المیزان جلد۲ بخش۱
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲
آيات ۱۸۵ - ۱۸۳ ، سوره بقره
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ ءَامَنُوا کُتِب عَلَيْکمُ الصيَامُ کَمَا کُتِب عَلى الَّذِينَ مِن قَبْلِکمْ لَعَلَّکُمْ تَتَّقُونَ(۱۸۳)
أَيَّاماً مَّعْدُودَاتٍ فَمَن کانَ مِنکُم مَّرِيضاً أَوْ عَلى سفَرٍ فَعِدَّةٌ مِّنْ أَيَّامٍ أُخَرَ وَ عَلى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ فِدْيَةٌ طعَامُ مِسکِينٍ فَمَن تَطوَّعَ خَيراً فَهُوَ خَيرٌ لَّهُ وَ أَن تَصومُوا خَيرٌ لَّکمْ إِن کُنتُمْ تَعْلَمُونَ(۱۸۴)
شهْرُ رَمَضانَ الَّذِى أُنزِلَ فِيهِ الْقُرْءَانُ هُدًى لِّلنَّاسِ وَ بَيِّنَاتٍ مِّنَ الْهُدَى وَ الْفُرْقَانِ فَمَن شهِدَ مِنکُمُ الشهْرَ فَلْيَصمْهُ وَ مَن کانَ مَرِيضاً أَوْ عَلى سفَرٍ فَعِدَّةٌ مِّنْ أَيَّامٍ أُخَرَ يُرِيدُ اللَّهُ بِکمُ الْيُسرَ وَ لا يُرِيدُ بِکمُ الْعُسرَ وَ لِتُکمِلُوا الْعِدَّةَ وَ لِتُکبرُوا اللَّهَ عَلى مَا هَدَاکُمْ وَ لَعَلَّکمْ تَشکُرُونَ(۱۸۵)
«ترجمه آیات»
اى کسانى که ايمان آورده ايد روزه بر شما واجب شده همانطور که بر اقوام قبل از شما واجب شده بود شايد با تقوا شويد. (۱۸۳)
و اين روزهائى چند است پس هر کس از شما مريض و يا مسافر باشد بايد ايامى ديگر بجاى آن بگيريد و اما کسانى که به هيچ وجه نمى توانند روزه بگيرند عوض روزه براى هر روز يک مسکين طعام دهند و اگر کسى عمل خيرى را داوطلبانه انجام دهد برايش بهتر است و اينکه روزه بگيريد برايتان خير است اگر بناى عمل کردن داريد.(۱۸۴)
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۴
و آن ايام کوتاه ماه رمضان است که قرآن در آن نازل شده تا هدايت مردم و بياناتى از هدايت و جدا سازنده حق از باطل باشد پس هر کس اين ماه را درک کرد بايد روزه اش بگيرد و هر کس مريض و يا مسافر باشد بجاى آن چند روزى از ماههاى ديگر بگيرد خدا براى شما آسانى و سهولت را خواست ه و دشوارى نخواسته و منظور اينست که عده سى روزه ماه را تکميل کرده باشيد و خدا را در برابر اينکه هدايتتان کرد تکبير گفته و شايد شکرگزارى کرده باشيد. (۱۸۵)
بیان ويژگی هاى آيات تشريع روزه
«بیان آیات»
سياق اين سه آيه دلالت دارد بر اينکه : اولا هر سه با هم نازل شده اند، براى اينکه ظرف (ايام ) در ابتداى آيه دوم متعلق به کلمه (صيام ) در آيه اول است و جمله (شهر رمضان ) در آيه سوم يا خبر است براى مبتدائى حذف شده که عبارت است از ضميرى که به کلمه (اياما) بر مى گردد، و تقدير جمله (هى شهر رمضان ) است و يا مبتدائى است براى خبرى که حذف شده و تقديرش «شهر رمضان هوالذى کتب عليکم صيامة » است و يا بدل از کلمه صيام در جمله (کتب عليکم الصيام ) در آيه اول است ، و به هر تقدير جمله (شهر رمضان ) بيان و توضيحى است براى روشن کردن جمله (اياما معدودات ) ايام معدوده اى که روزه در آنها واجب شده .
پس به دليلى که ذکر شد آيات سه گانه مورد بحث به هم متصل ، و نظير کلام واحدى است که يک غرض را در بر دارد، و آن غرض عبارت است از بيان وجوب روزه ماه رمضان .
