المیزان جلد۱ بخش۳۷
بعد از آنکه خانه ساخته شد، ابراهيم و اسماعيل عمل حج انجام دادند، روز هشتم ذى الحجه جبرئيل نازل شد، و بابراهيم گفت : «ارتو من الماء» بقدر کفايت آب بردار، چون در منى و عرفات آب نبود، به همين جهت هشتم ذى الحجه روز ترويه ناميده شد، پس ابراهيم را از مکه به منى برد، و شب را در منى بسر بردند، و همان کارها که به آدم دستور داده بود، بابراهيم نيز دستور داد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۴۳۷
ابراهيم بعد از فراغت از بناى کعبه ، گفت : «رب اجعل هذا بلدا آمنا، و ارزق اهله من الثمرات ، من آمن منهم »، (پروردگارا اين را شهر ماءمن کن ، و مردمش را، آنها که ايمان آورده اند، از ميوه ها روزى ده ) امام فرمود: منظورش از ميوه هاى دل بود، يعنى خدايا مردمش را محبوب دلها بگردان ، تا ساير مردم با آنان انس بورزند و بسوى ايشان بيايند، و باز هم بيايند.
بررسى اخبار مربوط به کعبه و حجرالاسود و سنگ مقام
مؤ لف : اين خلاصه اى است از اخبار اين داستان ، آنهم اخبارى که خلاصه آن را بيان کرده ، و هم در اين اخبار و هم در اخبار ديگر امور خارق العاده اى آمده ، از آن جمله آمده : که خانه کعبه اولين بارى که پيدا شد بصورت قبه اى از نور بود، که آنرا براى آدم نازل کردند، و در همين محل که ابراهيم کعبه را ساخت قرار دادند، و اين قبه همچنان بود تا آنکه در طوفان نوح که دنيا غرق در آب شد، خدايتعالى آنرا بالا برد، و از غرق شدن حفظ کرد، و به همين جهت کعبه را بيت عتيق (خانه قديمى ) نام نهادند.
و در بعضى اخبار آمده : که خداى عز و جل پايه هاى خانه را از بهشت نازل کرد.
و در بعضى ديگر آمده : حجر الاسود از بهشت نازل شده ، و در آن روز از برف سفيدتر بوده ، و در زمين بخاطر اين که کفار بدان دست ماليدند سياه شد.
و در کافى نيز از يکى از دو امام باقر و صادق (عليهماالسلام ) روايت کرده که فرمود: ابراهيم ماءمور شد تا پايه هاى کعبه را بالا ببرد، و آنرا بسازد و مناسک ، يعنى طريقه حج اين خانه را بمردم بياموزد.
پس ابراهيم و اسماعيل خانه را در هر روز به بلندى يک ساق بنا کردند، تا به محل حجر الاسود رسيدند، امام ابو جعفر ميفرمايد: در اين هنگام از کوه ابو قبيس ندائى برخاست ، که اى ابراهيم تو امانتى نزد من دارى ، پس حجر الاسود را بابراهيم داد، و او در جاى خود بکار برد.
و در تفسير عياشى از ثورى از امام ابى جعفر (عليه السلام ) روايت کرده ، که گفت از آنجناب از حجر الاسود سؤ ال کردم ، فرمود: سه تا سنگ از سنگهاى بهشت به زمين نازل شد، اول حجر الاسود بود، که آنرا به وديعه بابراهيم دادند، دوم مقام ابراهيم بود، و سوم سنگ بنى اسرائيل بود.
و در بعضى از روايات آمده : که حجر الاسود قبلا فرشته اى از فرشتگان بوده است .
مؤ لف : و نظائر اين معانى در روايات عامه و خاصه بسيار است ، و چون يک يک آنها خبر واحد است ،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۴۳۸
و نمى شود بمضمونش اعتماد کرد، و از مجموع آنها هم چيزى استفاده نمى شود، لذا نه تواتر لفظى دارند، و نه معنوى ، و ليکن چنان هم نيست که در ابواب معارف دينى مشابه نداشته باشد، چون نوعا رواياتيکه در ابواب مختلف معارف وارد شده ، همينطورند، و لذا اصرارى نيست که آنها را طرد و بکلى رد کنيم .
اما رواياتى که مى گويد: کعبه قبلا قبه اى بود، که براى آدم نازل شد، و همچنين آنها که مى گويند: ابراهيم بوسيله براق بسوى مکه رفت ، و امثال اين مطالب ، از باب کرامت و خارق العاده ، و حوادث غير طبيعى است ، که هيچ دليلى بر محال بودنش نداريم ، علاوه بر اينکه اين تنها معجزه اى نيست که قرآن کريم براى انبياء خود اثبات کرده ، بلکه آنان را به معجزات بسيار و کرامات خارق العاده زيادى اختصاص داده است ، که موارد بسيارى از آن در قرآن ثابت شده است .
