تفسیر المیزان

المیزان جلد۱ بخش۳۸

ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۴۴۸ که قطعا نمى توان گفت : آيه شامل او نيز مى شود، همچنانکه کلمه (قوم من ) در آيه : «و قال الرسول يا رب ان قومى اتخذوا هذا القرآن مهجورا»، (رسول گفت : اى پروردگار من ، قوم من اين قرآن را متروک گذاشتند)، شامل حال تمامى افراد امت نمى شود، بخاطر اينکه اولياء قرآن و رجالى که «لا تلهيهم تجارة و لا بيع عن ذکر اللّه »، (نه تجارتى آنان را از ياد خدا به خود مشغول مى کند، و نه خريد و فروش ) در ميانه همين قوم و امت رسول هستند. پس همانطور که گفتيم معناى کلمه امت بر حسب اختلاف موارد مختلف مى شود، يک جا بمعناى يکنفر مى آيد، جاى ديگر بمعناى عده معدودى ، و جائى ديگر بمعناى همه کسانى که به يک دين ايمان آورده اند، مانند مورد: «تلک امة قد خلت ، لهاما کسبت ، ولکم ما کسبتم »، (آنان امتى بودند که گذشتند، و بآنچه کردند رسيدند شما نيز بآن سرنوشتى خواهيد رسيد که خودتان براى خود معين کرده ايد) که خطاب در آن متوجه به تمامى امت است ، يعنى کسانى که به رسول اسلام (ص ) ايمان آوردند، و يا بگو به همه کسانيکه رسول اسلام (ص ) بسوى آنان مبعوث شده است . بحث علمى بحث علمی وقتى به داستان ابراهيم (عليه السلام ) مراجعه مى کنيم ، که زن و فرزند خود را (از موطن اصلى ) حرکت مى دهد، و به سرزمين مکه مى آورد، و در آنجا اسکان مى دهد، و نيز بماجرائيکه بعد از اين اسکان پيشامد ميکند، تا آنجا که مامور قربان ى کردن اسماعيل مى شود، و از جانب خداى تعالى عوضى ، بجاى اسماعيل قربانى مى گردد، و سپس خانه کعبه را بنا ميکند. مى بينيم که اين سرگذشت يک دوره کامل از سير عبوديت را در بر دارد، حرکتى که از نفس بنده آغاز گشته ، به قرب خدا منتهى مى شود، يا به عبارتى از سرزمينى دور آغاز گشته ، به حظيره قرب رب العالمين ختم مى گردد، از زينت هاى دنيا و لذائذ آن آرزوهاى دروغينش ، از جاه ، و مال ، و زمان و اولاد، چشم مى پوشد، و چون ديوها، در مسير وى با وساوس خود منجلابى مى سازند، او آنچنان راه مى رود، که پايش بآن منجلاب فرو نرود، و چون (آن دايه هاى از مادر مهربانتر با دلسوزيهاى مصنوعى خود) مى خواهند خلوص و صفاى بندگى و علاقه بدان و توجه به سوى مقام پروردگار و دار کبريائى را در دل وى مکدر سازند، آنچنان سريع گام برمى دارد، که شيطانها به گردش نمى رسند. پس در حقيقت سرگذشت آنجناب و قايعى بظاهر متفرق است ، که در واقع زنجيروار بهم ميپيوندد و يک داستانى تاريخى درست مى کند، که اين داستان از سير عبودى ابراهيم حکايت ميکند، ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۴۴۹ سيرى که از بنده اى بسوى خدا آغاز مى گردد، سيرى که سر تا سرش ادب است ، ادب در سير، ادب در طلب ، ادب در حضور، ادب در همه مراسم حب و عشق و اخلاص ، که آدمى هر قدر بيشتر در آن تدبر و دقت کند، اين آداب را روشن تر و درخشنده تر مى بيند. در پايان اين راه ، از طرف خداى سبحان ماءمور مى شود، براى مردم عمل حج را تشريع کند، که قرآن اين فرمان را چنين حکايت ميکند: «واذن فى الناس بالحج ياتوک رجالا، و على کل ضامر ياءتين من کل فج عميق »، (در ميانه مردم بحج اعلام کن ، تا پيادگان و سواره بر مرکب هاى لاغر از هر ناحيه دور بيايند). چيزيکه هست خصوصياتى را که آنجناب در عمل حج تشريع کرده ، براى ما نا معلوم است ، ولى اين عمل همچنان در ميانه عرب جاهليت يک شعار دينى بود، تا آنکه پيامبر اسلام (ص ) مبعوث شد، و احکامى در آن تشريع کرد، که نسبت به آنچه ابراهيم (عليه السلام ) تشريع کرده بود، مخالفتى نداشت ، بلکه در حقيقت مکمل