تفسیر المیزان

المیزان جلد۱ بخش۳۶

خداوند دعاى حضرت ابراهيم (ع ) را مستجاب مى کند «واذ قال ابراهيم رب اجعل » الخ ، اين جمله حکايت دعائى است که ابراهيم (عليه السلام ) کرد، و از پروردگارش ‍ درخواست نمود: که به اهل مکه امنيت و رزق ارزانى بدارد، و خداوند دعايش را مستجاب کرد، چون خدا بزرگتر از آنست که در کلام حقش دعائى را نقل کند، که مستجاب نکرده باشد، حاشا بر اينکه کلام او مشتمل بر هجو و لغوهائى باشد که جاهلان ، خود را با آن سرگرم ميکنند، با اينکه خودش فرمود: «والحق اقول ». (من تنها حق را مى گويم ) و نيز فرمود: «انه لقول فصل ، و ما هو بالهزل »، (بدرست ى که قرآن سخنى است که ميانه حق و باطل را جدائى مى اندازد، و نه سخنى بيهوده ). و خداى سبحان در قرآن کريمش از اين پيامبر کريم دعاهائى بسيار نقل کرده ، که در آن ادعيه از پروردگارش حوائجى درخواست نمود، مانند دعائيکه در آغاز امر براى خودش کرد، و دعائى که هنگام مهاجرتش به سوريا کرد، و دعائى که در خصوص بقاء ذکر خيرش در عالم کرد، و دعائى که براى خودش و ذريه اش و پدر و مادرش و براى مؤ منين و مؤ منات کرد، و دعائى که بعد از بناى کعبه براى اهل مکه کرد، و از خدا خواست تا پيامبران را از ذريه او برگزيند، و از همين دعاهايش و درخواست هايش است که آمال و آرزوهايش و ارزش مجاهدتها و مساعيش در راه خدا، و نيز فضائل نفس مقدسش ، و سخن کوتاه موقعيت و قربش به خداى عزّ اسمه شناخته مى شود، و همچنين از سراسر داستانهايش ، و مدائحى که خدا از او کرده ، مى توان شرح زندگى آنجناب را استنباط کرد، و انشاءاللّه بزودى در تفسير سوره انعام تا آنجا که براى ما ميسور باشد متعرض آن مى شويم . «من آمن منهم » الخ ، بعد از آنکه از پروردگار خود امنيت را براى شهر مکه درخواست کرد، و سپس براى اهل مکه روزى از ميوه ها را خواست ، ناگهان متوجه شد که ممکن است در آينده مردم مکه دو دسته شوند، ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۴۲۶ يک دسته مؤ من ، و يکى کافر، و دعائيکه درباره اهل مکه کرد، که خدا از ميوه ها روزيشان کند، شامل هر دو دسته مى شود، و او قبلا از کافران و آنچه بغير خدا ميپرستيدند بيزارى جسته بود، همچنانکه از پدرش وقتى فهميد دشمن خداست ، بيزارى جست ، «فلما تبين له انه عدولله تبرء منه ».، و خدا در اين آيه گواهى داد که وى از هر کسيکه دشمن خدا باشد، هر چند پدرش باشد، بيزارى جسته است . خداوند در استجابت دعايش خرق عادت نمى کند لذا در جمله مورد بحث ، عموميت دعاى خود را مقيد بقيد «من آمن منهم » کرد، و گفت : خدايا روزى را تنها به مؤ منين از اهل مکه بده ، با اينکه آن جناب مى دانست که بحکم ناموس زندگى اجتماعى دنيا، وقتى رزقى به شهرى وارد مى شود، ممکن نيست کافران از آن سهم نبرند، و بهره مند نشوند، وليکن در عين حال (و خدا داناتر است ) دعاى خود را مختص به مؤ منين کرد تا تبرى خود را از کفار همه جا رعايت کرده باشد، و ليکن جوابى داده شد که شامل مؤ من و کافر هر دو شد. و در اين جواب اين نکته بيان شده : که از دعاى وى آنچه بر طبق جريان عادى و قانون طبيعت است مستجاب است ، و خداوند در استجابت دعايش خرق عادت نميکند، و ظاهر حکم طبيعت را باطل نمى سازد. در اينجا اين سؤ ال پيش مى آيد: ابراهيم که مى خواست تنها در حق مؤ منين مکه دعا کند، جا داشت بگويد: «وارزق من آمن من اهله من الثمرات » خدايا بکسانى از اهل مکه که ايمان مى آورند از ثمرات روزى ده ، و چرا اينطور نگفت ؟ بلکه گفت : (و اهل مکه را از ثمرات روزى ده ، آنان را که از ايشان ايمان مى آورند)؟ جواب اين سؤ ال اين است که منظور ابراهيم (عليه السلام ) اين بود که کرامت و حرمتى براى شهر مکه که بيت الحرام در آنجاست از خدا بگيرد، نه براى اهل آن ، چون بيت الحرام در سرزمينى واقع شده که کشت و زرعى در آن نمى شود، و اگر درخواست ابراهيم نمى بود، اين شهر هرگز آباد نمى شد، و اصلا کسى در آنجا دوام نمى آورد لذا ابراهيم (عليه السلام ) خواست تا با دعاى خود شهر مکه را معمور، و در نتيجه خانه خدا را آباد کند، بدين جهت گفت : «وارزق اهله ». «و من کفر فامتعه قليلا» الخ ، کلمه : «امتعه » که از باب تفعيل است ، بصورت «امتعه » يعنى از باب افعال نيز قرائت شده ، و تمتيع و امتاع هر دو به يک معنا است و آن برخوردار کردن است . «ثم اضطره الى عذاب النار» الخ ، در اين جمله به اکرام و حرمت بيشترى براى خانه خدا اشاره شده ، ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۴۲۷ تا ابراهيم (عليه السلام ) نيز خشنودتر شود، کانه فرموده : آنچه تو درخواست کردى که (من با روزى دادن مؤ منين اهل مکه اين شهر و خانه کعبه را کرامت دهم )، بازياده مستجاب نمودم . پس کفارى که در اين شهر پديد مى آيند، از زندگى مرفه و رزق فراوان خود مغرور نشوند، و خيال نکنند که نزد خدا کرامتى و حرمتى دارند، بلکه احترام هر چه هست از خانه خداست و من چند صباحى ايشان را بهره مندى از متاع اندک دنيا مى دهم ، و آنگاه بسوى آتش دوزخ که بد بازگشت گاهى است ، مضطرش ميکنم . «واذ يرفع ابراهيم القواعد من البيت و اسمعيل » الخ ، کلمه (قواعد)، جمع قاعده است ، که بمعناى آن قسمت از بنا است که روى زمين قعود دارد، يعنى مى نشيند، و بقيه قسمت هاى بنابر روى آن قسمت قرار مى گيرد، و عبارت بلند کردن قواعد، از باب مجاز است ، کانه آنچه را که بر روى قاعده قرار مى گيرد، از خود قاعده شمرده شده ، و بلند کردن بنا که مربوط بهمه بنا است ، بخصوص قاعده ، نسب ت داده ، و در اينکه فرمود: (از بيت ) اشاره به همين عنايت مجازى است . «ربنا تقبل منا انک انت السميع العليم » اين جمله حکايت دعاى ابراهيم و اسماعيل هر دو است ، و به همين جهت لازم نيست کلمه (گفتند) و يا نظير آن را تقدير بگيريم ، تا معناى آن (گفتند: پروردگارا) باشد، بلکه همانطور که گفتيم ، حکايت خود کلام است ، چون جمله : ((يرفع ابراهيم القواعد من البيت و اسماعيل )، حکايت حال گذشته است ، که با آن ، حال آن دو بزرگوار مجسم ميشود، کانه آن دو بزرگوار در حال چيدن بناى کعبه ديده مى شوند، و صدايشان هم اکنون بگوش شنونده مى رسد، که دارند دعا ميکنند، و چون الفاظ آن دو را مى شنوند، ديگر لازم نيست حکايت کننده به مخاطبين خود بگويد: که آن دو گفتند: ربنا... و اينگونه عنايات در قرآن کريم بسيار است ، و اين از زيباترين سياق هاى قرآنى است هر چند که قرآن همه اش زيبا است و خاصيت اينگونه سياق اين است که قصه اى را که مى خواهد بيان کند مجسم ساخته ، به حس شنونده نزديک ميکند، و اين خاصيت و اين بداعت و شيرينى در صورتيکه کلمه : (گفتند) و يا نظير آنرا در حکايت ميآورد، بهيچ وجه تاءمين نمى شد. ابراهيم و اسماعيل (عليهماالسلام ) در کلام خود نگفتند: خدايا چه خدمتى را از ما قبول کن ، تنها گفتند خدايا از ما قبول کن ، تا در مقام بندگى رعايت تواضع و ناقابلى خدمت خود يعنى بناى کعبه را برسانند، پس معناى کلامشان اين مى شود، که خدايا اين عمل ناچيز ما را بپذير، که تو شنواى دعاى ما، و داناى نيت ما هستى . درخواست و دعاى ابراهيم عليه السلام ربنا و اجعلنا مسلمين لک و من ذريتنا امة مسلمة لک ... در اين معنا هيچ حرفى نيست که اسلام به آن معنائى که بين ما از لفظ آن فهميده مى شود، و بذهن تبادر ميکند، اولين مراتب عبوديت است ، ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۴۲۸ که با آن شخص ديندار، از کسيکه دينى نپذيرفته مشخص ميشود، و اين اسلام عبارت است از ظاهر اعتقادات ، و اعمال دينى ، چه اينکه تواءم با واقع هم باشد يا نه ، و به همين جهت شخصى را هم که دعوى ايمان ميکند، ولى در واقع ايمان ندارد، شامل مى شود. حال که معناى کلمه اسلام معلوم شد، اين سؤ ال پيش مى آيد: که ابراهيم (عليه السلام ) و همچنين فرزندش اسماعيل با اينکه هر دو پيغمبر بودند، ابراهيم (عليه السلام ) يکى از پنج پيغمبر اولوالعزم و آورنده ملت حنفيت ، و اسماعيل (عليه السلام ) رسول خدا، و ذبيح او بود، چگونه در هنگام بناى کعبه ، از خدا اولين و ابتدائى ترين مراتب عبوديت را مى خواهند؟! و آيا ممکن است بگوئيم : ايشان بمرتبه اسلام رسيده بودند؟ وليکن خودشان نمى دانستند؟! و يا بگوئيم : اطلاع از آن نيز داشتند، و منظورشان از درخواست ، اين بوده که خدا اسلام را برايشان باقى بدارد؟! چطور مى شود با اين حرفها اشکال را پاسخ داد؟ با اينکه آن دو بزرگوار از تقرب و نزديکى به خدا به حدى بودند، که قابل قياس با اسلام نيست ، علاوه بر اينکه اين دعا را در هنگام بناى کعبه کردند، و مقامشان مقام دعوت بود، و آن دو بزرگوار از هر کس ديگر عالم تر بودند به خدائيکه از او درخواست ميکردند، او را مى شناختند که کيست ، و چه شاءنى دارد، از اين هم که بگذريم ، اصلا درخواست اسلام معنا ندارد، براى اينکه اسلامى که معنايش گذشت ، از امور اختيارى هر کسى است ، و به همين جهت مى بينيم ، مانند نماز و روزه امر بدان تعلق مى گيرد و خدا ميفرمايد: «اذ قال له ربه اءسلم ، قال : اءسلمت لرب العالمين »، (چون پروردگارش به وى گفت : اسلام بياور، گفت : اسلام آوردم براى رب العالمين ). و معنا ندارد که چنين عملى را با اينکه در اختيار همه است ، بخدا نسبت بدهند، و يا از خدا چيزى را بخواهند که در اختيار آدمى است . پس لابد عنايت ديگرى در کلام است ، که درخواست اسلام را از آن دو بزرگوار صحيح مى سازد. و اين اسلام که آن دو درخواست کردند، غير اسلام متداول ، و غير آن معنائى است که از اين لفظ به ذهن ما تبادر ميکند، چون اسلام داراى مراتبى است ، بدليل اينکه در آيه ! «اذ قال له ربه اسلم قال اءسلمت » الخ ، ابراهيم (عليه السلام ) را با اينکه داراى اسلام بود، باز امر ميکند به اسلام ، پس مراد به اسلامى که در اينجا مورد نظر است ، غير آن اسلامى است که خود آن جناب داشت ، و نظائر اين اختلاف مراتب در قرآن بسيار است . پس اين اسلام آن اسلامى است که بزودى معنايش را تفسير ميکنيم ، و آن عبارتست از تمام عبوديت ، و تسليم کردن بنده خدا، آنچه دارد، براى پروردگارش . ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۴۲۹ و اين معنا هر چند که مانند معناى اولى که براى اسلام کرديم ، اختيارى آدمى است ، و اگر کسى مقدمات آن را فراهم کند، مى تواند به آن برسد، الا اينکه وقتى اين اسلام با وضع انسان عادى ، و حال قلب متعارف او، سنجيده شود، امرى غير اختيارى مى شود، يعنى با چنين حال و وصفى رسيدن به آن ، امرى غير ممکن مى شود، مانند ساير مقامات ولايت ، و مراحل عاليه ، و نيز مانند ساير معارج کمال ، که از حال و طاقت انسان متعارف ، و متوسط الحال بعيد است ، چون مقدمات آن بسيار دشوار است . و به همين جهت ممکن است آنرا امرى الهى ، و خارج از اختيار انسان دانسته ، از خداى سبحان درخواست کرد: که آنرا به آدمى افاضه فرمايد، و آدمى را متصف بدان بگرداند. علاوه بر آنچه گفته شد، در اينجا نظريست دقيق تر، و آن اينست که آنچه به انسانها نسبت داده مى شود، و اختيارى او شمرده مى شود، تنها اعمال است ، و اما صفات و ملکاتى که در اثر تکرار صدور عمل در نفس پيدا مى شود، اگر به حقيقت بنگريم اختيارى انسان نيست ، و ميشود، و يا بگو اصلا بايد بخدا منسوب شود، مخصوصا اگر از صفات فاضله ، و ملکات خير باشد، که نسبت دادنش بخدا اولى است ، از نسبت دادنش به انسان . و عادت قرآن نيز بر همين جارى