و اما رواياتى که داشت : پايه هاى کعبه و نيز حجر الاسود و سنگ مقام از بهشت نازل شده و اينکه سنگ مقام در زير مقام فعلى دفن شده و نظائر اين ، در باره اش گفتيم : که نظير اين گونه روايات در معارف دينى بسيار است ، حتى درباره بعضى از نباتات و ميوه ها و امثال آن آمده ، که مثلا فلان ميوه يا فلان گياه ، بهشتى است .
و نيز رواياتى که مى گويد: فلان چيز از جهنم ، و يا از فوران جهنم است ، و باز از همين دسته است رواياتى که در باب طينت وارد شده ، ميگويد طينت مردم با سعادت از بهشت ، و طينت اشقياء از آتش بوده ، يا از دسته اول از عليين ، و از دسته دوم از سجين بوده است .
و نيز از همين دسته است آن رواياتى که مى گويد: بهشت برزخ در فلان قطعه از زمين ، و آتش برزخ در آن قطعه ديگر از زمين است ، و رواياتى که مى گويد: قبر يا باغى از باغهاى بهشت است ، و يا حفره اى از حفره هاى جهنم ، و امثال اين روايات که هر کس اهل تتبع و جستجو، و نيز بيناى در مطاوى اخبار باشد به آنها دست مى يابد.
و اين گونه روايات همانطور که گفتيم بسيار زياد است ، بطورى که اگر نتوانيم مضمون يک يک آنها را بپذيريم بارى همه را هم نمى توانيم رد نموده ، بکلى طرح کنيم ، و يا در صدور آنها از ائمه (عليهم السلام )، و يا در صحت انتساب آنها به آن حضرات مناقشه کنيم ، چون اين گونه روايات از معارف الهيه است که فتح بابش بوسيله قرآن شريف شده ، و ائمه (عليهم السلام ) مسير آنرا دنبال کرده اند.
آرى از کلام خداى تعالى برمى آيد: که تنها حجر الاسود و چه و چه از ناحيه خدا نيامده ، بلکه تمامى موجودات از ناحيه او نازل شده است ، و آنچه در اين نشئه که نشئه طبيعى و مشهود است ديده مى شود، همه از ناحيه خداى سبحان نازل شده ، چيزيکه هست آنچه از موجودات و حوادث که خير و جميل است ،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۴۳۹
و يا وسيله خير، و يا ظرف براى خير است ، از بهشت آمده ، و باز هم به بهشت برميگردد، و آنچه از شرور است يا وسيله براى شر و يا ظرف براى شر است ، از آتش دوزخ آمده ، و دوباره به همانجا برمى گردد.
اينک نمونه هائى از کلام خدا: «وان من شى ء الا عندنا خزائنه و ما ننزله الا بقدر معلوم »، (هيچ چيز نيست مگر آنکه نزد ما از آن خزينه ها هست ، و ما نازل نمى کنيم ، مگر به اندازه اى معلوم ).
که مى رساند تمامى اشياء عالم نزد خدا موجودند، و بوجودى نامحدود، و غير مقدر با هيچ تقدير موجودند، و تنها در هنگام نزول ، تقدير و اندازه گيرى مى شوند، چون کلمه (تنزيل ) بمعناى تدريج در نزول است .
پس آيه شريفه ، مسئله خدائى بودن هر چيز را، عموميت داده ، همه چيز را از ناحيه خدا ميداند، و آياتى ديگر اين معنا را درباره بعضى از چيزها بخصوص اثبات مى کند، مانند آيه : «و اءنزل لکم من الانعام ثمانية ازواج »، (براى شما از جنس چهار پايان هشت جفت نازل کرد،) است و آيه : «وانزلنا الحديد فيه باءس شديد»، (آهن را نازل کرديم ، که در آن قدرتى بسيار است ) ميباشد و آيه : «وفى السماء رزقکم وما توعدون »، (رزق شما و آنچه که وعده اش را بشما داده اند در آسمان است ) که انشاءاللّه توضيح معنايش خواهد آمد.
پس بحکم اين آيات آنچه در دنيا هست همه از ناحيه خداى سبحان نازل شده ، و خدا در کلامش مکرر فرموده : که بار ديگر همه آنها بسوى پروردگار بر مى گردند، از آن جمله آيات زير است : «وان الى ربک المنتهى »، (بدرستى که منتهى بسوى پروردگار تو است ) و نيز «الى ربک الرجعى »، (بازگشت بسوى پروردگار تو است ) و نيز «اليه المصير»، (بازگشت بسوى او است ) «الا الى اللّه تصير الامور» (آگاه باشيد که همه امور بسوى خدا باز مى گردد) و آيات بسيارى ديگر.
