تفسیر المیزان

المیزان جلد۱ بخش۳۳

ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۳۸۸ ترجمه آيات آيا ميخواهيد از پيامبر خود همان پرسش ها را بکنيد که در سابق از موسى کردند و کسيکه کفر را با ايمان عوض کند براستى راه راست را گم کرده است (۱۰۸) بسيارى از اهل کتاب دوست ميدارند و آرزو مى کنند ايکاش ميتوانستند شما را بعد از آنکه ايمان آورديد بکفر برگردانند و اين آرزو را از در حسد در دل مى پرورند بعد از آنکه حق براى خود آنان نيز روشن گشته ، پس فعلا آنان را عفو کنيد و ناديده بگيريد تا خدا امر خود را بفرستد که او بر هر چيز قادر است (۱۰۹) و نماز بپا داريد و زکات بدهيد (و بدانيد) که آنچه عمل خير مى کنيد و براى ديگر سراى خود از پيش مى فرستيد آنرا نزد خدا خواهيد يافت که خدا بآنچه مى کنيد بينا است (۱۱۰) و گفتند: هرگز داخل بهشت نميشود مگر کسيکه يهودى يا نصارى باشد اين است آرزويشان بگو: اگر راست ميگوئيد دليل خود بياوريد (۱۱۱) بله کسيکه روى خود براى خدا رام سازد و در عين حال نيکوکار هم بوده باشد اجرش نزد پروردگارش محفوظ خواهد بود و اندوهى و ترسى نخواهد داشت (۱۱۲) و يهود گفت : نصارى دين درستى ندارند و نصارى گفتند: يهوديان دين درستى ندارند با اينکه کتاب آسمانى ميخوانند، مشرکين هم نظير همين کلام را گفتند پس خدا در قيامت در هر چه اختلاف مى کردند ميان همه آنان حکم خواهد کرد (۱۱۳) و کيست ستمکارتر از کسيکه مردم را از مساجد خدا و اينکه نام خدا در آنها برده شود جلوگيرى نموده در خرابى آنها کوشش مى کنند اينها ديگر نبايد داخل مساجد شوند مگر با ترس . اينها در دنيا خوارى و در آخرت عذابى بزرگ دارند (۱۱۴) خدايراست مشرق و مغرب پس هر طرف که رو کنيد همانجا رو بخدا داريد که خدا واسع و دانا است (۱۱۵) بيان آيات ام تريدون اءن تسئلوا رسولکم ... سياق آيه دلالت دارد بر اينکه بعضى از مسلمانان که برسولخدا (ص ) ايمان آورده بودند، از آنجناب سؤ الهائى نظير سؤ الهاى يهود از حضرت موسى کرده اند، و لذا خداى سبحان در اين آيه ايشانرا سرزنش مى کند، البته در ضمنى که يهود را توبيخ مى کند بر آن رفتاريکه با موسى و ساير انبياء بعد از او کردند، روايات هم بر همين معنا دلالت دارد. «سواء السبيل » کلمه سواء السبيل ، بمعناى وسط راه است . «ودّ کثير من اهل الکتاب »، در روايات آمده که اين عده عبارت بوده اند از حىّ بن اخطب و اطرافيانش از متعصبين يهود. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۳۸۹ «فاعفوا و اصفحوا» ميگويند: اين آيه با آيه جهاد نسخ شده که در همين نزديکى جريانش گذشت . «حتى ياءتى اللّه بامره »، در همان گذشته نزديک گفتيم : اين جمله خود اشاره دارد بر اينکه بزودى حکم عفو و گذشت نسخ خواهد شد و حکم ديگرى در حق کفار تشريع ميشود و نظير اين جريان در چهار آيه بعد که مى فرمايد: «اولئک ما کان لهم ان يدخلوها الا خائفين » جريان دارد چون مى فرمايد: کفار قريش با ترس و لرز مى توانند داخل مسجدالحرام شوند، و ليکن در آيه : «انما المشرکون نجس فلا يقربوا المسجدالحرام بعد عامهم هذا»، (مشرکين نجسند و ديگر بعد از امسال نبايد داخل مسجدالحرام شوند)، آن حکم نسخ شد، و ورود مشرکين بمسجدالحرام بکلى ممنوع اعلام گرديد، اما کلمه (امر)، انشاءاللّه در تفسير آيه : «ويساءلونک عن الروح قل الروح من امر ربى »، گفتار در معنايش خواهد آمد. «و قالوالن يدخل الجنة »، تا اينجا گفتار همه درباره يهود و پاسخ باعتراضات ايشان بود، از