و ثانيا دلالت دارد بر اينکه قسمتى از گفتار اين سه آيه به منزله توطئه و زمينه چينى براى قسمت ديگر آن است ، يعنى دو آيه اول به منزله مقدمه است براى آيه سوم ، چون در آيه سوم تکليفى واجب مى شود که صاحب کلام ، اطمينان ندارد از اينکه شنونده از اطاعت آن سر پيچى نکند، براى اينکه تکليف نامبرده تکليفى است که بالطبع براى مخاطب ، شاق و سنگين است ، و به اين منظور، دو آيه اول از جملاتى ترکيب شده که هيچ يک از آنها از هدايت ذهن مخاطب به تشريع روزه رمضان خالى نيست ، بلکه در همه آنها به تدريج ذهن شنونده را به سوى آن توجه مى دهد، و به اين وسيله استيحاش و اضطراب ذهن او را از بين مى برد، و در نتيجه علاقمند به روزه مى کند، تا با اشاره به تخفيف و تسهيلى که در تشريع اين حکم رعايت شده ، و نيز با ذکر فوائد و خير دنيوى و اخروى که در آن است ، حدت و شدت دلخواهى و است کبار او را بشکند.
و بهمين جهت بعد از آنکه در جمله : «يا ايهاالذين آمنوا کتب عليکم الصيام »، مساءله وجوب روزه بر مسلمانان را خاطرنشان کرد، بلافاصله فرمود: «کما کتب على الذين من قبلکم » و فهمانيد که شما مسلمانان نبايد از تشريع روزه وحشت کنيد، و آن را گران بشماريد، چون اين حکم منحصر به شما نبوده ،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۵
بلکه حکمى است که در امتهاى سابق نيز تشريع شده بود. (لعلکم تتقون )، يعنى علاوه بر اينکه عمل به اين دستور، همان فائده اى را دارد که شما به اميد رسيدن به آن ايمان آورديد، و آن ، عبارت است از تقوا،
و علاوه بر اين ، اين عمل که گفتيم در آن ، اميد تقوا براى شما هست ، همچنانکه براى امتهاى قبل از شما بود، عملى نيست که تمامى اوقات شما را و حتى بيشتر اوقاتتان را بگيرد، بلکه عملى است که در ايامى قليل و معدود انجام مى شود، (اياما معدودات )آرى نکره (و بدون الف و لام ) آمدن کلمه (اياما) دلالت بر ناچيزى ايام دارد، و در اينکه ايام را به وصف معدود توصيف کرد، خود اشعارى است به اهميت نداشتن آن ، همچنانکه همين توصيف در آيه : «و شروه بثمن بخس دراهم معدودة » مى فهماند که يوسف (عليه السلام ) را به چند درهم ناچيز فروختند.
علاوه بر اينکه ما در تشريع اين حکم رعايت اشخاصى را هم که اين تکليف بر ايشان طاقت فرسا است کرده ايم ، و اينگونه افراد بايد به جاى روزه فديه بدهند، آنهم فديه مختصرى که همه بتوانند بدهند، و آن عبارت است از طعام يک مسکين .
«فمن کان منکم مريضا او على سفر - تا جمله - فدية طعام مسکين » و وقتى اين عمل هم خير شما را دربردارد، و هم تا جائى که ممکن بوده رعايت آسانى آن شده خير شما در اين است که بطوع و رغبت خود روزه را بياوريد، و بدون کراهت و سنگينى و بى پروا انجامش دهيد،«فمن تطوع خيرا فهو خيرله » براى اينکه عمل نيک را بطوع و رغبت انجام دادن بهتر است ، از اينکه به کراهت انجام دهند.
بنابر آنچه گفته شد زمينه گفتار در دو آيه اول مقدمه است براى آيه سوم که مى فرمايد: «فمن شهد منکم الشهر فليصمه » الخ ، و بنابراين پس جمله : «کتب عليکم الصيام » در آيه اول جمله اى است خبرى که مى خواهد از تحقق چنين تکليفى خبر دهد، نه اينکه در همين جمله تکليف کرده باشد، آنطور که در آيه شريفه : «يا ايهاالذين آمنوا کتب عليکم القصاص فى القتلى » و آيه «کتب عليکم اذا حضر احدکم الموت ان ترک خيرا الوصية للوالدين و الاقربين » تکليف کرده چون هر چند در هر سه آيه تعبير به (کتب عليکم ) آمده ، ليکن بين
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۶
قصاص در مورد کشتگان - در آيه دوم - و وصيت به والدين و اقرباء - در آيه سوم ، و بين مساءله صيام - در آيه مورد بحث فرق است ، و آن اين است که قصاص در قتلى امرى است سازگار با حس انتقامجوئى امرى است که دلهاى صاحبان خون تشنه آن است ، صاحبان خون به حکم غريزه و طبيعت نمى توانند قاتل عزيز و پاره تن خود را زنده و سالم ببينند، و نمى توانند اين معنا را تحمل کنند که نسبت به جنايتى که به ايشان شده بى اعتنائى شود، و همچنين وصيت و سفارش والدين و خويشان که مطابق با حس ترحم و شفقت و راءفت به ارحام است ، آنهم در هنگامى که مى خواهد بوسيله مرگ براى هميشه از آنان جدا شود.