و نيز آيه سوره حجر اين معنا را هم افاده مى کند: که اشياء در فاصله ميانه پيدايش و بازگشت بر طبق مقتضائى سير مى کنند، که کيفيت آغازشان آنرا اقتضاء کرده ، و بر آن سرنوشتى از سعادت و شقاوت و خير و شر جريان مى يابند، که ابتداء وجودش اقتضاى آنرا دارد، و اين معنا از آيات زير نيز استفاده مى شود:
«کل يعمل على شاکلته »، (هر کسى بر طينت خود مى تند).
«ولکل وجهة هو موليها»، (هر کسى براى خود هدفى معين دارد که خواه ناخواه به همان سو رو مى کند)، که توضيح دلالت يک يک آنها خواهد آمد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۴۴۰
و منظور در اينجا تنها اشاره اجمالى و بآن مقدارى است که بحث ما تمام شود، و آن اين است که اخبارى که مى گويد: موجودات طبيعى نامبرده از بهشت نازل شده ، و يا از جهنم آمده ، در صورتى که ارتباطى با مسئله سعادت و شقاوت انسانها داشته باشد، ميشود معناى صحيحى برايش تصور کرد، چون در اينصورت با اصول قرآنى که تا حدى مسلم است ، منطبق مى شود، هر چند که اين توجيه باعث نشود که بگوئيم هر يک از آن روايات صحيح هم هست ، و مى توان بدان اعتماد کرد، دقت فرمائيد.
در اين مسئله بعضى ها بکلى منکر روايات نامبرده شده اند، و چنين استدلال کرده اند: که از ظاهر آيه : «واذ يرفع ابراهيم القواعد من البيت و اسمعيل » الخ بر مى آيد که اين دو بزرگوار خانه کعبه را بنا کرده اند، و براى عبادت کردن خدا در سرزمين و ثنيت و بت پرستى بنا کرده اند، و اينکه پاره اى داستان سرا، و به پيروى آنان جمعى از مفسرين ، حرفهاى ديگرى که قرآن از آن سکوت کرده اضافه کرده اند.
حرفهائى است زيادى ، که نبايد بدان اعتناء ورزيد.
هر چند که دراين روايات خود تراشيده ، تفنن کرده يکبار خانه خدا را قديم دانسته ، يکبار از زيارت حج آدم سخن گفته اند، بارى ديگرى از آسمان رفتن آن در زمان طوفان خبر داده ، و نيز گفته اند حجر الاسود سنگى از سنگهاى بهشت بوده است .
و اين آرايشها که داستانسرايان از يک داستان اسطوره اى خود بعنوان داستانى دينى کرده اند، هر چند که در دل ساده لوحان اثر خود را کرده ، و ليکن مردم خردمند و صاحب نظران از اهل علم ، هرگز غفلت ندارند، از اينکه شرافتى که خدا ببعضى موجودات نسبت به بعضى ديگر داده ، شرافت معنوى است ، پس شرافت خانه کعبه بخاطر انتسابى است که بخدا دارد و شرافت حجر الاسود بخاطر اين است که بندگان خدا بدان دست مى کشند، و در حقيقت بمنزله دست خداى سبحان است ، و گرنه صرف ياقوت و يا در و يا چيز ديگر بودن در خانه در اصل ، باعث شرافتى آن نمى شود چون شرافت در و ياقوت حقيقى نيست .
در ناحيه خدا يعنى در بازار حقائق چه فرقى بين سنگ سياه ، و سفيد هست ، پس شرافت خانه تنها بخاطر اين است که خدا نام خود را بر آن نهاده ، و آنرا محل انواع عبادتها قرار داده ، عبادتهائى که در جاى ديگر عملى نمى شود، و تفصيلش گذشت ، نه بخاطر اينکه سنگهاى آن بر ساير سنگها برترى دارد، و يا محل ساختمان آن از ساير زمين ها امتياز دارد، و يا بناى آن از آسمان و از عالم نور آمده است .
و اين مطلب تنها مربوط بخانه کعبه نيست ، بلکه شرافتى هم که انبياء بر ساير افراد بشر دارند،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۴۴۱
بخاطر تفاوتى در جسم ايشان يا در لباسشان نيست ، بلکه باز بخاطر انتسابى است که با خدا دارند، چون خدا ايشان را برگزيده ، و به نبوت اختصاصشان داده ، و نبوت ، خود يکى از امور معنوى است ، و گرنه در دنيا خوشگل تر و خوش لباس تر از انبياء بسيار بودند، و نيز برخوردارتر از ايشان از نعمت ها زياد بوده اند.