اين جا شروع شده است به سخنانيکه مربوط به يهود و نصارى هر دو است و بطور صريح نصارى را ملحق به يهود نموده ، جرائم هر دو طائفه را ميشمارد. «بلى من اس لم وجهه لله »، در اين جمله براى نوبت سوم اين جمله را بر اهل کتاب متوجه مى کند که سعادت واقعى انسان دائر مدار نامگذارى نيست و احدى در درگاه خدا احترامى ندارد مگر در برابر ايمان واقعى و عبوديت ، نوبت اوليکه اين معنا را تذکر ميداد، در آيه : «ان الذين آمنوا و الذين هادوا» الخ ، بود و نوبت دومش در آيه : (بلى من کسب سيئة و احاطت به خطيئته )) بود و سومش در همين آيه مورد بحث است و از تطبيق اين سه آيه با هم تفسير ايمان و احسان ، استفاده ميشود و بدست مى آيد که مراد بايمان تسليم شدن در برابر خداست و مراد باحسان عمل صالح است . «و هم يتلون الکتاب » يعنى با اينکه اهل کتابند و باحکام کتابيکه خدا برايشان فرستاده عمل مى کنند، از چنين کسانى توقع نميرود که چنين سخنى بگويند، با اينکه همان کتاب ، حق را برايشان بيان کرده است . ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۳۹۰ دليل بر اينکه مراد اين معنا است ، جمله «کذلک قال الذين لا يعلمون مثل قولهم » است و مراد به «الذين لا يعلمون » کفار و مشرکين عربند، که پيرو کتابى نبودند. خلاصه شما که اهل کتابيد، وقتى اين حرف را بزنيد، مشرکين هم از شما ياد مى گيرند و ميگويند: مسلمانان چيزى نيستند، يا اهل کتاب چيزى نيستند. «و من اظلم ممن منع » الخ ، از ظاهر سياق بر مى آيد که منظور از اين ستمکاران کفار مکه اند و جريان مربوط بقبل از هجرت است ، چون اين آيات در اوائل ورود رسولخدا (ص ) بمدينه نازل شده است . «اولئک ما کان لهم ان يدخلوها الا خائفين » اين جمله بخاطر کلمه (کان ) که در آنست ، دلالت دارد بر واقعه اى که قبلا واقع شده بوده و قهراء با کفار قريش و رفتار ايشان با مسلمانان تطبيق ميشود، چون در روايات مهم آمده که کفار نميگذاشتند مسلمانان در مسجدالحرام و در مسجدهاى ديگرى که پيرامون کعبه براى خود اتخاذ کرده بودند، نماز بخوانند. بيان جمله «ولله المشرق و المغرب » ولله المشرق و المغرب فاينما تولوا فثم وجه اللّه ... مشرق و مغرب و جنوب و شمال و هر جهت ديگر از آنجا که بحقيقت معناى کلمه ملک خداست و ملک حقيقى هم تبدل و انتقال نمى پذيرد و چون ملک اعتبارى ميانه ما افراد يک اجتماع نيست ، و نيز از آنجا که ملک خدا بر ذات هر چيزى قرار مى گيرد، خودش و آثارش را شامل ميشود، و چون ملک اعتبارى ما نيست که تنها متعلق به اثر و منفعت هر چيز ميشود، نه بذات آن ، و نيز از آنجا که ملک بدان جهت که ملک است قوامى جز بمالک ندارد، لذا خداى سبحان قائم بر تمامى جهات و محيط بآن است ، در نتيجه کسى که به يکى از اين جهات متوجه شود، بسوى خدايتعالى متوجه شده است . خواهى گفت ، پس چرا تنها مشرق و مغرب را ذکر کرد؟ و از ساير جهات نام نبرد؟ جواب ميگوئيم : مراد بمشرق و مغرب در اينجا مشرق و مغرب حقيقى نيست تا شامل ساير جهات نشود، بلکه مشرق و مغرب نسبى است که تقريبا شامل دو نيم دائره ى افق ميشود، تنها دو نقطه شمال و جنوب حقيقى باقى ميماند که بهمان جهت فرمود: (هر جا رو کنيد)، و نفرمود: (هر جا از مشرق و مغرب رو کنيد)، پس کانه هر جا که انسان رو کند آنجا مشرق است و يا مغرب ، و در نتيجه جمله «لله المشرق و المغرب » بمنزله اين است که فرموده باشد: «لله الجهات جميعا»، (همه جهات مال خداست ). باز ممکن است بگوئى : چرا بجاى مشرق و مغرب شمال و جنوب را نام نبرد؟ در پاسخ ميگوئيم : براى اينکه ساير جهات از اين دو جهت مشخص ميشود يعنى وقتى مشرق و مغرب افق معلوم شد و يا ساير اجرام نورانى آسمان طلوع کردند، آنوقت ساير جهات نيز معلوم مى گردد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۳۹۱ «فثم وجه اللّه »، کلمه «اينما» از کلمات شرط است که بايد دو فعل دنبالش بيايد، يکى بنام شرط و ديگرى بنام جزاء (مانند اگر) که ميگوئيم : اگر بزنى مى زنم ، و بهمين جهت بايد در آيه مورد بحث مى فرمود: «اينما تولوا جاز لکم ذلک . لان هناک وجه اللّه »، (هر جا رو کنيد ميتوانيد رو کنيد، چون طرف خدا هم همانجا است ) ولى اينطور نفرمود و جمله «جاز لکم ذلک » را که جزاى شرط است ، انداخته علت آنرا بجايش قرار داد، (و خدا داناتر است ). دليل بر اين که گفتيم تقدير آيه : «جاز لکم ذلک » است ، اين استکه حکم خود را چنين تعليل کرده : که (خدا واسعى عليم است )، يعنى ملک خدا و احاطه او بشما وسعت دارد، و نيات شما به هر سو توجه کند، او نيز از قصد شما آگاه است و او مانند يک انسان و يا مخلوق جسمانى ديگر نيست که نشود بسويش توجه کرد مگر وقتى که در جهت معينى قرار داشته باشد و نيز مانند ما انسانها نيست که اطلاعى از توجه اشخاص بسويمان پيدا نکنيم مگر وقتى که از جهت معينى بسوى ما توجه کنند يا از پيش روى ما درآيند، يا از دست راست ما و يا از جهتى ديگر، چون خدايتعالى نه خودش در جهت معينى قرار دارد، نه متوجه باو بايد از جهت معينى بسويش توجه کند تا او به توجه وى آگاه شود، پس توجه بتمام جهات ، توجه بسوى خداست و خدا هم بدان آگاه است . اين را هم بدانيم که اين آيه شريفه ميخواهد حقيقت توجه بسوى خدا را از نظر جهت توسعه دهد، نه از نظر مکان ، و خلاصه اگر فرموده : بهر جا رو کنى بسوى خدا رو کرده اى ، با حکمش باينکه در نماز بايد بسوى کعبه رو کنيد، منافات ندارد. بحث روايتى در تهذيب از محمد بن حصين ، روايت کرده که گفت : شخصى نامه اى به حضرت موسى بن جعفر، بنده صالح خدا (عليه السلام ) نوشته و پرسيده است : مردى در روزى ابرى در بيابان نماز ميخواند، در حاليکه قبله را تشخيص نداده ، بعد از نماز آفتاب از زير ابر درآمده و برايش معلوم شده که نمازش رو بقبله نبوده ، آيا باين نمازش اعتناء بکند و يا آنکه دوباره بخواند؟ در پاسخ نوشتند: مادام که وقت باقى است ، اعاده کند، مگر نمى داند که خدايتعالى فرموده : و فرمايشش حق است : «اينما تولوا فثم وجه اللّه »، (هر جا که رو کنى همانجا طرف خداست )؟ و در تفسير عياشى از امام باقر (عليه السلام ) روايت آورده که در تفسير جمله : «لله المشرق و المغرب الخ » فرمود: خدايتعالى اين آيه را در خصوص نمازهاى مستحبى نازل کرد، ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۳۹۲ چون در نمازهاى مستحبى لازم نيست حتما بسوى کعبه خوانده شود، مى فرمايد: بهر طرف بخوانى رو بخدا خوانده اى ، همچنانکه رسولخدا وقتى بطرف خيبر حرکت کرد، بر بالاى مرکب خود نماز مستحبى مى خواند، مرکبش ‍ بهر طرف مى رفت ، آنجناب با چشم بسوى کعبه اشاره مى فرمود، و همچنين وقتى از سفر مکه به مدينه بر مى گشت و کعبه پشت سرش قرار گرفته بود. دو قاعده در موارد قرآنى مؤ لف : عياشى نيز قريب باين مضمون را از زراره از امام صادق (عليه السلام ) و همچنين قمى و شيخ ، از امام ابى الحسن (عليه السلام ) و نيز صدوق از امام صادق (عليه السلام ) روايت کرده اند. اين را هم بايد دانست که اگر آنطور که بايد و