پس قصاص و وصيت دو حکم مقبول بطبع ، و موافق با مقتضاى طبيعت آدمى است ، و انشاء آن احتياج به مقدمه و زمينه چينى ندارد، به خلاف حکم روزه که عبارت است از محروميت نفوس از بزرگترين مشتهياءت ، و مهم ترين تمايلاتش ، يعنى خوردن و نوشيدن و جماع ، که چون محروميت از آنها ثقيل بر طبع و مصيبتى براى نفس آدمى است .
در توجيه حکمش ناگزير از اين است که قبلا براى شنوندگان - با در نظر گرفتن اينکه عموم مردمند و بيشتر مردم عوام و پيرو مشتهياءت نفسند - مقدمه اى بچيند، و دلهاشان را علاقه مند بدان سازد، تا تشنه پذيرش آن شوند، بدين جهت است که گفتيم آيه : «کتب عليکم القصاص » الخ و آيه : «کتب عليکم اذا حضر احدکم الموت » الخ ، انشاء حکم است ، و حاجتى به زمينه چينى ندارد، به خلاف آيه : «کتب عليکم الصيام تا آخر دو آيه که مشتمل بر هفت فقره است و خبر مى دهد از اينکه بعدها چنين حکمى انشاء مى شود.
ويژگی هاى تعبير به «يا ايها الذين آمنوا»
«يَا أَيُّهَا الَّذِينَ ءَامَنُوا کُتِب عَلَيْکمُ الصيَامُ...»:
اينگونه خطاب (اى کسانى که ايمان آورده ايد) به منظور توجه دادن مردم به صفت ايمانشان است ، و گرنه مى فرمود: (اى مردم ) ليکن خواست بفهماند با توجه به اينکه داراى ايمانيد بايد هر حکمى راکه از ناحيه پروردگارتان مى آيد بپذيريد، هر چند که بر خلاف مشتهياءت ، و ناسازگار با عادات شما باشد.
در اينجا ممکن است بپرسى : علت اين تعبير در آيه مورد بحث روشن شد ليکن اين معنا روشن نشد که چرا همين تعبير در ابتداى آيه قصاص آمده ، ولى در آيه وصيت نيامده ؟ در پاسخ مى گوئيم : علتش اين است که حکم قصاص هر چند مطابق ميل و طبيعت آدمى است ليکن در عصر نزول آيه ، مسيحيان با آن مخالف بودند، و آنها عفو را بر قصاص ترجيح مى دادند، و لذا لازم بود در توجيه حکم قصاص در ميان ملت اسلام ، ايمان ملت خاطرنشان گردد و گفته شود ايمان شما شما را محکوم مى کند به اينکه احکام الهى را بپذيريد، هر چند که ديگران مخالف آن باشند، و در آيه وصيت چون چنين مخالفتى در کار نبود، آن آيه به خطاب (يا ايهاالذين آمنوا) آغاز نشد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۷
«کُتِب عَلَيْکمُ الصيَامُ کَمَا کُتِب عَلى الَّذِينَ مِن قَبْلِکمْ»:
کلمه کتابت معنايش معروف است ، ليکن گاهى کنايه مى شود از واجب شدن عملى ، و يا تصميم بر عملى و يا قضاى حتمى که بر چيزى رانده شده ، که در آيه : «کتب الله لا غلبن انا ورسلى » کنايه از قضاء حتمى ، و در آيه : «و نکتب ما قدموا و آثارهم » کنايه از عزيمت و قضاء حتمى است و در آيه « و کتبنا عليهم فيها ان النفس بالنفس » کنايه از وجوب و وضع قانون و جعل حکم قطعى است .