آنگاه گفته است : علاوه بر اينکه اين روايات بخاطر تناقض و تعارضى که با يکديگر دارند، و نيز بخاطر اينکه سند صحيحى ندارند، و علاوه مخالف با ظاهر کتابند، از درجه اعتبار ساقط اند.
و نيز گفته : اين روايات از جعليات اسرائيلى ها است ، که به دست زنديق هاى يهود در بين مسلمانان انتشار يافته ، و خواسته اند بدين وسيله معارف دينى مسلمانان را زشت و درهم و برهم کنند، تا هيچ يهود و نصارائى رغبت به اسلام پيدا نکند.
مؤ لف : اين بود گفتار آن معترض ، اينک در پاسخ مى گوئيم : هر چند که مطالبش تا اندازه اى موجه و درست است ، وليکن قدرى تندروى کرده ، و (مثل همه تندرويها که انسان را از آنطرف مى اندازد) طورى اشکال کرده که خودش دچار اشکال بزرگتر و زننده تر شده است .
اما اينکه گفت : روايات از درجه اعتبار ساقطند، چونکه با هم تعارض و تناقض دارند، و نيز مخالف با کتاب خدا هستند، اشکال واردى نيست ، براى اين که اگر کسى مى خواست به مضمون يک يک آنها ترتيب اثر دهد، اين اشکال وارد بود، (که مثلا درّ بودن ، مناقض با ياقوت بودن است ) ولى ما گفتيم : که پذيرفتن آن معناى مشترکى که همه بر آن دلالت دارند، عيبى ندارد، و معلوم است که تعارض در متن روايات ضررى به آن معناى مشترک و جامع نمى زند.
البته اينرا هم بگوئيم : که سخن ما همه درباره رواياتى بود که به مصادر عصمت ، يعنى رسول خدا (ص )، و ائمه معصومين از ذريه او منتهى مى شود، نه روايات ديگر، که مثلا از مفسرين صحابه و تابعين نقل شده ، چون صحابه و تابعين حالشان حال ساير مردم است ، و از نظر روايت هيچ فرقى با ساير مردم ندارند، و حتى آن کلماتى هم که بدون تعارض از ايشان نقل شده ، حالش ، حال آن کلماتى است که متعارض است ، و خلاصه سخن اينکه ، کلمات صحابه و تابعين نه متعارضش حجت است ، و نه بدون متعارضش ، براى اينکه آنچه در اصول معارف دينى حجت است ، کتاب خدا است و سنت قطعى و بس .
پس رواياتيکه در مثل مسئله مورد بحث از معصومين نقل ميشود، و در آنها تعارض هست ، صرف اين تعارض باعث نمى شود که ما آنها را طرح نموده ، از اعتبار ساقط بدانيم ، مگر آنکه همان جهت جامع نيز مخالف با کتاب خدا و سنت قطعى باشد، و يا نشانه هائى از دروغ و جعل همراه داشته باشد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۴۴۲
در نتيجه دليل نقلى در اينجا به چند دسته تقسيم مى شود، يکى آن دليلى که بايد قبولش کرد، مانند کتاب خدا، و سنت قطعى ، و يکى آن دليلى که بايد ردش کرد، و نپذيرفت ، و آن عبارت از روايتى است که مخالف با کتاب و سنت باشد، و سوم آن رواياتى است که نه دليلى بر ردش هست و نه بر قبولش ، و چهارم آن رواياتى است که نه از نظر عقل دليلى بر محال بودن مضمونش هست ، و نه از جهت نقل يعنى کتاب و سنت قطعى .
پس با اين بيان فساد اين اشکال ديگرش هم روشن شد، که گفت : سند اين احاديث صحيح نيست ، براى اين که صرف صحيح نبودن سند، باعث نمى شود که روايت طرح شود، مادام که مخالف با عقل و يا نقل صحيح نباشد.
و اما مخالفت اين روايات با ظاهر جمله : «واذ يرفع ابراهيم القواعد من البيت » الخ ، هيچ معنائى برايش نفهميدم ، آخر کجاى اين آيه شريفه دلالت دارد که مثلا حجر الاسود از بهشت نبوده ؟ و يا در زمان آدم قبه اى بجاى اين خانه براى آدم نازل نشده ؟ و در هنگام طوفان نوح ، آن قبه باسمان نرفته است ؟.