شايد اخبار ائمه اهل بيت را در مورد عام و خاص و مطلق و مقيد قرآن دقيقا مورد مطالعه قرار دهيم ، به موارد بسيارى بر خواهيم خورد که از عام آن يک قسم حکم استفاده مى شود و از همان عام بضميمه مخصصش حکمى ديگر استفاده مى شود، مثلا از عام آن در غالب موارد، استحباب و از خاصش ، وجوب فهميده مى شود، و همچنين آنجا که دليل نهى دارد از عامش کراهت و از خاصش حرمت و همچنين از مطلق قرآن حکمى و از مقيدش حکمى ديگر استفاده مى شود، و اين خود يکى از کليدهاى اصلى تفسير در اخباريست که از آنحضرات نقل شده و مدار عده بى شمارى از احاديث آن بزرگواران بر همين معنا است ، و با در نظر داشتن آن ، شما خواننده مى توانى در معارف قرآنى دو قاعده استخراج کنى . اول اينکه هر جمله از جملات قرآنى به تنهائى حقيقتى را مى فهماند و با هر يک از قيودى که دارد، از حقيقتى ديگر خبر مى دهد، حقيقتى ثابت و لايتغير و يا حکمى ثابت از احکام را، مانند آيه شريفه : «قل اللّه ثم ذرهم فى خوضهم يلعبون » که چهار معنا از آن استفاده ميشود: معناى اول از جمله : «قل اللّه » و معناى دوم از جمله : «قل اللّه ثم ذرهم »، و معناى سوم از جمله «قل اللّه ثم ذرهم فى خوضهم »، و معناى چهارم از جملات «قل اللّه ثم ذرهم فى خوضهم يلعبون » که تفصيل آن در تفسير خود آيه مى آيد انشاءاللّه و شما مى توانيد نظير اين جريان را تا آنجا که ممکن است همه جا رعايت کنيد. دوم اينکه اگر ديديم دو قصه و يا دو معنا در يک جمله اى شرکت دارند، و آن جمله در هر دو قصه آمده و يا چيز ديگرى در هر دو ذکر شده ، مى فهميم که مرجع اين دو قصه بيک چيز است و اين دو قاعده دو سر از اسرار قرآنى است که در تحت آن اسرارى ديگر است و خدا راهنما است . ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۳۹۳ آيات ۱۱۶ - ۱۱۷ بقره وَ قَالُوا اتخَذَ اللَّهُ وَلَداً سبْحَانَهُ بَل لَّهُ مَا فى السمَاوَاتِ وَ الاَرْضِ کلُّ لَّهُ قَانِتُونَ(۱۱۶) بَدِيعُ السمَاوَاتِ وَ الاَرْضِ وَ إِذَا قَضى أَمْراً فَإِنَّمَا يَقُولُ لَهُ کُن فَيَکُونُ(۱۱۷) ترجمه آيات و گفتند خدا فرزندى گرفته ، منزه است خدا از فرزند داشتن بلکه آنچه در آسمانها و زمين است ملک او است و همه فرمانبردار اويند(۱۱۶) او کسى است که آسمانها و زمين را بدون الگو آفريده و چون قضاى امر براند تنها مى گويد بباش و آن امر بدون درنگ هست مى شود بيان آيات و قالوا اتخذ اللّه ولدا.. سياق چنين ميرساند: مراد از گويندگان اين سخن ، يهود و نصارى هستند، که يهود مى گفت : عزير پسر خداست و نصارى مى گفت : مسيح پسر خداست ، چون در آيات قبل نيز روى سخن با يهود و نصارى بود. و منظور اهل کتاب در اولين باريکه اين سخن را گفتند، يعنى گفتند خدا فرزند براى گرفته ، ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۳۹۴ اين بوده که از پيغمبر خود، احترامى کرده باشند، همانطور که در احترام و تشريف خود مى گفتند: «نحن ابناء اللّه و احباوه »، (ما فرزندان و دوستان خدائيم )، وليکن چيزى نگذشت که اين تعارف ، صورت جدى بخود گرفت و آن را يک حقيقت پنداشتند، و لذا خداى سبحان در دو آيه مورد بحث ، آنرا رد نموده ، بعنوان اعراض از گفتارشان فرمود: (بلکه آسمان و زمين و هر چه در آندو است از خداست ) الخ ، و همين جمله با جمله «بديع السموات » الخ ، مشتمل بر دو برهان است که مسئله ولادت و پيدايش فرزند از خداى سبحان را نفى مى کند. دو برهان در رد اعتقاد به پيدايش فرزند از خداى سبحان برهان