان را نهى کرد از اينکه ديگر کلمه «راعنا» را بکار نبرند، و بلکه بجاى آن چيز ديگر بگويند، مثلا بگويند: «انظرنا»، يعنى کمى ما را مهلت بده . «وللکافرين عذاب اليم » الخ ، منظور از کافرين در اينجا کسانى است که از اين دستور سرپيچى کنند، و اين يکى از مواردى استکه در قرآن کريم کلمه کفر، در ترک وظيفه فرعى استعمال شده است . مراد از «اهل الکتاب » در آيه ۱۰۵ ما يود الذين کفروا من اهل الکتاب اگر مراد باهل کتاب خصوص يهود باشد همچنانکه ظاهر سياق هم همين است ، چون آيه قبل درباره يهود بود، آنوقت توصيف يهود باهل کتاب ، مى فهماند که علت اينکه دوست نميدارند کتابى بر شما مسلمانان نازل شود، چيست ؟ و آن اين استکه چون خود آنان اهل کتاب بودند، و دوست نميداشتند کتابى بر مسلمانان نازل شود، چون نازل شدن کتاب بر مسلمانان باعث ميشود، ديگر تنها يهوديان اهليت کتاب نداشته باشند، و اين اختصاص از بين برود، و ديگران نيز اهليت و شايستگى آنرا داشته باشند. و اين خود بخل بى مزه اى بود از يهود، چون يک وقت انسان نسبت بچيزى که خودش دارد بخل مى ورزد، ولى يهود بچيزى بخل ورزيدند که خود مالک آن نبودند، علاوه بر اينکه با اين رفتار خود، در سعه رحمت خدا و عظمت فضل او، با او معارضه کردند. اين در صورتى بود که مراد باهل کتاب خصوص يهود باشد، و اما اگر مراد همه اهل کتاب از يهود و نصارى باشد در اينصورت سياق کلام ، سياق تصميم بعد از تخصيص ميشود، يعنى بعد از آ نکه تنها درباره يهود صحبت مى کرد، ناگهان وجهه کلام را عموميت داد، بدين جهت که هر دو طائفه در پاره اى صفات اشتراک داشتند، هر دو با اسلام دشمنى مى ورزيدند، و اى بسا اين احتمال را آيات بعدى که مى فرمايد: «و قالوا لن يدخل الجنة الا من کان هودا او نصارى »، و گفتند: داخل بهشت نميشود مگر کسيکه يهودى يا نصارى باشد)، ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۳۷۵ و نيز مى فرمايد: «وقالت اليهود ليست النصارى على شى ء، وقالت النصارى ليست اليهود على شى ء، و هم يتلون الکتاب »، (يهود گفت : نصارى بر چيزى نيست ، و نصارى گفت يهود دين درستى ندارد، با اينکه هر دو گروه ، کتاب ميخواندند) تاءييد کند. رده:تفسیر المیزان

آیات این صفحه