و آيا آيه بيش از اين دلالت دارد که اين خانه از سنگ و گل ساخته شده ، و سازنده اش ابراهيم بوده ؟ اين مطلب چه ربطى دارد باينکه آنچه در روايات آمده درست است يا درست نيست ؟
بله تنها اشکالى که دراين روايات هست اينست که خيلى با طبع آقا نمى سازد، و با سليقه و راءى او جور نيست ، آنهم سليقه و رايى که ناشى از تعصب مذهبى است ، مذهبى که حقايق معنوى مربوط به انبياء را قبول ندارد، و نمى پذيرد که ظواهر دينى متکى بر اصول و ريشه هائى معنوى باشد.
و يا ناشى از تقليد کورکورانه ، و دنبال روى بدون اراده از علوم طبيعى است ، که در اين عصر همه چيز را زير پا نهاده ، حکم مى کند بر اينکه همانطور که بايد هر حادثه از حوادث طبيعى را معلول علتى مادى و طبيعى بدانيم ، امور معن وى مربوط به آن حادثه از قبيل تعليمات اجتماعى را هم بايد به يک علتى مادى ، و يا چيزيکه بالاخره به ماده برگردد مستند کنيم ، براى اينکه در تمامى شئون حوادث مادى ، حاکم همان ماده است .
در حاليکه اين تقليد صحيح نيست ، و وظيفه يک دانشمند اين است که اين قدر تدبر داشته باشد، که علوم طبيعى تنها مى تواند از خواص ماده و ترکيب هاى آن ، و ارتباطى که آثار طبيعى با موضوعاتش دارد، بحث کند، که اين ارتباط طبيعى چگونه است ؟.
و همچنين وظيفه علوم اجتماعى تنها اين است که از روابط اجتماعى که ميانه حوادث اجتماعى هست بحث کند، و اما حقايق خارج از حومه ماده ، و بيرون از ميدان عمليات آن ، حقايقى که محيط به طبيعت و خواص آنست ، و همچنين ارتباط معنوى و غير مادى آن با حوادث عالم ،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۴۴۳
و اينکه آن حقايق چه ارتباطى با عالم محسوس ما دارد؟ وظيفه علوم طبيعى و اجتماعى نيست ، و اين علوم نبايد در آن مسائل مداخله کند، و به لا و نعم در آنها سخنى بگويد.
در مسئله مورد بحث علوم طبيعى تنها مى تواند بگويد: خانه ايکه در عالم طبيعت فرض شود، ناگزير محتاج باين است که اجزائى از گل و سنگ ، و سازنده داشته باشد، که با حرکات و اعمال خود آن سنگ ها و گل ها را بصورت خانه اى در آورد، و يا بحث کند که چگونه فلان حجره از سنگ هاى سياه ساخته شد.
همچنانکه علوم اجتماعى تنها مى تواند حوادث اجتماعيه اى که نتيجه اش بناى کعبه بدست ابراهيم است معلوم کند، و آن حوادث عبارتست از تاريخ زنده او، و زندگى هاجر و اسماعيل ، و تاريخ سرزمين تهامه ، و توطن جرهم در مکه ، و جزئياتى ديگر.
و اما اينکه اين سنگ يعنى حجر الاسود مثلا چه نسبتى با بهشت يا دوزخ موعود دارد؟ بررسى آن و ظيفه اين علوم نيست ، و نمى تواند سخنانى را که ديگران در اين باره گفته اند، و يا خواهند گفت ، انکار کند، و قرآن کريم درباره اين سنگ و سنگهاى ديگر، و هر موجود ديگر فرموده : همه از ناحيه قرارگاهى که نزد خدا داشته اند نازل شده اند، و دوباره به سوى او برمى گردند، بعضى به سوى بهشت او، و بعضى به سوى دوزخش ، و باز همين قرآن ناطق است به اينکه اعمال به سوى خدا صعود مى کند، و به سوى اويش مى برند، و به او مى رسد.
معارف دينى به طور مستقيم هيچ ربطى به طبيعيات و اجتماعيات ندارند
با اينکه اعمال از جنس حرکات و اوضاع طبيعى هستند، و اين معنا که چند حرکت ، يک عمل را تشکيل مى دهد، و اجتماع براى آن عمل اعتبارى قائل ميشود و گرنه عمل بودن يک عمل ، امرى تکوينى و حقيقتى خارجى نيست ، آنچه در خارج حقيقت دارد، همان حرکات است (مثلا نماز که در خارج يک عمل عبادتى شمرده مى شود، عبارت است از چند حرکت بدنى ، و زبانى ، که وقتى با هم ترکيب مى شود، نامش را نماز مى گزاريم )، با اين حال قرآن مى فرمايد: عمل شما را بسوى خدابالا مى برند: «اليه يصعد الکلم الطيب ، والعمل الصالح يرفعه »، (کلمه طيب بسوى خدا بالا مى رود، و عمل صالح آن را تقويت ميکند) و آيه اى ديگر آن را معنا نموده ، مى فرمايد: «ولکن يناله التقوى منکم »، (گوشت قربانى شما، بخدا نمى رسد، ولکن تقواى شما باو مى رسد)، و تقوى يا خود فعل است ، و يا صفتى است که از فعل حاصل مى شود.