معناى لغوى «صيام » و «صوم » و منظور از «الذين من قبلکم » در آيه شريفه
و کلمه (صيام ) و کلمه (صوم ) در لغت مصدر، و به معناى خوددارى از عمل است ، مثلا صوم از خوردن ، و صوم از نوشيدن ، و از جماع و از سخن گفتن و راه رفتن و امثال آن به معناى خوددارى از آنها است ، و چه بسا در معناى آن اين قيد را اضافه کرده باشند، که به معناى خوددارى از خصوص کارهائى است که دل آدمى مشتاق آن باشد، و اشتهاى آن را داشته باشد.
صاحب اين گفتار گفته : معناى صوم در اصل لغت خوددارى از خصوص چنين کارهائى بوده ، و ليکن بعدها در شرع در خصوص خوددارى از کارهاى معينى است عمال شده ، و آن هم خوددارى از طلوع فجر تا مغرب و تواءم با نيت است و منظور از «الذى ن من قبلکم » امتهاى گذشته و قبل از ظهور اسلام است ، امتهاى انبياء قبل ، چون امت موسى و عيسى و غير ايشان است .
چون هر جا که در قرآن کريم اين کلمه به چشم مى خورد معهود همين معنا است ، البته اين به آن معنا نيست که جمله «کما کتب على الذين من قبلکم » در مقام اطلاق از حيث اشخاص است و مى خواهد بفرمايد: تمامى تک تک امتها روزه داشته اند و نيز به آن معنا نيست که بفهماند روزه اسلام شبيه روزه امتهاى پيشين است ، پس آيه شريفه نه دلالت بر اين دارد که تمامى امتها بدون است ثناء روزه داشته اند، و نه دلالت دارد بر اينکه روزه همه امتها مانند روزه ما مسلمانان در خصوص رمضان و از ساعت فلان تا ساعت فلان و داراى همه خصوصيات روزه ما بوده ، بلکه تنها در اين مقام است که اصل روزه و خوددارى را در امتهاى پيشين اثبات کند، و بفرمايد: امتهاى پيشين هم روزه داشته اند.
و مراد از جمله : (الذين من قبلکم ) الخ امتهاى گذشته داراى ملت و دين است البته همانطور که گفتيم نه همه آنها،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۸
و قرآن کريم معين نکرده که اين امتها کدامند، چيزى که هست از ظاهر جمله : (کما کتب ) الخ بر مى آيد که امتهاى نامبرده اهل ملت و دين بوده اند که روزه داشته اند، و از تورات و انجيل موجود در دست يهود و نصارا هيچ دليلى که دلالت کند بر وجوب روزه بر اين دو ملت ديده نمى شود، تنها در اين دو کتاب فرازهائى است که روزه را مدح مى کند، و آن را عظيم مى شمارد.
و اما خود يهود و نصارا را مى بينيم که تا عصر حاضر در سال چند روز به اشکالى مختلف روزه مى گيرند، يا از خوردن گوشت و يا از شير و يا از مطلق خوردن و نوشيدن خود دارى مى کنند.
و نيز در قرآن کريم داستان روزه زکريا و قصه روزه مريم از سخن گفتن آمده است .
و در غير قرآن مساءله روزه از اقوام بى دين نيز نقل شده ، همچنانکه از مصريان قديم و يونانيان و روميان قديم و حتى وثنى هاى هندى تا به امروز نقل شده ، که هر يک براى خود روزه اى داشته و دارند، بلکه مى توان گفت عبادت و وسيله تقرب بودن روزه از امورى است که فطرت آدمى به آن حکم مى کند، که بحثش خواهد آمد ان شاء الله .
و بعضى گفته اند که مراد از جمله (الذين من قبلکم ) يهود و نصارا و يا انبياى سابق است ، که بر طبق هر يک از اين دو قول رواياتى هم آمده ، ولى رواياتى است که خالى از ضعف نيست .
فلسفه مهم روزه در اسلام
«لَعَلَّکُمْ تَتَّقُونَ»:
وثنى ها (همانطور که اشاره شد) به منظور تقرب و ارضاى آلهه خود و در هنگامى که جرمى مرتکب مى شدند به منظور خاموش کردن فوران خشم خدايان روزه مى گرفتند، و همچنين وقتى حاجتى داشتند به منظور برآمدنش دست به اين عبادت مى زدند و اين قسم روزه در حقيقت معامله و مبادله بوده ، عابد با روزه گرفتن احتياج معبود را بر مى آورده تا معبود هم حاجت عابد را برآورد، و يا او رضايت اين را به دست مى آورده ، تا اين هم رضايت او را حاصل کند.