آن بود، و اين را ما از اينجا مى گوئيم که خداى تعالى بطور کلى اسلام و احکام آن را ملت ابراهيم خوانده ، مى فرمايد: «قل اننى هدانى ربى الى صراط مستقيم ، دينا قيما ملة ابراهيم حنيفا»، (بگو پروردگارم مرا به سوى صراط مستقيم هدايت کرده دينى استوار که ملت ابراهيم و معتدل است ). و نيز فرموده : «شرع لکم من الدين ما وصى به نوحا، و الذى اوحينا اليک ، و ما وصينا به ابراهيم ، و موسى ، و عيسى »، (براى شما از دين همان را تشريع کرد، که نوح و ابراهيم و موسى و عيسى را نيز بدان سفارش کرده بود باضافه احکامى که مخصوص تو وحى کرديم ). درباره حج و اشاره به اسرار و حکمت آن و بهر حال آنچه رسول خدا (ص ) از مناسک حج تشريع فرمود، يعنى احرام بستن از ميقات ، و توقف در عرفات ، و بسر بردن شبى در مشعر، و قربانى ، و سنگ انداختن به سه جمره ، و سعى ميانه صفا و مروه ، و طواف بر دور کعبه ، و نماز در مقام ، هر يک به يکى از گوشه هاى سفر ابراهيم بمکه اشاره دارد، و مواقف و مشاهد او و خانواده اش را مجسم ميسازد، و براستى چه مواقفى ، و چه مشاهدى ، که چقدر پاک و الهى بود؟! مواقفى که راهنمايش بسوى آن مواقف ، جذبه ربوبيت ، و سايقش ذلت عبوديت بود. آرى عباداتى که تشريع شده (که بر همه تشريع کنندگان آن بهترين سلام باد) صورتهائى از توجه کملين از انبياء بسوى پروردگارشان است ، تمثال هائى است که مسير انبياء (عليهم السلام ) را از هنگام شروع تا ختم مسير حکايت ميکند، سيرى که آن حضرات بسوى مقام قرب و زلفى داشتند، همچنانکه آيه : «لقد کان لکم فى رسول اللّه اسوة حسنة »، (براى شما هم در رسول خدا (ص ) اقتدائى نيکو بود)، ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۴۵۰ نيز باين معنا اشاره دارد، و مى فهماند آنچه امت اسلام به عنوان عبادت ميکند، تمثالى از سير پيامبرشان است. و اين خود اصلى است که در اخبارى که حکمت و اسرار عبادتها را بيان ميکند و علت تشريع آنها را شرح مى دهد، شواهد بسيارى بر آن ديده مى شود، که متتبع بينا مى خواهد تا بآن شواهد وقوف و اطلاع يابد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۴۵۱ آيات ۱۳۰ - ۱۳۴ سوره بقره وَ مَن يَرْغَب عَن مِّلَّةِ إِبْرَاهِيمَ إِلا مَن سفِهَ نَفْسهُ وَ لَقَدِ اصطفَيْنَاهُ فى الدُّنْيَا وَ إِنَّهُ فى الاَخِرَةِ لَمِنَ الصالِحِينَ(۱۳۰) إِذْ قَالَ لَهُ رَبُّهُ أَسلِمْ قَالَ أَسلَمْت لِرَب الْعَالَمِينَ(۱۳۱) وَ وَصى بهَا إِبْرَاهِيمُ بَنِيهِ وَ يَعْقُوب يَا بَنىَّ إِنَّ اللَّهَ اصطفَى لَکُمُ الدِّينَ فَلا تَمُوتُنَّ إِلا وَ أَنتُم مُّسلِمُونَ (۱۳۲) أَمْ کُنتُمْ شهَدَاءَ إِذْ حَضرَ يَعْقُوب الْمَوْت إِذْ قَالَ لِبَنِيهِ مَا تَعْبُدُونَ مِن بَعْدِى قَالُوا نَعْبُدُ إِلَهَک وَ إِلَهَ ءَابَائک إِبْرَاهِيمَ وَ إِسمَاعِيلَ وَ إِسحَاقَ إِلَهاً وَاحِداً وَ نحْنُ لَهُ مُسلِمُونَ(۱۳۳) تِلْک أُمَّةٌ قَدْ خَلَت لَهَا مَا کَسبَت وَ لَکُم مَّا کَسبْتُمْ وَ لا تُسئَلُونَ عَمَّا کانُوا يَعْمَلُونَ(۱۳۴) «ترجمه آیات» کسى از کيش ابراهيم روگردان است که خود را دچار حماقت کرده فهم خدادادى را از دست داده باشد، با اينکه ما او را در دنيا برگزيديم و او در آخرت از صالحان است (۱۳۰) آن زمانش را بيادآر که پروردگارش بوى گفت : اسلام بياور گفت من تسليم رب العالمينم (۱۳۱) ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۴۵۲ و ابراهيم فرزندان هم باين اسلام سفارش کرده گفت : اى پسران من خدا دين را براى شما برگزيد زنهار مبادا در حالى بميريد که اسلام نداشته باشيد (۱۳۲) حال شما که از اين کيش رو گردانيد يا همانست که گفتيم فهم خود را از دست داده ايد و يا ميگوئيد ما در آن لحظه که مرگ يعقوب رسيده بود حاضر بوديم اگر اين را بگوئيد که يعقوب از فرزندانش پرسيد: بعد از من چه مى پرستيد؟ گفتند معبود تو و پدرانت ابراهيم و اسماعيل و اسحاق را که معبودى يکتاست مى پرستيم در حالى که براى او تسليم باشيم (۱۳۳) بهر حال آنها امتى بودند و رفتند و هر چه کردند براى خود کردند شما هم هر چه بکنيد براى خود مى کنيد شما از آنچه آنان مى کردند بازخواست نخواهيد شد (۱۳۴) «بیان آیات» «و من يرغب عن ملة ابراهيم الا من سفه نفسه » الخ ، کلمه رغبت وقتى با لفظ «عن » متعدى شود، يعنى بگوئيم (من از فلان چيز رغبت دارم ) معناى اعراض و نفرت را مى دهد (يعنى من از فلان چيز اعراض و نفرت دارم )، و چون با لفظ (فى ) متعدى شود، معناى ميل و شوق را مى دهد، (يعنى من به فلان چيز علاقه و ميل دارم ). و کلمه «سفه » هم بطور مت عدى مى آيد، و هم لازم ، و بهمين جهت بعضى از مفسرين گفته اند: کلمه «نفسه » مفعول کلمه «سفه » است چون «سفه » متعدى است ، ولى بعضى ديگر «سفه » را لازم گرفته اند، و بهمين جهت گفته اند: کلمه «نفسه » تميز است ، نه مفعول ، و به هر حال معناى جمله اينست که اعراض از ملت و کيش ‍ ابراهيم از حماقت نفس است ، و ناشى از تشخيص ندادن امورى است که نافع بحال نفس است ، از امورى که مضر بحال آنست ، و از اين آيه معناى روايت معروف «ان العقل ما عبد به الرحمن »، (عقل چيزى است که با آن رحمان عبادت شود) استفاده مى شود. مقام اصطفاء و برگزيدگى همان مقام اسلام و تسليم است «و لقد اصطفيناه فى الدنيا» الخ ، کلمه (اصطفاء) به معناى گرفتن چکيده و خالص هر چيز است ، بطوريکه بعد از اختلاط آن با چيزهاى ديگر از آنها جدا شود، و اين کلمه وقتى با مقامات ولايت ملاحظه شود، منطبق بر خلوص ‍ عبوديت ميشود، و خلاصه اصطفاء در اين مقام اين است که ، بنده در تمامى شئونش به مقتضاى مملوکيتش و عبوديتش رفتار کند، يعنى براى پروردگارش تسليم صرف باشد، و اين معنا با همان عمل به دين در جميع شئون تحقق مى يابد، براى اينکه دين چيز ديگرى نيست ، همان مواد عبوديت در امور دنيا و آخرت است ، دين نيز ميگويد: بنده بايد در تمامى امورش تسليم رضاى خدا باشد، همچنانکه در آيه : «ان الدين عند اللّه الاسلام » نيز دين را همان تسليم خدا شدن معرفى کرده است . ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۴۵۳ پس معلوم شد که مقام اصطفاء عينا همان مقام اسلام است ، و شاهد بر آن آيه : «اذ قال له ربه : اسلم قال : اسلمت لرب العالمين » است ، که از ظاهرش بر مى آيد ظرف (اذ زمانيکه ) متعلق است بجمله «اصطفيناه » در نتيجه معنا چنين ميشود اصطفاء ابراهيم در زمانى بود که پروردگارش به او گفت : اسلام آور، و او هم براى خداى رب العالمين اسلام آورد پس جمله : «اذ قال له ربه : اسلم قال : اسلمت لرب العالمين »، بمنزله تفسيرى است براى جمله : «اصطفيناه » الخ . و در اين آيه التفاتى از تکلم بسوى غيبت بکار رفته ، براى اينکه در ابتداء فرمود: (ما او را اصطفاء کرديم )، و بعد مى فرمايد؟: (چون پروردگارش بدو گفت ).، با اينکه جا داشت بفرمايد: (و چون بدو گفتيم )، و التفات ديگرى از خطاب بسوى غيبت بکار رفته ، براى اينکه کلام ابراهيم را اينطور حکايت مى کند، که گفت : (من اسلام آوردم براى رب العالمين ) با اينکه جا داشت بگويد: (پروردگارا من اسلام آوردم براى تو). حال ببينيم چه نکته اى باعث اين دو التفات شده ؟ اما التفات اولى نکته اش اينستکه خواسته است اشاره کند باينکه آنچه پروردگار باو فرموده ، سرى بوده که پروردگارش با او در ميان نهاده ، و در مقامى نهاده که مقام خلوت بوده ، چون هميشه ميانه شنونده و گوينده يک اتصالى هست ، که وقتى گوينده غايب ميشود آن اتصال بهم ميخورد، و مخاطب از آن مقامى که داشت در حقيقت بريده ميشود و يا به عبارتى در حقيقت ميانه او و گوينده ، و سخنى که با وى در ميان داشت ، پرده اى مى افتد، و بهمين جهت خدايتعالى وقتى قصه را براى پيامبر اسلام حکايت مى کند مى فرمايد (و چون پروردگارش باو گفت چنين و چنان ) تا برساند آنچه گفته از اسرارى بوده که جاى گفتگويش مقام انس خلوت است . و اما نکته التفات دومى ، اين است که همان جمله : (و چون پروردگارش به او گفت )، هر چند از يک لطف خاصى حکايت مى کند، که مقتضايش آزادى ابراهيم در گفتگو است ، وليکن از آنجا که ابراهيم (عليه السلام ) هر چه باشد بالاخره بنده است ، و طبع بنده ذلت و تواضع است ، لذا ايجاب مى کند که خود را در اين مقام آزاد و رها نبيند، بلکه در عوض ادب حضور را مراعات کند، چون در غير اينصورت در حقيقت خود را مختص بمقام قرب ، و متشرف بحظيره انس حساب کرده ، در حاليکه ا دب بندگى اقتضاء ميکند او در همان حال هم خود را يکى از بندگان ذليل و مربوب ببيند، و در برابر کسى اظهار ذلت کند، که تمامى عالميان در برابرش تسليم هستند، ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۴۵۴ پس نبايد مى گفت : ((اسلمت لک ، من تسليم توام ) بلکه بايد مى گفت : «اسلمت لرب العالمين »، (تسليم آنم که همه عالم مربوب و تسليم اويند). معناى اسلام و مراتب و درجات چهارگانه اسلام و ايمان خوب بحمداللّه وجه اين دو التفات را فهميديم ، حال ببينيم کلمه «اسلمت » چه معنا دارد؟ اصولا کلمه «اسلام » که باب افعال است ، و کلمه «تسليم » که باب تفعيل است ، و کلمه «استسلام » که باب استفعال است ، هر سه يک معنا را مى دهند، و آن اين است که کسى و يا چيزى در برابر کس ديگر حالتى داشته باشد که هرگز او را نافرمانى نکند، و او را از خود دور نسازد، اين حالت اسلام و تسليم و استسلام است ، همچنانکه در قرآن کريم آمده : «بلى من اسلم وجهه لله »، (آرى کسيکه روى دل تسليم براى خدا کند)، و نيز فرموده : «انى وجهت وجهى للذى فطر السموات و الارض حنيفا»، (من روى دل ، متوجه بسوى آنکس ميکنم که آسمانها و زمين را بيافريد توجهى معتدلانه). و وجه هر چيز عبارت از آنطرف آن چيز است که روبروى تو قرار دارد، ولى بالنسبه به خداى تعالى وجه هر چيز تمامى وجود آنست ، براى اينکه چيزى براى خدا پشت و رو ندارد، پس اسلام انسان براى خداى تعالى وصف رام بودن و پذيرش انسان است ، نسبت بهر سرنوشتى که از ناحيه خداى سبحان برايش تنظيم مى شود، چه سرنوشت تکوينى ، از قدر و قضاء و چه تشريعى از اوامر و نواهى و غير آن ، و به همين جهت ميتوان گفت : مراتب تسليم بر حسب شدت و ضعف وارده بر انسان و آسانى و سختى پيش آمدها، مختلف مى شود، آنکه در برابر پيش آمدهاى ناگوارتر و تکاليف دشوارتر تسليم مى شود، اسلامش قوى تر است ، از اسلام آن کس که در برابر ناگوارى ها و تکاليف آسانترى تسليم مى شود، پس بنابراين اسلام داراى مراتبى است . مرتبه اول اسلام : اذعان و باور قلبى بخصوص اجمالى شهادتين مرتبه اول از اسلام پذيرفتن ظواهر اوامر و نواهى خدا است ، به اينکه با زبان ، شهادتين را بگويد، چه اينکه موافق با قلبش هم باشد، و چه نباشد، که در اين باره خداى تعالى فرموده : «قالت الاعراب : آمنا، قل : لم تؤ منوا، ولکن قولوا: اءسلمنا، و لما يدخل الايمان فى قلوبکم »، (اعراب گفتند: ما ايمان آورديم بگو: هنوز ايمان نياورده ايد، ولکن بگوئيد: اسلام آورديم ، چون هنوز ايمان داخل در قلبتان نشده ). در مقابل اسلام باين معنا اولين مراتب ايمان قرار دارد، و آن عبارتست از اذعان و باور قلبى بمضمون اجمالى شهادتين ، که لازمه اش عمل به غالب فروع است . ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۴۵۵ مرتبه دوم : اعتقاد تفصيلى به حقايق دينى و بدنبال آن انجامعمل صالح مرتبه دوم از اسلام دنباله و لازمه همان ايمان قلبى است که ، در مقابل مرتبه اول اسلام قرار داشت ، يعنى تسليم و انقياد قلبى نسبت به نوع اعتقادات حقه تفصيلى و اعمال صالحه اى که از توابع آن است ، هر چند که در بعضى موارد تخطى شود، و خلاصه کلام اين که داشتن اين مرحله منافاتى با ارتکاب بعضى گناهان ندارد، و خداى تعالى درباره اين مرحله از اسلام مى فرمايد: «الذين آمنوا باياتنا، و کانوا مسلمين »، (آنانکه به آيات ما ايمان آوردند، و مسلمان بودند). و نيز مى فرمايد: «يا ايها الذين آمنوا، ادخلوا فى السلم کافة »، (اى کسانيکه ايمان آورديد، همگى داخل در سلم شويد). پس به حکم اين آيه يک مرتبه از اسلام هست که بعد از ايمان پيدا مى شود، چون مى فرمايد: اى کسانيکه ايمان آورديد! داخل در سلم شويد، پس معلوم مى شود اين اسلام غير اسلام مرتبه اول است ، که قبل از ايمان بود، و آنگاه در مقابل اين اسلام مرتبه دوم از ايمان قرار دارد، و آن عبارتست از اعتقاد تفصيلى به حقايق دينى که خداى تعالى درباره اش مى فرمايد: «انما المؤ منون ، الذين آمنوا بالله و رسوله ، ثم لم يرتابوا، و جاهدوا باموالهم و انفسهم فى سبيل اللّه ، اولئک هم الصادقون »، (مؤ منان تنها آنهايند که بخدا و رسولش ايمان آورده ، و سپس ترديد نکردند، و با اموال و نفوس خود در راه خدا جهاد نمودند، اينها همانها هستند که در دعوى خود صادقند). و نيز فرموده : «يا ايها الذين آمنوا، هل ادلکم على تجارة تنجيکم من عذاب اليم ؟ تؤ منون باللّه و رسوله ، و تجاهدون فى سبيل اللّه باموالکم و انفسکم »، (اى کسانى که ايمان آورديد، آيا مى خواهيد شما را به تجارتى راهنمائى کنم که از عذاب دردناک نجاتتان دهد؟ آن اينست که بخدا و رسولش ايمان آوريد، و در راه خدا با اموال و نفوس خود جهاد کنيد). که در اين دو آيه دارندگان ايمان را، باز به داشتن ايمان ارشاد مى کند، پس معلوم مى شود ايمان دومشان غير ايمان اول است . مرتبه سوم : رام کردن نفس سرکش و تسليم وجود انسان در برابر خدا مرتبه سوم از اسلام دنباله و لازمه همان مرتبه دوم ايمان است ، چون نفس آدمى وقتى با ايمان نامبرده انس گرفت ، و متخلق باخلاق آن شد، خود بخود ساير قواى منافى با آن ، از قبيل قواى بهيمى ، و سبعى ، براى نفس رام و منقاد ميشود و سخن کوتاه ، ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۴۵۶ آن قوائى که متمايل به هوس هاى دنيائى ، و زينت هاى فانى و ناپايدارش مى شوند، رام نفس گشته ، نفس بآسانى مى تواند از سرکشى آنها جلوگيرى کند، اينجاست که آدمى آنچنان خدا را بندگى مى کند، که گوئى او را مى بيند، آرى او اگر خدا را نمى بيند، بارى ، اين باور و يقين را دارد که خدا او را مى بيند، چنين کسى ديگر در باطن و سر خود هيچ نيروى سرکشى که مطيع امر و نهى خدا نباشد، و يا از قضا و قدر خدا بخشم آيد، نمى بيند، و سراپاى وجودش تسليم خدا مى شود. درباره اين اسلام است که خداى تعالى مى فرمايد: «فلا و ربک لا يؤ منون حتى يحکموک فيما شجر بينهم ، ثم لا يجدوا فى انفسهم حرجا مما قضيت ، و يسلموا تسليما»، (نه به پروردگارت سوگند ايمان نمى آورند: (يعنى ايمانشان کامل نمى شود) مگر وقتى که هم در اختلافاتى که بينشان پديد مى آيد تو را حکم کنند، و هم وقتى حکمى راندى در دل هيچگونه ناراحتى از