پس کسيکه مى خواهد درباره معارف دينى بحث کند، بايد در اينگونه آيات تدبر کند، و بفهمد که معارف دينى بطور مستقيم هيچ ربطى به طبيعيات و اجتماعيات از آن نظر که طبيعى و اجتماعى است ،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۴۴۴
ندارد بلکه اتکاء و اعتمادش همه بر حقايق و معانى مافوق طبيعت و اجتماع است .
و اما اينکه گفت : (شرافت انبياء و معابد و هر امرى که منسوب به انبياء است مانند بيت و حجر الاسود، از قبيل شرافت ظاهرى نيست ، بلکه شرافتى است معنوى که از تفضيل الهى ناشى شده است ) سخنى است حق ، ولکن اين را هم بايد متوجه ميشد، که همين سخن حقيقتى دارد، آن حقيقت چيست ؟ و آن امر معنوى که در زير اين شرافت هست کدام است ؟ اگر از آن معانى باشد که احتياجات اجتماعى هر يک را براى موضوع و ماده اش معين مى کند، از قبيل رياست ، و فرماندهى در انسانها، و ارزش و گرانى قيمت ، در مثل طلا و نقره ، و احترام پدر و مادر و محترم شمردن قوانين و نواميس ، که معانيش در خارج وجود ندارد، بلکه اعتبارياتى است که اجتماعات بخاطر ضرورت احتياجات دنيوى معتبر شمرده ، در بيرون از وهم و اعتبار اجتماعى اثرى از آن ديده نميشود.
و اين هم پر واضح است که احتياج کذائى در همان عالم اجتماع وجود دارد، و از آن عالم پا فراتر نمى گذارد، چون گفتيم : احتياج مولود اجتماع است ، تا چه رسد باينکه سر از ساحت مقدس خداى (عز سلطانه ) در آورد، و خدا را هم محتاج بدان حاجت کند.
خوب ، اگر بنا شد شرافت رسول خدا (ص ) از باب همين شرافتهاى اعتبارى باشد، چه مانعى دارد که يک خانه و يا سنگى هم به همين شرافت مشرف گردد.
و اگر شرافت نامبرده از معانى حقيقى و واقعى ، و نظير شرافت نور بر ظلمت ، و علم بر جهل ، و عقل بر سفاهت باشد، بطوريکه حقيقت وجود رسول خدا (ص ) مثلا غير حقيقت وجود ديگران باشد، هر چند که ما با حواس ظاهرى خود آنرا درک نکنيم ، که حقيقت مطلب هم از اين قرار است ، چون لايق به ساحت قدس ربوبى همين است ، که فعل او و حکم او را حمل بر حقيقت کنيم ، نه اعتبار، همچنانکه خودش فرمود! «وما خلقنا السموات و الارض وما بينهما لا عبين ، وما خلقناهما الا بالحق ، ولکن اکثرهم لا يعلمون »، (ما آسمانها و زمين و ما بين آن دو را که مى آفريديم ، بازى نميکرديم ، و ما آندو را جز به حق نيافريديم ، ولى بيشتر مردم نميدانند)، که انشاءاللّه بيانش خواهد آمد.
در اينصورت برگشت شرافت آنجناب به يک نسبتى حقيقى و معنوى با ماوراءالطبيعه خواهد بود، نه صرف شرافتى مادى ، و وقتى چنين شرافتى بنحوى در انبياء ممکن باشد، چه مانعى دارد که در غير انبياء از قبيل خانه و سنگ و امثال آن نيز پيدا شود؟ و دليلى که اين شرافت را بيان مى کند بخاطر انس ذهنى که اهل اجتماع باصطلاحات اجتماعى خود دارند، ظاهر در شرافت هاى اعتبارى و معروف باشد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۴۴۵
بيانات الهى و ظواهر دينى، پرده هایى است بر روى اسرار
راستى چقدر خوب بود مى فهميديم اين آقايان با آياتى که در خصوص زينت هاى بهشتى و تشرف اهل بهشت به طلا و نقره سخن ميگويد، چه معامله ميکنند؟ با اين که طلا و نقره دو فلز هستند، که به غير از گرانى قيمت که ناشى از کميابى آنها است ؟ هيچ شرافتى ندارند؟ از ايشان مى پرسيم : منظور از احترام و تشريف اهل بهشت بوسيله طلا و نقره چيست ؟ و داشتن طلا و نقره و ثروتمند بودن در بهشت چه اثرى دارد؟ با اينکه گفتيم اعتبار مالى تنها در ظرف اجتماع معنا دارد، و در بيرون از اين ظرف اصلا معنا ندارد، آيا براى اين گونه بيانات الهى ، و ظواهر دينى وجهى به غير اين هست ، که بگوئيم اين ظواهر پرده هائى است ، که بر روى اسرارى انداخته اند؟ خوب ، اگر وجه همين است (که بغير اينهم نمى تواند باشد)، پس چرا اينگونه بيانات را درباره نشئه آخرت جائز بدانيم ، ولى نظير آنرا در بعضى از مسائل دنيائى جائز ندانيم ؟.