است ، که همواره نيکيها را بخدا نسبت مى دهد، از ابراهيم حکايت مى کند که از خدا نماز مسئلت مى دارد: «رب اجعلنى مقيم الصلوة ، و من ذريتى »، (خدايا مرا و از ذريه ام اشخاصى را، بپا دارنده نماز کن ) و نيز از او حکايت ميکند که گفت : «والحقنى بالصالحين »، (مرا به صالحان بپيوند). و از سليمان (عليه السلام ) حکايت مى کند، که بعد از ديدن صحنه مورچگان ، گفت : «رب اءوزعنى ان اشکر نعمتک التى انعمت على و على والدى ، و ان اعمل صالحا ترضيه »، (پروردگارا نصيبم کن ، که شکر نعمتت بجاى آورم ، آن نعمتى که بر من و بر والدينم ارزانى داشتى ، و اينکه عمل صالحى کنم ، که تو را خوش آيد). و از ابراهيم حکايت کرده که در آيه مورد بحث از خدا اسلام خواسته ، ميگويد: «ربنا واجعلنا مسلمين لک » الخ . پس معلوم شد که مراد باسلام غير آن معنائى است که آيه شريفه «قالت الاعراب : آمنا قل : لم تؤ منوا ولکن قولوا: اسلمنا، ولما يدخل الايمان فى قلوبکم »، (اعراب گفتند: ايمان آورديم ، بگو: نه ايمان نياورده ايد، بلکه بايد بگوئيد: اسلام آورديم ، چون هنوز ايمان در دلهاى شما داخل نشده ) ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۴۳۰ بدان اشاره ميکند، بلکه معنائى است بلندتر و عالى تر از آن ، که انشاءاللّه بيانش خواهد آمد. مراد از «ارنا مناسکنا و تب علينا» و ارنا مناسکنا و تب علينا انک انت التواب الرحيم اين آيه معنائى را که قبلا براى اسلام کرديم ، بيان مى کند، چون کلمه (مناسک جمع منسک ) است ، که بمعناى عبادتست ، همچنانکه در آيه : «ولکل امة جعلنا منسکا»، (براى هر امتى عبادتى مقرر کرديم ). باين معنا است و يا بمعناى آن عملى است که بعنوان عبادت آورده مى شود، و چون در آيه مورد بحث مصدر اضافه به (نا ما) شده ، افاده تحقق را مى کند، ساده تر آنکه مى رساند آن مناسکى منظور است ، که از ايشان سر زده ، نه آن اعمالى که خدا خواسته تا انجامش دهند. خلاصه مى خواهيم بگوئيم : کلمه «مناسکنا»، اين نکته را مى رساند که خدايا حقيقت اعمالى که از ما بعنوان عبادت تو سر زده ، بما نشان بده ، و نميخواهد درخواست کند: که خدايا طريقه عبادت خودت را بما ياد بده ، و يا ما را بانجام آن موفق گردان ، و اين درخواست همان چيزيست که ما در تفسير جمله : «واوحينا اليهم فعل الخيرات ، واقام الصلوة ، وايتاء الزکوة »، (ما بايشان فعل خيرات ، و اقامه نماز، و دادن زکات ، را وحى کرديم ). بدان اشاره کرديم ، و انشاءاللّه باز هم در جاى خودش خواهيم گفت ، که اين وحى عبارت است از تسديد در فعل ، نه ياد دادن تکاليفى که مطلوب انسان است ، و کانه آيه : «واذکر عبادنا ابراهيم ، واسحق ، ويعقوب ، اولى الايدى و الابصار، انا اخلصناهم بخالصة ذکرى الدار». هم باين معنا اشاره مى کند، چون به رسول خدا (ص ) امر مى کند که بندگان او ابراهيم و اسحاق و يعقوب را بياد آورد، که صاحبان قدرت و بصيرت بودند، و او ايشان را بموهبت خالص ياد آن سراى ديگر اختصاص داد. پس تا اينجا بخوبى روشن شد، که مراد از اسلام و بصيرت در عبادت ، غير آن معناى شايع و متعارف از کلمه است ، و همچنين مراد بجمله (و تب علينا) توبه از گناهان که معناى متداول کلمه است ، نيست . چون ابراهيم و اسماعيل دو تن از پيامبران و معصومين به عصمت خدايتعالى بودند، و گناه از ايشان سر نميزند، تا مانند ما گنهکاران از آن توبه کنند. معناى اسلام، مناسک و توبه، درباره حضرت ابراهيم«ع» در اينجا ممکن است بگوئى : آنچه از معناى اسلام ، و نشان دادن مناسک و توبه ، که شايسته مقام ابراهيم و اسماعيل (عليهماالسلام ) است ، غير آن معناى از اسلام ، و ارائه مناسک ، و توبه است ، که در خود ذريه آنجناب است ، و به چه دليل بگوئيم : اين عناوين در حق ذريه آنجناب نيز اراده شده ؟ با اينکه آنجناب ذريه خود را جز در خصوص دعوت اسلام با خودش و فرزندش اسماعيل شرکت نداد، ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۴۳۱ و گرنه ميگفت : «ربنا واجعلنا وذريتنا امة مسلمة » (خدايا ما و ذريه ما را امتى مسلمان قرار بده )، و يا «واجعلنا و من ذريتنا مسلمين » ولى اينطور نگفت ، بلکه ذريه خود را در عبارتى جداگانه ذکر کرد، و گفت : «ومن ذريتنا امة مسلمة لک » با اينحال چه مانعى دارد بگوئيم : مرادش از اسلام معنائى عمومى است ، که شامل جميع مراتب اسلام ، حتى ابتدائى ترين مرتبه آن ، يعنى ظاهر اسلام هم بشود چون همين مرتبه نيز آثارى جميل و نتايجى نفيس در مجتمع انسانى دارد، آثارى که مى تواند مطلوب ابراهيم (عليه السلام ) باشد، و آن را از پروردگارش مسئلت بدارد، همانطور که در نظر پيامبر اسلام نيز اسلام بهمين معنا است ، چون آنجناب بهمين مقدار از اسلام که بحقانيت شهادتين هر چند بظاهر اعتراف کنند اکتفاء مى کرد، و اين اعتراف را مايه محفوظ بودن خونهاشان ميدانست ، و مسئله ازدواج و ارث را بر آن مترتب مى کرد. و بنابراين هيچ مانعى ندارد بگوئيم : مراد ابراهيم (عليه السلام ) از اسلام در جمله : «ربنا واجعلنا مسلمين لک »، آن معناى عالى از اسلام است ، که لايق شاءن او، و فرزندش (عليهم السلام ) بود، و در جمله : «ومن ذريتنا امة مسلمة لک » الخ ، مراد اسلامى بود که لايق بشاءن امت باشد، که حتى شامل اسلام منافقين ، و نيز اسلام اشخاص ضعيف الايمان ، و قوى الايمان ، و بالاخره اسلام همه مسلمين بشود. در پاسخ مى گوئيم: مقام تشريع با مقام دعا و درخواست دو مقام مختلف است و دو حکم متفاوت دارد، که نبايد اين را با آن مقايسه نمود، اگر پيامبر اسلام (ص ) از امتش بهمين مقدار قناعت کرد، که بظاهر شهادتين اقرار کنند، بدان جهت بود که حکمت در توسعه شوکت ، و حفظ ظاهر نظام صالح ، اقتضاء مى کرد باين مقدار از مراتب اسلام اکتفاء کند، تا پوشش و پوستى باشد براى حفظ مغز و لبّ اسلام ، که همان حقيقت اسلام باشد، و باين وسيله آن حقيقت را از صدمه آفات وارده حفظ کند. اين مقام تشريع است که در آن ، اين حکمت را رعايت کرده ، و اما مقام دعا و درخواست از خداى سبحان ، مقامى ديگر است ، که حاکم در آن تنها حقايق است ، و غرض درخواست کننده در آن مقام مت علق بحقيقت امر است ، او مى خواهد بواقع قرب بخدا برسد، نه باسم و ظاهر آن ، چون انبياء توجهى و عشقى به ظواهر امور بدان جهت که ظاهر است ندارند، ابراهيم (عليه السلام ) حتى علاقه باين ظاهر اسلام نسبت بامتش هم ندارد، چون اگر ميداشت هما ن را قبل از اينکه براى ذريه اش درخواست کند، براى پدرش درخواست ميکرد و ديگر وقتى فهميد پدر از دشمنان خداست از او بيزارى نمى جست ، و نيز در دعايش بطورى که قرآن حکايت کرده ، نمى گفت : «ولا تخزنى يوم يبعثون ، يوم لاينفع مال ، ولابنون ، الا من اتى اللّه بقلب سليم »، (و مرا در روزيکه خلق مبعوث مى شوند، ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۴۳۲ خوار مفرما، روزى که مال و فرزندان سود نمى دهند، مگر کسيکه قلبى سالم بياورد) بلکه به خوار نشدن در دنيا و سلامت در ظاهر قناعت ميکرد، و نيز نمى گفت : «واجعل لى لسان صدق فى الاخرين »، (و برايم لسان صدقى در آيندگان قرار ده ).، بلکه به لسان ذکر در آيندگان اکتفاء ميکرد، و همچنين ساير کلماتى که از آنجناب حکايت شده است . پس اسلامى که او براى ذريه اش درخواست کرد، جز اسلام واقعى نمى تواند باشد، و در جمله «امة مسلمة لک »، خود اشاره اى باين معنا هست ، چون اگر مراد تنها صدق نام مسلمان بر ذريه اش بود، ميگفت : «امة مسلمة » ديگر احتياج بکلمه «لک » نبود، (دقت بفرمائيد). «ربنا وابعث فيهم رسولا منهم » الخ ، منظور آن جناب بعثت خاتم الانبياء (ص ) بود، همچنان که رسول خدا (ص ) مى فرمود: من دعاى ابراهيم هستم . بحث روايتى در کافى از کتانى روايت کرده که گفت : از امام صادق (عليه السلام ) از مردى پرسيدم . که دو رکعت نماز در مقام ابراهيم را که بعد از طواف حج و عمره واجب است فراموش کرده ؟ فرمود: اگر در شهر مکه يادش آمد، دو رکعت در مقام ابراهيم بخواند، چون خداى عز و جل فرموده «واتخذوا من مقام ابراهيم مصلى » و اما اگر از مکه رفته ، و آنگاه يادش آمده ، من دستور نميدهم برگردد. مؤ لف : قريب باين معنا را شيخ در تهذيب ، و عياشى در تفسيرش ، بچند سند روايت کرده اند، و خصوصيات حکم ، يعنى نماز در مقام ابراهيم ، و اينکه بايد پشت مقام باشد، همچنانکه در بعضى روايات آمده ، که احدى نبايد دو رکعت نماز طواف را جز در پشت مقام بخواند، تا آخر حديث ، همه از کلمه «من» و کلمه «مصلى » در جمله : «واتخذوا من مقام ابراهيم مصلى » استفاده شده است . و در تفسير قمى از امام صادق (عليه السلام ) روايت آورده که در ذيل جمله : «ان طهرا بيتى للطائفين » الخ فرموده : يعنى مشرکين را از آن دور کن . و در کافى از امام صادق (عليه السلام ) روايت آورده که فرمود: خداى عز و جل در کتابش مى فرمايد: ((طهرا بيتى للطائفين و العاکفين و الرکع السجود)، ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۴۳۳ و به همين جهت جا دارد بنده خدا وقتى وارد مکه مى شود، طاهر باشد، و عرق و کثافات را از خود بشويد، و خود را پاکيزه کند. مؤ لف : اين معنا در رواياتى ديگر نيز آمده ، و اينکه ائمه (عليهم السلام ) طهارت شخص وارد بمکه را از طهارت مورد (بيت ) که در آيه آمده استفاده کرده اند، بضميمه آيات ديگر، مانند آيه : «الطيبات للطيبين و الطيبون للطيبات » و امثال آن بوده است . و در تفسير مجمع البيان از ابن عباس روايت کرده که گفت : بعد از آنکه ابراهيم (عليه السلام ) اسماعيل و هاجر را بمکه آورد، و در آنجا گذاشت و رفت ، بعد از مدتى که قوم جرهم آمدند و با اجازه هاجر در آن سرزمين منزل کردند، اسماعيل هم به سن ازدواج رسيده با دخترى از ايشان ازدواج کرد، هاجر از دنيا رفت ، پس ابراهيم از همسرش ساره اجازه خواست ، تا سرى به هاجر و اسماعيل بزند، ساره با اين شرط موافقت کرد، که در آنجا از مرکب خود پياده نشود. ابراهيم (عليه السلام ) بسوى مکه حرکت کرد، وقتى رسيد فهميد هاجر از دنيا رفته لاجرم بخانه اسماعيل رفت ، و از همسر او پرسيد: شوهرت کجاست ؟ گفت اينجا نيست ، رفته شکار کند، و اسماعيل (عليه السلام ) رسمش اين بود که در داخل حرم شکار نميکرد، هميشه مى رفت بيرون حرم شکار مى کرد، و برمى گشت ، ابراهيم به آن زن گفت : آيا مى توانى از من پذيرائى کنى ؟ گفت : نه ، چون چيزى در خانه ندارم ، و کسى هم با من نيست که بفرستم طعامى تهيه کند. ابراهيم (عليه السلام ) فرمود: وقتى همسرت بخانه آمد، سلام مرا باو برسان و بگو: عتبه خانه ات را عوض کن ، اين سفارش را کرد، و رفت . از آنسو نگر که چون اسماعيل بخانه آمد، بوى پدر را احساس کرد، به همسرش فرمود: آيا کسى بخانه آمد؟ گفت : آرى پيرمردى داراى شمائلى چنين و چنان آمد، و منظور زن از بيان شمايل آن جناب توهين بابراهيم ، و سبک شمردن او بود، اسماعيل پرسيد: راستى سفارشى و پيامى نداد؟ گفت : چرا، بمن گفت : بشوهرت وقتى آمد سلام برسان ، و بگو عتبه در خانه ات را عوض کن . اسماعيل (عليه السلام ) منظور پدر را فهميد، و همسر خود را طلاق گفت ، و با زنى ديگر ازدواج کرد. بعد از مدتى که خدا مى داند، دوباره ابراهيم از ساره اجازه گرفت ، تا بزيارت اسماعيل بيايد، ساره اجازه داد، اما باين شرط که پياده نشود، ابراهيم (عليه السلام ) حرکت کرد، و بمکه به در خانه اسماعيل آمد، از همسر او پرسيد: شوهرت کجا است ؟ گفت : رفته است تا شکارى کند، ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۴۳۴ و انشاءالله بزودى برمى گردد، فعلا پياده شويد، خدا رحمتت کند، ابراهيم فرمود: آيا چيزى براى پذيرائى من در خانه دارى ؟ گفت : بلى ، و بلادرنگ قدحى شير و مقدارى گوشت بياورد، ابراهيم او را به برکت دعا کرد، و اگر همسر اسماعيل آنروز براى ابراهيم نان و يا گندم و يا جوى ، و يا خرمائى آورده بود، نتيجه دعاى ابراهيم اين ميشد، که شهر مکه از هر جاى ديگر دنيا داراى گندم و جو و خرماى بيشترى مى شد. بهر حال همسر اسماعيل بانجناب گفت : پياده شويد، تا سرت را بشويم ، ولى ابراهيم پياده نشد، لاجرم عروسش اين سنگى را که فعلا مقام ابراهيم است ، بياورد و زير پاى او نهاد، و ابراهيم قدم بر آن سنگ گذاشت ، که تاکنون جاى قدمش در آن سنگ باقى است . آنگاه آب آورد، و سمت راست سر ابراهيم را بشست ، آنگاه مقام را به طرف چپ او برد، و سمت چپ سرش را بشست ، و اثر پاى چپ ابراهيم نيز در سنگ بماند. آنگاه ابراهيم فرمود: چون شوهرت بخانه آمد، سلامش برسان ، و بوى بگو: حالا درب خانه ات درست شد. اين را گفت و رفت ، پس چون اسماعيل بخانه آمد، بوى پدر را احساس کرد، و از همسرش پرسيد: آيا کسى به نزدت آمد؟ گفت : بلى ، پيرمردى زيباتر از هر مرد ديگر، و خوشبوتر از همه مردم ، نزدم آمد، و بمن چنين و چنان گفت ، و من باو چنين و چنان گفته ، سرش را شستم ، و اين جاى پاى اوست ، که بر روى اين سنگ مانده ، اسماعيل گفت : او پدرم ابراهيم است . مؤ لف : قريب باين معنا را قمى در تفسيرش نقل کرده است . داستان حضرت ابراهيم (ع ) از زبان امام صادق (ع ) و در تفسير قمى از امام صادق (عليه السلام ) روايت کرده که فرمود: ابراهيم (عليه السلام ) در باديه شام منزل داشت ، همينکه هاجر اسماعيل را بزاد، ساره غمگين گشت ، چون او فرزند نداشت و به همين جهت همواره ابراهيم را در خصوص هاجر اذيت ميکرد، و غمناکش مى ساخت . ابراهيم نزد خدا شکايت کرد، خداى عز و جل به او وحى فرستاد که زن بمنزله دنده کج است ، اگر بهمان کجى وى ، بسازى ، از او بهره مند مى شوى ، و اگر بخواهى راستش کنى ، او را خواهى شکست ، آنگاه دستورش داد: تا اسماعيل و مادرش را از شام بيرون بياورد، پرسيد: پروردگارا کجا ببرم ؟ فرمود: بحرم من ، و امن من ، و اولين بقعه اى که در زمين خلق کرده ام و آن سرزمين مکه است . پس از آن خداى تعالى جبرئيل را با براق برايش نازل کرد، و هاجر و اسماعيل را و خود ابراهيم را بر آن سوار نموده ، ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۴۳۵ براه افتاد، ابراهيم از هيچ نقطه خوش آب و هوا، و از هيچ زراعت و نخلستانى نمى گذشت ، مگر اينکه از جبرئيل مى پرسيد: اينجا بايد پياده شويم ؟ اينجا است آن محل ؟ جبرئيل مى گفت : نه ، پيش برو، پيش برو، همچنان پيش ‍ راندند، تا به سرزمين مکه رسيدند، ابراهيم هاجر و اسماعيل را در همين محلى که خانه خدا در آن ساخته شد، پياده کرد، چون با ساره عهد بسته بود، که خودش پياده نشود، تا نزد او برگردد. در محلى که فعلا چاه زمزم قرار دارد درختى بود، هاجر عليه السلام پارچه اى که همراه داشت روى شاخه درخت انداخت ، تا در زير سايه آن راحت باشد، همينکه ابراهيم خانواده اش را در آنجا منزل داد، و خواست تا بطرف ساره برگردد، هاجر (که راستى ايمانش شگفت آور و حيرت انگيز است يک کلمه پرسيد) آيا ما را در سرزمينى مى گذارى و مى روى که نه انيسى و نه آبى و نه دانه اى در آن هست ؟ ابراهيم گفت : خدائى که مرا باين عمل فرمان داده ، از هر چيز ديگرى شما را کفايت است ، اين را گفت و راهى شام شد، همينکه بکوه (کداء که کوهى در ذى طوى ) است رسيد، نگاهى بعقب (و در درون اين دره خشک ) انداخت ، و گفت : «ربنا انى اسکنت من ذريتى بواد غير ذى زرع عند بيتک المحرم ، ربنا ليقيموا الصلوة ، فاجعل افئدة من الناس تهوى اليهم ، وارزقهم من الثمرات لعلهم يشکرون »، (پروردگارا! من ذريه ام را در سرزمينى گود و بدون آب و گياه جاى دادم ، نزد بيت محرمت ، پروردگار ما، بدين اميد که نماز بپادارند، پس دلهائى از مردم را متمايل بسوى ايشان کن ، و از ميوه ها، روزيشان ده ، باشد که شکر گزارند) اين راز بگفت و برفت . پس همينکه آفتاب طلوع کرد، و پس از ساعتى هوا گرم شد، اسماعيل تشنه گشت ، هاجر برخاست ، و در محلى که امروز حاجيان سعى مى کنند بيآمد و بر بلندى صفا برآمد، ديد که در آن بلندى ديگر، چيزى چون آب برق ميزند، خيال کرد آب است ، از صفا پائين آمد، و دوان دوان بدان سو شد، تا به مروه رسيد، همينکه بالاى مروه رفت ، اسماعيل از نظرش ناپديد شد، (گويا لمعان سراب مانع ديدنش شده است ). ناچار دوباره بطرف صفا آمد، و اين عمل را هفت نوبت تکرار کرد، در نوبت هفتم وقتى بمروه رسيد، اين بار اسماعيل را ديد، و ديد که آبى از زير پايش جريان يافته ، پس نزد او برگشته ، از دور کودک مقدارى شن جمع آورى نموده ، جلو آب را گرفت ، چون آب جريان داشت ، و از همان روز آن آب را زمزم ناميدند، چون زمزم معناى جمع کردن و گرفتن جلو آب را مى دهد. از وقتى اين آب در سرزمين مکه پيدا شد مرغان هوا و وحشيان صحرا بطرف مکه آمد و شد را شروع کرده، ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۴۳۶ آنجا را محل امنى براى خود قرار دادند. از سوى ديگر قوم جرهم که در ذى المجاز عرفات منزل داشتند، ديدند که مرغان و وحشيان بدان سو آمد و شد ميکنند، آنقدر که فهميدند در آنجا لانه دارند لاجرم آنها را تعقيب کردند، تا رسيدند به يک زن و يک کودک ، که در آن محل زير درختى منزل کرده اند، فهميدند که آب به خاطر آن دو تن در آنجا پيدا شده ، از هاجر پرسيدند: تو کيستى ؟ و اينجا چه مى کنى ؟ و اين بچه کيست ؟ گفت : من کنيز ابراهيم خليل الرحمانم ، و اين فرزند او است ، که خدا از من به او ارزانى داشته ، خدايتعالى او را ماءمور کرد که ما را بدينجا آورد، و منزل دهد، قوم جرهم گفتند: حال آيا بما اجازه ميدهى که در نزديکى شما منزل کنيم ؟ هاجر گفت : بايد باشد تا ابراهيم بيايد. بعد از سه روز ابراهيم آمد، هاجر عرضه داشت : در اين نزديکى مردمى از جرهم سکونت دارند، از شما اجازه مى خواهند در اين سرزمين نزديک بما منزل کنند، آيا اجازه شان مى دهى ؟ ابراهيم فرمود: بله ، هاجر به قوم جرهم اطلاع داد، آمدند، و نزديک وى منزل کردند، و خيمه هايشان را بر افراشتند، هاجر و اسماعيل با آنان ماءنوس شدند. بار ديگر که ابراهيم بديدن هاجر آمد جمعيت بسيارى در آنجا ديد و سخت خوشحال شد، رفته رفته اسماعيل براه افتاد، و قوم جرهم هر يک نفر از ايشان يکى و دو تا گوسفند به اسماعيل بخشيده بودند، و هاجر و اسماعيل با همان گوسفندان زندگى ميکردند. همينکه اسماعيل بحد مردان برسيد، خداى تعالى دستور داد: تا خانه کعبه را بنا کنند، تا آنجا که امام فرمود: و چون خداى تعالى بابراهيم دستور داد کعبه را بسازد، و او نمى دانست کجا بنا کند، جبرئيل را فرستاد تا نقشه خانه را بکشد تا آنجا که فرمود ابراهيم شروع بکار کرد، اسماعيل از ذى طوى مصالح آورد، و آن جناب خانه را تا نه ذراع بالا برد، مجددا جبرئيل جاى حجر الاسود را معلوم کرد، و ابراهيم سنگى از ديوار بيرون کرده ، حجر الاسود را در جاى آن قرار داد، همان جائيکه الان هست . بعد از آنکه خانه ساخته شد، دو درب برايش درست کرد، يکى بطرف مشرق ، و درى ديگر طرف مغرب ، درب غربى مستجار ناميده شد، و سقف خانه را با تنه درختها، و شاخه اذخر بپوشانيد، و هاجر پتوئى که با خود داشت بر در کعبه بيفکند و زير آن چادر زندگى کرد. رده:تفسیر المیزان

آیات این صفحه