ولى در اسلام روزه معامله و مبادله نيست ، براى اينکه خداى عزوجل بزرگتر از آن است که در حقش فقر و احتياج و يا تاثر و اذيت تصور شود، و سخن کوتاه آنکه خداى سبحان برى از هر نقص است ، پس هر اثر خوبى که عبادتها داشته باشد، حال هر عبادتى که باشد تنها عايد خود عبد مى شود، نه خداى تعالى و تقدس ، همچنانکه اثر سوء گناهان نيز هر چه باشد به خود بندگان برمى گردد «ان احسنتم احسنتم لانفسکم و ان اساتم فلها» اين معنائى است که قرآن کريم در تعليماتش بدان اشاره مى کند،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۹
و آثار اطاعتها و نافرمانى ها را به انسان بر مى گرداند انسانى که جز فقر و احتياج چيزى ندارد، و باز قرآن در باره اش مى فرمايد: «يا ايها الناس انتم الفقراء الى الله و الله هو الغنى ».
و در خصوص روزه ، همين برگشتن آثار اطاعت به انسان را در جمله : (لعلکم تتقون ) بيان کرده ، مى فرمايد: فائده روزه تقوا است ، و آن خود سودى است که عايد خود شما مى شود، و فائده داشتن تقوا مطلبى است که احدى در آن شک ندارد، چون هر انسانى به فطرت خود اين معنا را درک مى کند، که اگر بخواهد به عالم طهارت و رفعت متصل شود، و به مقام بلند کمال و روحانيت ارتقاء يابد، اولين چيزى که لازم است بدان ملتزم شود اين است که از افسار گسيختگى خود جلوگيرى کند، و بدون هيچ قيد و شرطى سرگرم لذت هاى جسمى و شهوات بدنى نباشد، و خود را بزرگتر از آن بداند که زندگى مادى را هدف بپندارد، و سخن کوتاه آنکه از هر چيزى که او را از پروردگار تبارک و تعالى مشغول سازد بپرهيزد.
و اين تقوا تنها از راه روزه و خوددارى از شهوات بدست مى آيد، و نزديک ترين راه و مؤ ثرترين رژيم معنوى و عمومى ترين آن بطوريکه همه مردم درهمه اعصار بتوانند از آن بهره مند شوند، و نيز هم اهل آخرت از آن رژيم سود ببرد، و هم شکم بارگان اهل دنيا، عبارت است از خوددارى از شهوتى که همه مردم در همه اعصار مبتلاى بدانند، و آن عبارت است از شهوت شکم از خوردن و آشاميدن ، و شهوت جنسى که اگر مدتى از اين سه چيز پرهيز کنند، و اين ورزش را تمرين نمايند، به تدريج نيروى خويشتن دارى از گناهان در آنان قوت مى گيرد و نيز به تدريج بر اراده خود مسلط مى شوند، آن وقت در برابر هر گناهى عنان اختيار از کف نمى دهند، و نيز در تقرب به خداى سبحان دچار سستى نمى گردند، چون پر واضح است کسى که خدا را در دعوتش به اجتناب از خوردن و نوشيدن و عمل جنسى که امرى مباح است اجابت مى کند، قهرا در اجابت دعوت به اجتناب از گناهان و نافرمانى ها شنواتر، و مطيع تر خواهد بود، اين است معناى آنکه فرمود: (لعلکم تتقون ).
«أَيَّاماً مَّعْدُودَاتٍ»:
منصوب آمدن کلمه (ايام ) بنابر ظرفيت و به تقدير کلمه (فى ) است ، و اين ظرف (در ايامى معدود) متعلق است به کلمه (صيام )، و ما در سابق هم گفتيم که نکره آمدن ايام و اتصاف آن به صفت (معدودات ) براى اين است که بفهماند تکليف نامبرده ناچيز و بدون مشقت است ، تا به اين وسيله مکلف را در انجام آن دل و جراءت دهد، و از آنجا که ما در سابق گفتيم
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۱۰
آيه « شهر رمضان الذى انزل فيه القرآن » الخ بيان ايام است ، قهرا مراد از ايام معدودات همان ماه رمضان خواهد بود.