اول اينکه : فرزند گرفتن وقتى ممکن مى شود که يک موجود طبيعى بعضى از اجزاء طبيعى خود را از خود جدا نموده و آنگاه با تربيت تدريجى آن را فردى از نوع خود و مثل خود کند، و خداى سبحان منزه است (هم از جسميت و تجزى و هم ) از مثل و مانند، بلکه هر چيزى که در آسمانها و زمين است ، مملوک او و هستيش قائم بذات او وقانت و ذليل در برابر اوست ، و منظور ما از اين ذلت ، اينست که هستيش عين ذلت است ، آنگاه چگونه ممکن است موجودى از موجودات فرزند او، و مثال نوعى او باشد؟. برهان دوم اينکه خداى سبحان بديع و پديد آورنده بدون الگوى آسمانها و زمين است و آنچه را خلق مى کند، بدون الگو خلق مى کند، پس هيچ چيز از مخلوقات او الگوئى سابق بر خود نداشت ، پس فعل او مانند فعل غير او بتقليد و تشبيه و تدريج صورت نمى گيرد، و او چون ديگران در کار خود متوسل باسباب نمى شود، کار او چنين است که چون قضاء چيزى را براند، همينکه بگويد: بباش موجود مى شود، پس کار او بالگوئى سابق نياز ندارد و نيز کار او تدريجى نيست . پس با اين حال چطور ممکن است فرزند گرفتن باو نسبت دهيم ؟ و حال آنکه فرزند درست کردن ، احتياج به تربيت و تدريج دارد، پس جمله : له ما فى السموات و الارض ، کل له قانتون ... يک برهان تمام عيار است ، و جمله بديع السموات و الارض ، و اذا قضى امرا فانما يقول له کن فيکون ... برهان تمام ديگريست ، (توجه فرمائيد). و از اين دو آيه دو نکته ديگر نيز استفاده مى شود: اول اينکه حکم عبادت ، شامل جميع مخلوقات خداست ، آنچه در آسمانها و آنچه در زمين است . و دوم اينکه فعل خدايتعالى تدريجى نيست ، و از همين تدريجى نبودن فعل خدا اين نکته استفاده مى شود که موجودات تدريجى هم يک وجه غير تدريجى دارند که با آن وجه از حق تعالى صادر مى شوند، همچنان که در جاى ديگر فرمود: «انما امره اذا اءراد شيئا، اءن يقول له کن فيکون » ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۳۹۵ (امر او تنها چنين است که وقتى اراده چيزى کند، بگويد: بباش ، و او موجود شود) و نيز فرموده : «و ما امرنا الا واحدة کلمح بالبصر»، (امر ما جز يکى آنهم مانند چشم بر هم زدن نمى باشد) و بحث مفصل از اين نکته و از اين حقيقت قرآنى ، انشاءاللّه در ذيل آيه ۸۲ سوره يس خواهد آمد. معنى «سبحان » «سبحانه » اين کلمه مصدرى است بمعناى تسبيح و جز با اضافه استعمال نمى شود و هر جا هم استعمال ميشود مفعول مطلق فعلى است تقديرى و تقديرش (سبحته تسبيحا است ، يعنى من او را به نوعى ناگفتنى تسبيح مى گويم و يا بنوعى که لايق شاءن اوست تسبيح مى گويم )، آنگاه فعل (سبحته ) حذف شده و مصدر (سبحان ) بضمير مفعول فعل (که بخدا برمى گردد) اضافه شده ، و آن ضمير بجاى خود خدا نشسته است ، و در اين کلمه تاءديبى است الهى که خداى را از هر چيزى که لايق بساحت قدس او نيست منزه ميدارد. «کل له قانتون » کلمه قانت اسم فاعل از مصدر قنوت است و قنوت بمعناى تذلل و عبادت است . «بديع السموات »، کلمه (بديع ) صفت مشبهه از مصدر بداعت است ، و بداعت هر چيز، بمعناى بى مانندى آنست ، البته مانندى که ذهن بدان آشنا باشد. «فيکون » اين جمله نتيجه گفتار (کن ) است و اگر صداى پيش گرفته و نون آن ساکن نشده ، جهتش اينستکه در مورد جزاء شرط قرار نگرفته است . بحث روايتى در کتاب کافى و کتاب بصائر، از سدير صيرفى روايت کرده اند که گفت : من از حمران بن اعين شنيدم : که از امام باقر (عليه السلام ) از آيه : «بديع السموات و الارض » مى پرسيد