و در تفسير عياشى از زبيرى از امام صادق (عليه السلام ) روايت آمده که گفت : به حضرتش عرضه داشتم : بفرمائيد ببينم امت محمد (ص ) چه کسانى هستند؟ فرمود: امت محمد (ص ) خصوص بنى هاشمند، عرضه داشتم : چه دليلى بر اين معنا هست که امت محمد (ص ) تنها اهل بيت اويند، نه ديگران ؟
فرمود: قول خداى تعالى که فرموده : «واذ يرفع ابراهيم القواعد من البيت و اسمعيل ، ربنا تقبل منا انک انت السميع العليم ، ربنا و اجعلنا مسلمين لک ، و من ذريتنا امة مسلمة لک ، وارنا مناسکنا، وتب علينا انک انت التواب الرحيم »، که وقتى خداى تعالى اين دعاى ابراهيم و اسماعيل را مستجاب کرد، و از ذريه او امتى مسلمان پديد آورد، و در آن ذريه ، رسولى از ايشان ، يعنى از همين امت مبعوث کرد، که آيات او را براى آنان تلاوت کند، و ايشان را تزکيه نموده ، کتاب و حکمتشان بياموزد.
امت محمّد (ص ) چه کسانى هستند؟
و نيز بعد از آنکه ابراهيم دعاى اولش را به دعاى ديگر وصل کرد، و از خدا براى امت ، طهارت از شرک و از پرستش بت ها درخواست نمود، تا در نتيجه ، امر آن رسول در ميانه امت نافذ، و مؤ ثر واقع شود، و امت از غير او پيروى نکنند و گفت : «واجنبنى و بنى اءن نعبد الاصنام ، رب انهن اضللن کثيرا من الناس ، فمن تبعنى فانه منى ، و من عصانى فانک غفور رحيم ».
لذا از اينجا مى فهميم آن امامان و آن امت مسلمان ، که محمد (ص ) در ميان آنان مبعوث شده ، به غير از ذريه ابراهيم نيستند، چون ابراهيم درخواست کرد که خدايا (مرا و فرزندانم را از اينکه اصنام را بپرستيم دور بدار).
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۴۴۶
مؤ لف : استدلال امام (عليه السلام ) در نهايت درجه روشنى است ، براى اينکه ابراهيم از خدا خواست تا امت مسلمه اى در ميانه ذريه اش باو عطا کند، و از ذيل دعايش که گفت : (پروردگارا در ميانه آن امت که از ذريه من هستند رسولى مبعوث کن )، فهميده مى شود که اين امت مسلمان همانا امت محمد (ص ) است ، اما نه امت محمد (ص ) بمعناى کسانيکه محمد (ص ) بسوى آنان مبعوث شده ، و نه امت محمد (ص ) بمعناى آن کسانيکه بوى ايمان آوردند، چون اين دو معناى از امت ، معنائى است اعم از ذريه ابراهيم و اسماعيل ، بلکه امت مسلمى است که از ذريه ابراهيم باشد.
از سوى ديگر ابراهيم از پروردگارش درخواست مى کند که ذريه اش را از شرک و ضلالت دور بدارد، و اين همان عصمت است ، و چون مى دانيم که همه ذريه ابراهيم معصوم نبودند، زيرا ذريه او عبارت بودند از تمامى عرب مصر و يا خصوص قريش ، که مردمى گمراه و مشرک بودند، پس مى فهميم منظورش از فرزندان من «بنى » خصوص اهل عصمت از ذريه است ، که عبارتند از رسول خدا (ص ) و عترت طاهرينش (عليهم السلام )، پس امت محمد (ص ) هم تنها همينها هستند، که در دعاى ابراهيم منظور بودند.
