المیزان جلد۲ بخش۲
بيان عدم وقوع نسخ در آيات روزه
بعضى از مفسرين گفته اند جمله نامبرده نيز رخصت را مى رسانده و سپس نسخ شده چون خداى سبحان در اول ، همه مردم را که مى توانند روزه بگيرند مخيرکرد بين روزه گرفتن و کفاره دادن از هر روز به طعام يک مسکين ، چون مردم در آن ايام عادت به روزه نداشتند، بعدها که رفته رفته عادت کردند، اين آيه به وسيله آيه : « فمن شهد منکم الشهر فليصمه » الخ نسخ شد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۱۴
بعضى ديگر از همين مفسرين گفته اند: تنها نسبت به اشخاص توانا نسخ شد و قرار شد حتما روزه بگيرند، و اما مثل پير زن و پيرمرد سالخورده و زن حامله و زن بچه شيرده آيه نسخ نشد، و حکم جواز افطار و فديه دادن باقى ماند.
و به جان خودم اينگونه تفسيرها بازى کردن با قرآن و پاره پاره کردن آيات آن است ، و اگر خواننده عزيز در آيات سه گانه مورد بحث دقت کند خواهد ديد که هر سه يک غرض را دنبال مى کند، و يک سياق متصل و جملاتى به هم پيوسته و بيانى روشن دارد، آنگاه اگر اين کلام واحد و پيوسته را با نظريه اين مفسرين تطبيق دهد، خواهد ديد که ديگر آن سياق پيوسته را ندارد، جملاتش با يکديگر متنافى است ، اولش آخرش را نقض مى کند، يک جا مى گويد: (کتب عليکم الصيام ) روزه بر شما واجب شده ، دنبالش مى گويد آنهائى که مى توانند روزه بگيرند مى توانند افطار نموده به جاى آن طعام دهند، و در آخر مى گويد: روزه بر همه شما واجب است تا حکم آخرى ناسخ حکم فديه نسبت به خصوص قادران باشد، و حکم فديه نسبت به غير قادران به حال خود باقى بماند، با اينکه در آيه شريفه بنابراين تصوير حکم غير قادرين اصلا بيان نشده است .
مگر اينکه کسى بگويد کلمه (يطيقونه ) قبل از نسخ شدن به معناى قدرت داشتن است ، و بعد از نسخ به معناى قدرت نداشتن ، و اين پيدا است که چقدر بى پايه است
و سخن کوتاه اينکه بنابراين بايد جمله : « و على الذى ن يطيقونه » الخ که در وسط آيات قرار گرفته ناسخ جمله : (کتب عليکم الصيام ) در اول آيات باشد، که با آن تنافى دارد، آن وقت اين پيش مى آيد که چرا بدون هيچ علتى حکم ناسخ را مقيد به کسانى کرده که توانائى ندارند.
و نيز لازمه اين تفسير اين است که جمله : «فمن شهد منکم الشهر فليصمه » تنها ناسخ حکم کسانى باشد که قادر بر روزه اند، نه آنهائى که از روزه عاجزند با اينکه ظاهر عبارت ناسخ مطلق است ، هم قادر را شامل مى شود و هم عاجز را، علاوه بر اينکه اصلا منسوخ شامل حکم عاجز نبود، تا ناسخ بخواهد آن حکم را براى عاجز باقى بدارد، و اين تالى فاسدها فاحش ترين تالى فاسد هايند.
حال اگر علاوه بر نسخهائى که از آقايان براى تو خواننده عزيز نقل کرديم ، نسخ هاى ديگرى که در باره اين سه آيه ذکر کرده اند اضافه کنى ، آن وقت تفسيرى عجيب خواهى ديد، و آن نسخ هااين است که گفته اند جمله : (شهر رمضان ) ناسخ جمله : (اياما معدودات ) الخ است ، و جمله (اياما معدودات ) هم ناسخ جمله (کتب عليکم الصيام ) است .
(بد نيست دوباره نسخ هائى را که آقايان در سه آيه قرآن قائل شده اند بشماريم ، بازيگرى با کلام خدا بر ايمان روشن تر بشود:
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۱۵
۱ - جمله : (و على الذين يطيفونه ) الخ ناسخ جمله : (کتب عليکم الصيام ) است.
۲ - جمله : (فمن شهد منکم الشهر فليصمه ) ناسخ حکم (و على الذى ن يطيقونه ) است.
۳ - جمله : (شهر رمضان ) ناسخ جمله (اياما معدودات ) است.