حکم تو احساس نکنند، و به تمام معنا تسليم شوند). اين اسلام در مرتبه سوم است که در مقابلش ايمان مرتبه سوم قرار دارد، و آن ايمانى است که آيات : «قد افلح المؤ منون تا آيه والذين هم عن اللغو معرضون ». و نيز آيه «اذ قال له ربه اسلم قال : اسلمت لرب العالمين » و آياتى ديگر بآن اشاره مى کند، و اى بسا بعضى از مفسرين ، که اين دو مرتبه را يعنى دوم و سوم را يک مرتبه شمرده اند. و اخلاق فاضله از رضا و تسليم و سوداگرى با خدا و صبر در خواسته خدا، و زهد به تمام معنا، و تقوى ، و حب و بغض ‍ به خاطر خدا، همه از لوازم اين مرتبه از ايمان است . مرتبه چهارم از اسلام : مرحله عبوديت و بندگى مرتبه چهارم از اسلام دنباله و لازمه همان مرحله سوم از ايمان است ، چون انسانى که در مرتبه قبلى بود، حال او در برابر پروردگارش حال عبد مملوک است درباره مولاى مالکش ، يعنى دائما مشغول انجام وظيفه عبوديت است ، آنهم بطور شايسته ، و عبوديت شايسته همان تسليم صرف بودن در برابر اراده مولى و محبوب او و رضاى او است . همه اينها مربوط بعبوديت در برابر مالک عرفى و بشرى است ، و اين عبوديت در ملک خداى رب العالمين عظيم تر و باز عظيم تر از آنست ، براى اينکه ملک خدا حقيقت ملک است ، که در برابرش هيچ موجودى از موجودات استقلال ندارد، نه استقلال ذاتى ، نه صفتى ، نه عملى ، آرى ملکيتى که لايق کبريائى خداى جلّت کبرياؤ ه است اين ملکيت است . ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۴۵۷ پس انسان در حاليکه در مرتبه سابق از اسلام و تسليم هست ، اى بسا که عنايت ربانى شامل حالش گشته ، اين معنا برايش مشهود شود که ملک تنها براى خداست ، و غير خدا هيچ چيزى نه مالک خويش است ، و نه مالک چيز ديگر، مگر آنکه خدا تمليکش کرده باشد، پس ربى هم سواى او ندارد، و اين معنائى است موهبتى ، و افاضه اى است الهى ، که ديگر خواست انسان در بدست آوردنش دخالتى ندارد، و اى بسا که جمله «ربنا و اجعلنا مسلمين لک ، و من ذريتنا امة مسلمة لک ، و ارنا مناسکنا» الخ اشاره به همين مرتبه از اسلام باشد، چون ظهور جمله : «اذ قال له ربه : اسلم قال : اسلمت لرب العالمين » الخ ظاهر در اين است که امر «اسلم » امر تشريفى باشد، نه تکوينى ، و ابراهيم (عليه السلام ) دعوت پروردگار خود را اجابت نمود، تا باختيار خود تسليم خدا شده باشد و اين هم مسلم است که امر نامبرده از اوامرى بوده که در ابتداء کار ابراهيم متوجه او شده پس اينکه در اواخر عمرش از خداى تعالى براى خودش ‍ و فرزندش اسماعيل تقاضاى اسلام و دستورات عبادت ميکند چيزى را تقاضا کرده که ديگر باختيار خود او نبوده و کسى نمى تواند با اختيار خود آن قسم اسلام را تحصيل کند. و يا درخواست ثبات بر امرى بوده که باز ثابت بودنش باختيار خودش نبوده پس اسلامى که در اين آيه درخواست کرده ، اسلام مرتبه چهارم بوده ، و در برابر اين مرتبه از اسلام ، مرتبه چهارم از ايمان قرار دارد، و آن عبارت از اين است که اين حالت ، تمامى وجود آدمى را فرا بگيرد، که خدايتعالى درباره اين مرتبه از ايمان مى فرمايد: «الا ا ن اولياء اللّه لا خوف عليهم ، و لا هم يحزنون ، الذين آمنوا، و کانوا يتقون »، (آگاه باش ، که اولياء خدا نه خوفى بر آنان هست ، و نه اندوهناک ميشوند، کسانيکه ايمان آوردند، و از پيش همواره ملازم با تقوى بودند). چون مؤ منينى که در اين آيه ذکر شده اند، بايد اين يقين را داشته باشند، که غير از خدا هيچکس از خود استقلالى ندارد، و هيچ سببى تاءثير و سببيت ندارد مگر باذن خدا، وقتى چنين يقينى براى کسى دست داد، ديگر از هيچ پيشامد ناگوارى ناراحت و اندوهناک نمى شود، و از هيچ محذورى که احتمالش را بدهد نمى ترسد، اين است معناى اينکه فرمود: (نه خوفى بر آنان هست ، و نه اندوهناک ميشوند)، و گرنه معنا ندارد که انسان حالتى پيدا کند که از هيچ چيز نترسد، و هيچ پيشامدى اندوهناکش نسازد، پس اين همان ايمان مرتبه چهارم است ، که در قلب کسانى پيدا ميشود، که داراى اسلام مرتبه چهارم باشند، (دقت فرمائيد). ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۴۵۸ معناى عمل صالح و آثار آن «و انه فى الاخرة لمن الصالحين »، کلمه (صلاح ) بوجهى بمعناى لياقت است ، که چه بسا در کلام خدا بعمل انسان منسوب ميشود، و از آن جمله مى فرمايد): «فليعمل عملا صالحا»، و چه بسا که بخود انسان منسوب ميشود، از آن جمله مى فرمايد: «و انکحوا الايامى منکم و الصالحين من عبادکم و امائکم »، (دختران عزب خود را شوهر دهيد، و نيز صالحان از غلام و کنيز خود را). و صلاحيت عمل هر چند در قرآن کريم بيان نشده که چيست ؟ وليکن آثارى را که براى آن ذکر کرده معناى آنرا روشن ميسازد. از جمله آثاريکه براى آن معرفى کرده ، اينستکه عمل صالح آن عملى است که شايستگى براى درگاه خدايتعالى داشته باشد، و در اين باره فرموده : «صبروا ابتغاء وجه ربهم »، (بمنظور بدست آوردن وجه پروردگارشان صبر کردند)، و نيز فرموده : «و ما تنفقون الا ابتغاء و جه اللّه »، (و انفاق نمى کنيد مگر بخاطر خدا). اثر ديگر آن را اين دانسته ، که صلاحيت براى ثواب دادن در مقابلش دارد، و در اين باره فرموده : «ثواب اللّه خير لمن آمن و عمل صالحا» (ثواب خدا بهتر است براى کسى که ايمان آورد و عمل صالح کند). اثر ديگرش اين است که عمل صالح کلمه طيب را بسوى خدا بالا مى برد، که در اين باره فرموده : «اليه يصعد الکلم الطيب ، و العمل الصالح يرفعه »، (کلمه طيب به سوى او صعود مى کند، و عمل صالح آنرا در صعود مدد مى دهد). پس از اين چند اثرى که بعمل صالح نسبت داده ، فهميده ميشود: که صلاح عمل به معناى آمادگى و لياقت آن براى تلبس به لباس کرامت است ، و در بالا رفتن کلمه طيب بسوى خدايتعالى مدد و کمک است ، همچنانکه درباره قربانى در حج فرمود: «ولکن يناله التقوى منکم »، (گوشت و خون قربانى به خدا نمى رسد، وليکن تقواى شما به او مى رسد) و نيز درباره همه اعمال صالحه فرموده : «کلا نمد هولاء و هؤ لاء من عطاء ربک ، ما کان عطاء ربک محظورا»، (همه شانرا چه آنها و چه اينها را از عطاء پروردگارت مدد ميدهيم ، و عطاى پروردگار تو جلوگير ندارد) پس عطاى خدايتعالى بمنزله صورت است و صلاح عمل بمنزله ماده است . ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۴۵۹ معناى صلاح نفس و صلاح ذات و مراد از «صالحين » در قرآن اين بود معناى صلاح عمل ، و اما معناى صلاح نفس ، و صلاح ذات ، ببينيم از قرآن درباره آن چه استفاده مى کنيم ؟ يکجا مى فرمايد: «و من يطع اللّه و الرسول فاولئک مع الذين انعم اللّه عليهم ، من النبيين ، و الصديقين ، و الشهداء و الصالحين ، و حسن اولئک رفيقا»، (و کسيکه خدا و رسولش را اطاعت کند، اينچنين اشخاص با آن کسانى محشورند که خدا بر آنان انعام فرمود، از انبياء، و صديقين و شهداء و صالحين که نيکو رفقائى هستند). جاى ديگر فرموده : «و ادخلناهم فى رحمتنا، انهم من الصالحين »، (ما ايشان را در رحمت خود داخل کرديم بدان جهت که از صالحان بودند) و نيز از سليمان (عليه السلام ) حکايت کرده که گفت «و ادخلنى برحمتک فى عبادک الصالحين » (مرا برحمت خودت داخل در بندگان صالحت کن ) و در جائى ديگر مى فرمايد: «و لوطا آتيناه حکما و علما تا جمله و ادخلناه فى رحمتنا، انه من الصالحين ». آنچه مسلم است اين است