و آنجناب در پاسخش فرمود: خداى عز و جل همه اشياء را بعلم خود و بدون الگوى قبلى آفريد، آسمانها و زمين را خلق کرد، بدون اينکه از آسمان و زمينى قبل از آن الگو گرفته باشد، مگر نشنيدى که مى فرمايد: «و کان عرشه على الماء»؟. مؤ لف : و در اين روايت غير آنچه ما استفاده کرديم ، استفاده ديگرى شده بس لطيف ، و آن اينست که مراد از کلمه (ماء)، در جمله : «و کان عرشه على الماء» غير آن آبى است که ما آنرا آب مى ناميم ، بدليل اينکه قبلا فرمود: همه اشياء و آسمانها و زمين را بدون الگو و مصالح قبلى آفريد، ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۳۹۶ آب بآن معنا که نزد ما آب است نيز جزو آسمانها و زمين است و معقول نيست که عرش خدا روى آب به آن معنا باشد، و سلطنت خداى تعالى قبل از خلقت آسمانها و زمين نيز مستقر بود و بر روى آب مستقر بود، پس معلوم مى شود آن آب غير اين آب بوده ، و انشاءاللّه در تفسير جمله : «و کان عرشه على الماء» توضيح بيشتر آن خواهد آمد. بحثى علمى و فلسفى (بيان اينکه هر موجودى بديع الوجود است ) تجربه ثابت کرده ، هر دو موجودى که فرض شود، هر چند در کليات و حتى در خصوصيات متحد باشند، بطورى که در حس آدمى جدائى نداشته باشند، در عين حال يک جهت افتراق بين آندو خواهد بود، و گرنه دو تا نميشدند و اگر چشم عادى آن جهت افتراق را حس نکند، چشم مسلح به دوربينهاى قوى آنرا مى بيند. برهان فلسفى نيز اين معنا را ايجاب مى کند، زيرا وقتى دو چيز را فرض کرديم که دو تا هستند، اگر بهيچ وجه امتيازى خارج از ذاتشان نداشته باشند، لازمه اش اين مى شود که آن سبب کثرت و دوئيت ، داخل در ذاتشان باشد نه خارج از آن ، و در چنين صورت ذات صرفه و غير مخلوطه فرض شده است ، و ذات صرف نه دوتائى دارد و نه تکرار مى پذيرد، در نتيجه چيزى را که ما دو تا و يا چند تا فرض کرده ايم ، يکى ميشود و اين خلاف فرض ما است . پس نتيجه مى گيريم که هر موجودى از نظر ذات مغاير با موجودى ديگر است و چون چنين است پس هر موجودى بديع الوجود است ، يعنى بدون اينکه قبل از خودش نظيرى داشته باشد، و يا مانندى از آن معهود در نظر صانعش باشد وجود يافته ، در نتيجه خداى سبحان مبتدع و بديع السموات و الارض است . ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۳۹۷ آيات ۱۱۸ - ۱۱۹ بقره وَ قَالَ الَّذِينَ لا يَعْلَمُونَ لَوْ لا يُکلِّمُنَا اللَّهُ أَوْ تَأْتِينَا ءَايَةٌ کَذَلِک قَالَ الَّذِينَ مِن قَبْلِهِم مِّثْلَ قَوْلِهِمْ تَشابَهَت قُلُوبُهُمْ قَدْ بَيَّنَّا الاَيَاتِ لِقَوْمٍ يُوقِنُونَ(۱۱۸) إِنَّا أَرْسلْنَک بِالْحَقِّ بَشِيراً وَ نَذِيراً وَ لا تُسئَلُ عَنْ اصحاب الجَْحِيمِ(۱۱۹) ترجمه آيات و آنانکه آگهى ندارند گفتند: چرا خدا با خود ما سخن نمى گويد و يا چرا معجزه را بخود ما نمى دهد، جاهلانى هم که قبل از ايشان بودند نظير اين سخنان را مى گفتند. دلهاى اينان با آنان شبيه بهم است و ما آيات را براى مردمى بيان کرده ايم که علم و يقين دارند(۱۱۸) ما تو را بحق بعنوان بشير و نذير مژده رسان و بيم ده فرستاديم و تو مسئول آنها که دوزخى مى شوند نيستى (۱۱۹) بيان آيات و قال الذين لا يعلمون منظور از «الذين لا يعلمون » کفار مشرک و غير اهل کتاب است ، بدليل اينکه همين عنوان را در آيه : «و قالت اليهود ليست النصارى على شى ء، و قالت النصارى ليست اليهود على شى ء، و هم يتلون الکتاب ، کذلک قال الذين لايعلمون مثل قولهم » الخ ، به مشرکين غير يهود و نصارى داد و آنان را طائفه سومى از کفار معرفى کرد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۳۹۸ پس در آيه ۱۱۳ که گذشت اهل کتاب را در اين گفتار ملحق به مشرکين و کفار عرب کرد، و در آيه مورد بحث مشرکين و کفار را ملحق به اهل کتاب مى کند و مى فرمايد: (آنها که نمى دانند گفتند: چرا خدا با خود ما سخن نمى گويد؟ و يا معجزه اى بخود ما نميدهد؟ آنها هم که قبل از ايشان بودند، همين حرف را زدند يعنى يهود و نصارى چون در ميانه اهل کتاب يهوديان همين حرف را به پيغمبر خدا موسى (عليه السلام ) زدند، پس اهل کتاب و کفار در طرز فکر و در عقائدشان مثل هم هستند، آنچه آنها مى گويند، اينها هم ميگويند، و آنچه اينها ميگويند آنها نيز مى گويند، «تشابهت قلوبهم » طرز فکرهاشان يک جور است . قد بينا الايات لقوم يوقنون ..اين جمله جواب از گفتار کفار است و مراد اينست که آن آياتى که مطالبه مى کنند، برايشان فرستاديم ، و خيلى هم آياتى روشن است ، اما از آنها بهره نمى گيرند، مگر مردمى که بايات خدا يقين و ايمان داشته باشند و اما اينها که (لا يعلمون ، علمى ندارند)، دلهايشان در پس پرده جهل قرار دارد و بآفت عصبيت و عناد مبتلا شده و آيات بحال مردمى که نمى دانند سودى ندارد. از همين جا روشن مى شود، که چرا کفار را بوصف بى علمى توصيف کرد و در تاءييد آن ، روى سخن از آنان بگردانيده ، خطاب را متوجه رسول خدا(ص ) نمود و اشاره کرد باينکه او فرستاده اى از ناحيه خدا است ، و بحق و بمنظور بشارت و انذار فرستاده شده تا آنجناب را دلخوش سازد و بفهماند اين کفار اصحاب دوزخند و اين سرنوشت برايشان نوشته شده و ديگر اميدى بهدايت يافتن و نجاتشان نيست . و لا تسئل عن اصحاب الجحيم اين جمله همان معنائى را ميرساند، که در اول سوره آيه : ان الذين کفروا سواء عليهم ءانذرتهم ام لم تنذرهم لا يؤ منون در صدد بيان آن بود. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۳۹۹ آيات ۱۲۰ - ۱۲۳ بقره وَ لَن تَرْضى عَنک الْيهُودُ وَ لا النَّصارَى حَتى تَتَّبِعَ مِلَّتهُمْ قُلْ إِنَّ هُدَى اللَّهِ هُوَ الهُْدَى وَ لَئنِ اتَّبَعْت أَهْوَاءَهُم بَعْدَ الَّذِى جَاءَک مِنَ الْعِلْمِ مَا لَک مِنَ اللَّهِ مِن وَلىٍّ وَ لا نَصِيرٍ(۱۲۰) الَّذِينَ ءَاتَيْنَاهُمُ الْکِتَاب يَتْلُونَهُ حَقَّ تِلاوَتِهِ أُولَئک يُؤْمِنُونَ بِهِ وَ مَن يَکْفُرْ بِهِ فَأُولَئک هُمُ الخَْاسِرُونَ(۱۲۱) يَبَنى إِسرءِيلَ اذْکُرُوا نِعْمَتىَ الَّتى أَنْعَمْت عَلَيْکمْ وَ أَنى فَضلْتُکمْ عَلى الْعَالَمِينَ(۱۲۲) وَ اتَّقُوا يَوْماً لا تجْزِى نَفْسٌ عَن نَّفْسٍ شيْئاً وَ لا يُقْبَلُ مِنهَا عَدْلٌ وَ لا تَنفَعُهَا شفَاعَةٌ وَ لا هُمْ يُنصرُونَ (۱۲۳) ترجمه آيات يهود و نصارى هرگز از تو راضى نمى شوند مگر وقتى که از کيش آنان پيروى کنى بگو تنها هدايت ، هدايت خدا است و اگر هوى و هوسهاى آنان را پيروى کنى بعد از آن علمى که روزيت شد، آنوقت از ناحيه خدا نه سرپرستى خواهى داشت و نه ياورى (۱۲۰) کسانى که ما کتاب بايشان داديم و آنطور که بايد، آن را خواندند آنان باين کتاب نيز ايمان مى آورند و کسانى که بآن کفر بورزند زيانکارند (۱۲۱) ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۴۰۰ اى بنى اسرائيل بياد آوريد آن نعمتى که بشما انعام کردم و اينکه شما را بر مردم معاصرتان برترى دادم (۱۲۲) و بترسيد از روزيکه هيچ نفسى جورکش نفس ديگر نمى شود و از هيچکس عوض پذيرفته نمى گردد و شفاعت سودى بحال