گفتار بعضى از مفسرين عامه در باره «اياما معدودات » و رد آن
بعضى از مفسرين گفته اند: که مراد از ايام معدودات روزه مستحبى سه روزدر هر ماه و روز عاشورا است ، و بعضى ديگر گفته اند: ايام البيض يعنى سيزده و چهارده و پانزدهم هر ماه ، و نيز روزه عاشوراء است، که مسلمانان و رسولخدا (صلى الله عليه و آله و سلم ) در اين ايام روزه مى گرفتند، آنگاه آيه شريفه «شهر رمضان الذى انزل فيه القرآن » الخ نازل شد، و روزه هاى چند روز نامبرده نسخ گرديد، و براى هميشه روزه رمضان واجب گشت .
صاحبان اين دو قول هر کدام به يک دسته روايات وارده از طرق اهل سنت و جماعت تمسک کرده اند، رواياتى که صرفنظر از سند، در بين خود تعارض دارند، و بهمين جهت قابل اعتماد نيستند.
دليل عمده اى که ضعف اين قول را روشن مى کند دو چيز است:
اول اينکه : روزه همانطور که ديگران هم گفته اند يک عبادت عمومى و همگانى است ، و اگر منظور از آيه شريفه مورد بحث آن بوده باشد که اينان گفتند، قطعا تاريخ آن را ضبط مى کرد، و ديگر اختلافى در ثبوتش پديد نمى آمد و بهمين دليل نسخ آن نيز ثابت مى شد و کسى در آن اختلاف نمى کرد و مى بينيم که اينطور نيست ، و در هر دو قسمت اختلاف شديد هست .
استحباب روزه در روز عاشورا از بدعت هاى ابداعى بنى اميه است
علاوه بر اينکه ملحق شدن عاشورا به سه روز در هر ماه و وجوب يا است حباب روزه آن بعنوان يک عيد از اعياد اسلامى از بدعت هائى است که بنى اميه (لعنهم الله ) آن را ابداع کردند، بدين جهت ابداع کردند که در آن روز در واقعه کربلا ذريه رسول خدا (صلى الله عليه و آله و سلم ) و اهل بيت او را از بين بردند، مردانشان را کشتند و زنان و ذرارى ايشان را به اسارت برده اموالشان را غارت کردند، و از خوشحالى و مسرت آن روز را مبارک شمرده ، براى خود عيد گرفتند، و روزه آنرا تشريع کردند تا از روزه گرفتن آن روز برکت بگيرند.
و باز بهمين منظور براى روزه آن روز فضائلى جعل کردند، و برکاتى تراشيدند، و احاديثى (به اين مضمون که عاشورا يکى از اعياد اسلامى است ، و بلکه از اعياد عامة اى است که حتى مشرکين جاهليت و يهود و نصارا هم از زمان بعثت موسى و عيسى آن را پاس مى دارند) جعل کردند، در حاليکه هيچ يک از اين مضامين درست نيست ، نه يهود عاشورا را عيد مى دانسته و نه نصارا، و نه مردم جاهليت و نه اسلام ، چون عاشورا نه يک روز ملى بوده تا نظير نوروز و مهرگان عيد ملى و قومى بشود، و نيز در آن روز هيچ واقعه اى از قبيل فتح و پيروزى براى ملت اسلام اتفاق نيفتاده ، تا نظير مبعث و ميلاد رسولخدا (صلى الله عليه و آله و سلم ) روزى تاريخى براى اسلام باشد،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۱۱
و هيچ جهت دينى هم ندارد تا نظير فطر و قربان عيدى دينى باشد، پس عزت و احترامى که بنى اميه براى عاشورا درست کرده اند عزتى است بدون جهت .
دليل دوم : بر ضعف اين قول اين است که آيه سوم از آيات مورد بحث يعنى آيه : (شهر رمضان ) الخ سياقى دارد که با نازل شدنش جداى از دو آيه ديگر نمى سازد، تا ناسخ آيه هاى قبل باشد: چون ظاهر سياق اين است که جمله (شهر رمضان ) خبر باشد براى مبتدائى که حذف شده ، و يا مبتدائى باشد براى خبرى که حذف شده ، که توضيحش گذشت در نتيجه بيانى خواهد بود براى جمله : (اياما معدودات ) و با در نظر گرفتن اين معنا هر سه آيه کلام واحدى خواهد بود، که غرض واحدى رادنبال مى کند، و آن عبارت است از واجب بودن روزه ماه رمضان .