که مراد از صالحين در اين آيات ، مطلق هر کس که صلاحيت رحمت عامه الهيه ، ورحمت واسعه او را دارد، نيست ، چون صلاحيت اين رحمت را تمامى موجودات دارند، ديگر معنا ندارد نامبردگان در اين آيات را بداشتن چنين صلاحيتى بستايد. و نيز مراد، کسانى که صلاحيت رحمت خاص به مؤ منين را دارند، نيست ، چون هر چند بحکم آيه : «و رحمتى وسعت کل شى ء فسا کتبها للذين يتقون »، (رحمت من همه چيز را فراگرفته ، و بزودى همه آنرا بکسانى اختصاص ‍ مى دهم که پرهيزکارى داشتند). رحمت دوم خاص است ، ولکن صالحان از متقيان خصوصى ترند، زيرا در ميانه طائفه مؤ من و متقى افراد انگشت شمارى صالحند، پس رحمت خاص متقين نمى تواند آن رحمتى باشد که صالحان شايستگى آنرا دارند، و حتما بايد رحمتى مهم تر از آن باشد. و اين هم از قرآن کريم مسلم است ، که بعضى از رحمت ها را خاص بعضى از افراد مى داند، و مى فرمايد: «يختص ‍ برحمته من يشاء»، (خدا رحمت خود را بهر کس بخواهد اختصاص ميدهد)،. و نيز مراد از صالحين مطلق هر کسى که صلاحيت ولايت ، و قرار گرفتن در تحت سرپرستى خدا را دارد، نمى باشد، براى اينکه هر چند اين خصيصه از رحمت خاص قبلى خصوصى تر است ، و هر چند صالحان نيز در تحت چنين ولايتى از خدا هستند، و خدا متولى امورشان هست ، ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۴۶۰ همچنانکه در تفسير «اهدنا الصراط المستقيم » نيز گفتيم ، و بزودى در تفسير آيه هم خواهيم گفت ، ولکن اين ولايت مختص بصالحان نيست ، چون در آيه نامبرده انبياء، و صديقين ، و شهداء، را هم نام برده ، که با صالحان در آن ولايت شريک هستند. پس بايد ديد آن اثرى که مخصوص صالحان است ، و هيچکس در آن شرکت ندارد چيست ؟ يک چيز مى تواند باشد، و آن داخل کردن صالح در رحمت است که عبارتست از امنيت عمومى از عذاب ، چنانکه هر دو معنا درباره بهشت آمده ، يکجا فرموده : «فيد خلهم ربهم فى رحمته »، (پروردگارشان آنها را داخل در رحمت خود ميکند)، يعنى داخل در بهشت ميکند. و جاى ديگر فرموده : «يدعون فيها بکل فاکهة آمنين »، (در بهشت هر ميوه را که بخواهند صدا مى زنند در حاليکه ايمن هستند). و خواننده عزيز اگر در جمله : «و ادخلناه فى رحمتنا». و نيز در «و کلا جعلنا صالحين » دقت کند، که خدا در اين دو مورد عمل را بشخص خودش نسبت مى دهد، و مى فرمايد: (ما او را داخل در رحمت خود مى کنيم ) و نمى فرمايد: (او داخل در رحمت ما مى شود). و از سوى ديگر اين مطلب مسلم را هم در نظر بگيرد، که خداى تعالى هميشه و همه جا اجر و پاداش و شکرگزارى از بنده را در مقابل عمل و سعى بنده قرار داده ، آنوقت مى تواند بروشنى بفهمد که صلاح ذاتى ، کرامتى است که ربطى به عمل و سعى و کوشش ، و خلاصه ربطى به خواست و اراده بنده ندارد، و موهبتى نيست که آدمى از راه عمل آنرا بدست آورد، آنوقت معناى آيه : «لهم ما يشاؤ ن فيها و لدينا مزيد»، (آنان در بهشت هر چه بخواهند در اختيار دارند و نزد ما بيش از آنش هم هست ). را خوب مى فهمد، و متوجه مى شود که جمله «لهم ما يشاون فيها» آن پاداش هائى است که هر کس مى تواند از راه عمل بدست آورد، و جمله «و لدينا مزيد»، آن موهبت هائى است که از راه عمل نصيب کسى نمى شود، بلکه در برابر صلاح ذاتى اشخاص است ، که انشاءاللّه تعالى در تفسير سوره (ق ) توضيحش خواهد آمد. از سوى ديگر اگر خواننده عزيز در اين نکته هم دقت کند، که ابراهيم چه حال و چه مقامى داشت ؟ پيغمبرى بود مرسل ، يکى از پيغمبران اولواالعزم ، و نيز داراى مقام امامت ، و مقتداى عده اى از انبياء و مرسلين ، و به نص «و کلا جعلنا صالحين ». رده:تفسیر المیزان

آیات این صفحه