کسى ندارد و يارى هم نمى شوند (۱۲۳) بيان آيات و لن ترضى عنک اليهود و لا النصارى ... در اينجا باز بعد از سخن از مشرکين ، دوباره بفراز قبلى که سخن از يهود و نصارى مى کرد، برگشته و در حقيقت خواسته است دامن گفتار را که پراکنده شد جمع و جور کند، پس کانه بعد از آن خطابها و توبيخ ‌ها که از يهود و نصارى کرد، روى سخن برسول خود کرده که اين يهوديان و مسيحيان که تاکنون درباره آنها سخن مى گفتيم و دامنه سخنان ما به مناسبت بکفار و مشرکين کشيده شد، هرگز از تو راضى نميشوند مگر وقتى که تو به دين آنان درآئى ، دينى که خودشان به پيروى از هوى و هوسشان تراشيده و با آراء خود درست کرده اند. و لذا در رد اين توقع بيجاى آنان ، دستور ميدهد بايشان بگو: «ان هدى اللّه هو الهدى » هدايت خدا هدايت است ، نه ساخته هاى شما، مى خواهد بفرمايد: پيروى ديگران کردن ، بخاطر هدايت است و هدايتى بغير هدايت خدا نيست ، و حقى بجز حق خدا نيست تا پيروى شود و غير هدايت خدا يعنى اين کيش و آئين شما - هدايت نيست ، بلکه هواهاى نفسانى خود شماست که لباس دين بر تنش کرده ايد و نام دين بر آن نهاده ايد. اصول ريشه دار از برهانى عقلى در رد يهود و نصارى ، در يک آيه پس در جمله : قل ان هدى اللّه ... هدايت را کنايه از قرآن گرفته و آنگاه آن را بخدا نسبت داده و هدايت خدايش معرفى کرده ، و در نتيجه بطريق قصر قلب صحت انحصار غير از هدايت خدا هدايتى نيست را افاده کرده است و با اين انحصار فهمانده که پس ملت و دين آنان خالى از هدايت است ، از اينهم نتيجه گرفته که پس دين آنان هوى و هوسهاى خودشان است ، نه دستورات آسمانى . لازمه اين نتيجه ها اينست که پس آنچه نزد رسول خدا (ص ) است ، علم است و آنچه نزد خود آنان است ، جهل و چون سخن بدينجا کشيد، ميدان براى اين تهديد باز شد که بفرمايد: (اگر بعد از اين علمى که بتو نازل شده ، هواهاى آنان را پيروى کنى ، آنگاه از ناحيه خدا نه سرپرستى خواهى داشت و نه ياورى . حال ببين که در اين يک آيه چه اصولى ريشه دار از برهانى عقلى نهفته شده : و با همه اختصار و کوتاهيش ، ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۴۰۱ چه وجوهى از بلاغت بکار رفته و در عين حال چقدر بيان آن سليس و روان است ؟! الذين آتيناهم الکتاب ... ممکن است اين جمله بقرينه حصرى که از جمله (تنها ايشان بدان ايمان مى آورند) فهميده مى شود، جوابى باشد از سؤ الى تقديرى ، سؤ الى که از جمله : ولن ترضى عنک اليهود و لا النصارى ... بذهن مى رسد. و آن سؤ ال اين است که : وقتى اميدى بايمان آوردن يهود و نصارى نيست پس چه کسى از ايشان باين کتاب ايمان مى آورد؟ و راستى دعوت ايشان بکلى باطل و بيهوده است ؟ در جواب مى فرمايد: از ميانه آنهائى که کتابشان داده بوديم تنها کسانى باين کتاب ايمان مياورند که کتاب خود را حقيقتا تلاوت ميکردند و براستى بکتاب خود ايمان داشتند ممکن هم هست جواب ، اين باشد که اينگونه افراد بکلى به کتاب هاى آسمانى ايمان مى آورند، چه تورات و چه انجيل و چه قرآن ، و ممکن هم هست جواب ، اين باشد که اينگونه افراد بکتابى که نازل شده يعنى بقرآن ايمان مياورند. و بنابراين قصر انحصار در جمله «اولئک يؤ منون به »، قصر افراد خواهد بود که معنايش در ساير مجلدات فارسى گذشت ، و ضمير در کلمه (به ) به بعضى از وجوه نامبرده خالى از استخدام (مثل اينکه مراد از مرجع ضمير کتاب ، اهل کتاب بوده و مراد از ضمير قرآن باشد) نيست . رده:تفسیر المیزان

آیات این صفحه