و اما اينکه کلمه (شهر رمضان ) مبتداء و جمله : «الذى انزل فيه القرآن » خبر آن باشد، هر چند نظريه اى است که آيه شريفه را مستقل از ما قبل مى کند، و بنابر آن ، آيه شريفه صلاحيت آن را دارد که به تنهائى نازل شده باشد، ليکن صلاحيت آن را ندارد که ناسخ آيه قبلش باشد، براى اينکه ميان ناسخ و منسوخ بايد منافاتى باشد، و ميان اين آيه و آيه قبلش هيچ منافاتى نيست ، تا اين ناسخ آن باشد با اينکه گفتيم در نسخ بايد منافات و تباينى در بين باشد.
ضعيف تر از اين قول ، گفتار جمعى ديگر است ، که از کلماتشان بر مى آيد که خواست ه اند بگويند آيه دوم يعنى آيه : (اياما معدودات ) الخ ناسخ آيه اول ، يعنى آيه : (کتب عليکم الصيام ) است ، به اين بيان که قبل از اسلام روزه بر نصارا نيز واجب بود، ولى نصارا در آن کم و زياد کردند، تا بالاخره بر عدد پنجاه روز قرار گرفت ، آنگاه خداى تعالى براى مسلمين روزه رمضان را تشريع کرد، پس رسولخدا (صلى الله عليه و آله و سلم ) و مسلمانان در صدر اسلام و قبل از تشريع روزه رمضان همان روزه پنجاه روز مسيحيان را مى گرفتند، و آيه اول هم همين را تشريع کرده ، مى فرمايد شما مسلمانان نيز همان روزه مسيحيان را بگيريد، ولى آيه دوم وقتى نازل شد حکم آيه اول را نسخ کرد، چون فرمود روزه در چند روز معينى واجب است .
و وجه ضعيف تر بودن اين قول از قول قبلى اين است که همه ايرادهائى که به وجه قبلى وارد بود بر آن وارد است ، علاوه بر اينکه متمم بودن آيه دومى براى اولى روشن تر از متمم بودن سومى براى دومى است ، و نيز رواياتى که اين قائل قول خود را مستند به آنها کرده جعلى بودن و مخالفتش با قرآن و با سياق آيه روشن تر از مخالفت روايات قول اول با آيه است .
«فَمَن کانَ مِنکُم مَّرِيضاً أَوْ عَلى سفَرٍ فَعِدَّةٌ مِّنْ أَيَّامٍ أُخَرَ»:
حرف فاء در ابتداء آيه مى فهماند که مطلب آيه نتيجه و فرع آيه قبل است ، که مى فرمود:
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۱۲
(کتب عليکم ) الخ ، و نيز (اياما معدودات ) الخ ، و معناى مجموع آن چنين مى شود:
روزه بر شما واجب شده ، و نيز عدد معينى در آن رعايت شده ، و همانطور که از اصل روزه رفع يد نمى شود، از عدد آن نيز صرفنظر نمى شود، پس اگر در ايام رمضان عارضه اى چون مرض و سفرپيش آيد که حکم وجوب روزه را در آن ايام معدوده يعنى ايام رمضان بردارد از اين ايام معدوده صرفنظر نمى شود، و بايد به همان عدد در ساير روزها روزه گرفت ، و اين همان حقيقتى است که آيه سوم (و لتکملوا العده ) الخ متعرض است ، پس جمله : (اياما معدودات ) الخ همانطور که به بيان گذشته معناى تحقير و ناچيز بودن ايام را افاده مى کند، اين معنا را هم افاده مى کند، که همين عدد ناچيز رکنى است که در غرض و حکم روزه ماءخوذ شده است .
کلمه (مرض ) به معناى خلاف صحت و سلامتى است و کلمه (سفر) از ماده (س - ف - ر) گرفته شده ، که به معناى کشف است و گويا سفر را از اين جهت سفر مى خوانند که مسافر براى بيرون شدن از وطن از خانه اش منکشف و ظاهر مى شود، و گويا اينکه فرمود: (او على سفر) و مانند کلمه (مريضا) نفرمود (مسافرا)، براى اشاره به اين معنا بوده که آن مسافرى روزه اش شکسته مى شود که در حال حاضر مسافر باشد، نه در گذشته ، (مثل کسى که در سفر ده روز در محلى اقامت کرده است ، که چنين کسى قبلا مسافر بوده ، و فعلا مقيم است ، و روزه اش صحيح است ) و نه در آينده (مثل کسى که مى خواهد بعد از ظهر حرکت کند که چنين کسى روزه آن روزش صحيح است ).