و شايد همين نکته باعث شده که در دعاى دوم بجاى ذريه کلمه بنين را بياورد، مؤ يد اين احتمال جمله : «فمن تبعنى فانه منى ، و من عصانى فانک غفور رحيم » الخ است چون بر سراين جمله فاى تفريع و نتيجه را آورده ، و با آوردن آن پيروانش را جزئى از خودش خوانده ، و از ديگران ساکت شده ، کانه خواسته است بگويد: آنها که مرا پيروى نکنند، با من هيچ ارتباطى ندارند و من آنها را نمى شناسم ، (دقت کنيد).
و اينکه امام فرمود: (پس از خدا براى آنان تطهير از شرک و بت پرستى درخواست کرد) الخ ، هر چند که تنها تطهير از بت پرستى را خواست ، و ليکن از آنجا که بت پرستى را به ضلالت تعليل کرد، و گفت : (چون شرک و بت پرستى ضلالت است )، لذا امام (عليه السلام ) تطهير از معاصى را هم اضافه کرد، چون به بيانى که در آيه : «صراط الذين انعمت عليهم » گذشت ، هر معصيتى شرک است .
و اينکه امام (عليه السلام ) فرمود: (اين دلالت دارد بر اينکه ائمه و امت مسلمان ) الخ ، معنايش اين است که آيه دلالت دارد که امام و امت يکى است ، و به بيانى که گذشت اين ائمه و امت از ذريه ابراهيم اند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۴۴۷
در اينجا اگر بگوئى : در صورتيکه مراد به امت در اين آيات و نظائر آن ، مانند آيه : «کنتم خير امة اخرجت للناس »، تنها عده اى معدود از امت باشند، و کلمه نامبرده شامل حال بقيه نشود، لازم مى آيد بدون جهتى مصحح ، و بدون قرينه اى مجوز، کلام خدا را حمل بر مجاز کنيم علاوه بر اين که بطور کلى خطاب هاى قرآن متوجه به عموم مردمى است که به پيامبر اسلام ايمان آورده اند، و اين مطلب آنقدر روشن و بديهى است ، که هيچ احتياج به استدلال ندارد.
معناى کلمه «امت » از نظر عموميت و وسعت تابع مورد استعمال ، يا اراده گوينده است؟
در پاسخ مى گوئيم : اطلاق کلمه امت محمد (ص ) در عموم مردمى که بدعوت آنجناب ايمان آورده اند، اطلاقى است نو ظهور، و مستحدث ، باين معنا که بعد از نازل شدن قرآن و انتشار دعوت اسلام اين استعمال شايع شد، و از هر کس ميپرسيدى از امت که هستى ؟ ميگفت : از امت محمد (ص ) هستم و گر نه از نظر لغت کلمه امت بمعناى قوم است ، همچنانکه در آيه : «على امم ممن معک و امم سنمتعهم »، به همين معنا است حتى در بعضى موارد بر يک نفر هم اطلاق مى شود، مانند آيه شريفه : «ان ابراهيم کان امة قانتا لله »، (ابراهيم امتى بود عبادتگر براى خدا).
بنابراين پس معناى کلمه ، از نظر عموميت و وسعت ، و خصوصيت و ضيق ، تابع موردى است که لفظ (امت ) در آن استعمال مى شود، يا تابع معنائى است که گوينده از لفظ اراده کرده است .
پس کلمه نامبرده در آيه مورد بحث که مى فرمايد: «ربنا واجعلنا مسلمين لک و من ذريتنا امة مسلمة لک » الخ ، با در نظر داشتن مقام آن که گفتيم مقام دعا است ، با بيانى که گذشت ، جز به معناى عده معدودى از آنان که برسول خدا (ص ) ايمان آوردند نمى تواند باشد، و همچنين در آيه ايکه شما آورديد. يعنى آيه : «کنتم خير امة اخرجت للناس »، که با در نظر داشتن مقامش ، که مقام منت نهادن ، و تنظيم و ترفيع شاءن امت است ، بطور مسلم شامل تمامى امت اسلام نمى شود.
و چگونه ممکن است شامل شود؟ با اينکه در اين امت فرعون صفتانى آمدند، و رفتند، و هميشه هستند، و نيز در ميانه امت دجالهائى هستند، که دستشان بهيچ اثرى از آثار دين نرسيد، مگ ر آنکه آنرا محو کردند، و بهيچ وليى از اولياء خدا نرسيد، مگر آنکه او را توهين نمودند، که انشاءاللّه بيان کاملش در همان آيه خواهد آمد.
پس آيه نامبرده از قبيل آيه : «وانى فضلتکم على العالمين » است ، که به بنى اسرائيل مى فرمايد: (من شما را بر عالميان برترى دادم )، که يکى از همين بنى اسرائيل قارون است ،
رده:تفسیر المیزان