بيشتر دانشمندان و علماى اهل سنت گفته اند: از آيه : « فمن کان منکم مريضا او على سفر فعدة من ايام اخر» الخ ، استفاده مى شود که مسافر مى تواند روزه نگيرد، نه اينکه روزه گرفتن برايش حرام است ، پس مريض و مسافر، هم مى توانند روزه بگيرند، و هم اينکه افطار و به همان عدد از روزهاى ديگر سال روزه بگيرند.
ليکن اين حرف صحيح نيست ، زيرا گفتيم ظاهر جمله : (فعدة من ايام اخر) (کسى که مريض و مسافر باشد بايد چند روزى در ايام ديگر سال روزه بگيرد) عزيمت است ، نه رخصت ، يعنى از ظاهر آن بر مى آيد که مريض و مسافر نبايد در رمضان روزه بگيرند، و اين معنا از ائمه اهل بيت (عليه السلام ) نيز روايت شده ، و مذهب جمعى از صحابه از قبيل عبد الرحمان بن عوف ، و عمر بن خطاب ، و عبد الله بن عمر، و ابى هريرة ، و عروة بن زبير، نيز همين است ، پس جمله نامبرده حجتى است عليه علماى نامبرده از اهل سنت .
ايشان براى توجيه نظريه خود چيزى در آيه تقدير گرفته گفته اند، تقديرش «فمن کان مريضا او على سفر فافطر فعدة من ايام اخر» است ، يعنى هر کس مريض يا مسافر باشد، و به همين جهت افطار کرده باشد به همان عدد از روزهاى ديگر روزه بگيرد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۱۳
و اين تقدير دواشکال دارد:
اول اينکه اصولا همانطورى که گفته اند تقدير گرفتن خلاف ظاهر است ، (وقتى گوينده اى سخن مى گويد تمامى کلماتى که در افاده منظورش دخالت دارد در کلام خود مى آورد، و چيزى را نگفته نمى گذارد) مگر آنکه به اتکاء قرينه اى که در کلامش هست يک کلمه را حذف کند، چون يقين دارد خواننده يا شنونده با وجود آن قرينه مى فهمد که فلان کلمه حذف شده است و اما بدون قرينه دست به چنين حذفى نمى زند.
اشکال دوم اينکه : به فرضى که تسليم شويم و قبول کنيم که کلمه (فافطر) در آيه حذف شده ، تازه اين کلام هم دلالتى بر رخصت ندارد، (کدام شنونده اى از (عبارت و هرکس مريض يا مسافر باشد، و افطار کرده باشد در ايامى ديگر روزه بگيرد)، مى فهمد روزه در سفر و مرض جايز است ؟) آرى نهايت چيزى که از عبارت فمن کان مريضا او على سفر فافطر، در اين مقام (که به گفته ساير مفسرين نيز مقام تشريع است ) استفاده مى شود، اين است که افطارش گناه نبوده چون جايز بوده ، البته جواز به معناى اعم از وجوب و است حباب و اباحه ، جوازى که با وجوب و است حباب و اباحه مى سازد، و اما اينکه به معناى سومى يعنى الزامى نبودن افطار باشد به هيچ وجه لفظ آيه بر آن دلالت ندارد، بلکه باز هم بر خلاف آن دلالت مى کند، چون قانونگذار حکيم در مقام تشريع خود، هرگز در بيان آنچه بايد بيان کند کوتاهى نمى کند، و اين خود روشن است .
«وَ عَلى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ فِدْيَةٌ طعَامُ مِسکِينٍ»:
کلمه (يطيقون ) از مصدر اطاقه است ، و اطاقه همانطور که بعضى گفته اند به معناى به کار بستن تمامى قدرت در عمل است که لازمه آن اين است که عمل نامبرده آنقدر دشوار باشد، که همه نيروى انسان در انجامش مصرف شود، در نتيجه معناى جمله « و على الذين يطيقونه » اين است که هرکس روزه برايش مشقت داشته باشد، و کلمه (فديه ) به معناى بدل و عوض است و در اينجا به معناى عوض مالى است ، که همان طعام مسکين يعنى سير کردن يک مسکين گرسنه است از غذائى که خود انسان مى خورد، البته نه آن غذاى ساده اى که گاهى مى خورد، و نه آن غذاى لذيذى که باز گاه گاه مى خورد، بلکه از غذاى متوسطى که غالبا استفاده مى کند، و حکم اين فديه نيز مانند حکم قضاى روزه مريض و مسافر واجب است ، چون تعبير (و على الذين ) تعبيرى است که وجوب تعيينى را مى رساند، نه تخييرى و نه رخصت را.
رده:تفسیر المیزان