۴ - جمله : (اياما معدودات ) الخ ناسخ (کتب عليکم الصيام ) است .(مترجم )
«فَمَن تَطوَّعَ خَيراً فَهُوَ خَيرٌ لَّهُ»:
معناى کلمه «تطوّع» و موارد استعمال آن
کلمه تطوع از ماده (ط - و - ع ) است . و معناى طوع مقابل معناى کراهت است ، و يا بگو به اين معنا است که انسان کارى را به رضا و رغبت خود انجام دهد، آنگاه همين طوع وقتى به باب تفعل مى رود و به صورت تطوع در مى آيد. معناى داوطلب بودن هم بر آن اضافه مى شود پس تطوع به معناى اين است که انسان خودش داوطلبانه کارى را انجام دهد که اطاعت خدا هم هست ، بدون اينکه در انجام آن کراهتى داشته باشد، و اظهار ناراحتى و گرانبارى کند، حال چه اينکه آن عمل الزامى و واجب باشد. و چه غير الزامى و مستحب .
اين معناى اصلى کلمه تطوع بوده ، پس اگر مى بينيم که فعلا در خصوص افعال مستحب است عمال مى شود يک اصطلاحى است جديد، که بعد از نزول قرآن در بين مسلمانان رائج گشته ، و منشاش هم اين بوده که معمولا عمل نيکى که يک مسلمان داوطلبانه انجام مى دهد عمل مستحب است ، و اما عمل واجب هر چه هم که بطوع و رغبت انجام شود باز بوئى از اکراه و اجبار در آن هست .
و سخن کوتاه آنکه کلمه (تطوع ) همانطور که ديگران هم گفته اند دلالتى بر خصوص است حباب ندارد، نه ماده اش (ط - و - ع ) و نه هياءت ش (تفعل )، در نتيجه مى توان گفت حرف (فاء) که در آغاز جمله آمده جمله را فرع و نتيجه معنائى مى کند که از کلام سابق استفاده مى شد، و معناى مجموع کلام - و خدا داناتر است - اين مى شود: روزه بر شما واجب شده است ، و در آن خير و صلاح شما رعايت شده ، علاوه بر اينکه با داشتن اين فريضه شما هم جزء امتهائى مى شويد که قبل از شما بودند، با اين تفاوت که در اين فريضه تخفيف و تسهيلى براى شما منظور شده است ، پس آن را بطوع و رغبت بياوريد، نه با کراهت چون هر کس عمل خير را بطوع بياورد بهتر است تا همان عمل را به کره بياورد.
از اينجا روشن مى شود که جمله : (فمن تطوع خيرا) از قبيل به کار بردن سبب در جاى مسبب است ، ساده تر بگويم در اين جمله سخن از خصوص روزه نشده بلکه سخن از مطلق تطوع خير شده ، که سبب تطوع در روزه است ، نظير آيه : « قد نعلم انه ليحزنک الذى يقولون فانهم لا يکذبونک و لکن الظالمين بايات الله يجحدون »
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۱۶
يعنى غم مخور و صبر کن که علت تکذيب ايشان انکار آيات خدا است ، چون در اين آيه نيز سبب تکذيب در جاى تکذيب نشسته .
بعضى از مفسرين گفته اند جمله مورد بحث يعنى فمن تطوع خيرا فهو خير له مرتبط به جمله قبل است ، که مى فرمود: «و على الذين يطيقونه فديه طعام مسکين » الخ ، و معناى مجموع آن دو جمله اين است که کسى که بيشتر از طعام يک مسکين فديه بدهد، مثلا براى يک روز روزه دو نفر مسکين را طعام دهد و يا طعام دو مسکين را به يک نفر بدهد برايش بهتراست .
اشکالى که بر اين تفسير وارد است همانست که گفتيم : کلمه (تطوع ) اختصاص به مستحبات ندارد علاوه براينکه بنابراين تفسير فاء تفريع بى معنا مى شود چون در نتيجه قرار گرفتن تطوع به آن معنا (بيش از طعام يک مسکين دادن ) بر حکم فديه هيچ نکته معقولى بنظر نمى رسد، علاوه بر اينکه اصولا کلمه (تطوع بخير) هيچ دلالتى بر تطوع به زيادتر دادن ندارد.
«وَ أَن تَصومُوا خَيرٌ لَّکمْ إِن کُنتُمْ تَعْلَمُونَ»:
اين جمله متمم جمله قبلى است ، و معنايش به حسب تقدير - به آن بيانى که گذشت - اين م شود با روزه اى که بر شما واجب شده تطوع کنيد، و آن را داوطلبانه بياوريد، که تطوع به کار خير بهتر است ، و روزه هم که خير شما است پس تطوع به روزه هم خيرى علاوه بر خير ديگر است .
و بعضى از مفسرين گفته اند: جمله مورد بحث يعنى (و ان تصوموا خير لکم ) خطاب به کسانى است که از روزه گرفتن معذورند، نه عموم که در جمله (روزه بر شما واجب شده ) مخاطب بودند، چون ظاهر عبارت نامبرده رجحان روزه است ، و معلوم است که رجحان با ترک هم مى سازد، در نتيجه عبارت ظاهر در است حباب روزه مى شود نه وجوب که منافى با ترک است ، و چون مى دانيم روزه واجب است ناگزير عبارت نامبرده را حمل مى کنيم بر رجحان و است حباب روزه براى کس انى که از ناحيه شرع مجاز در ترک آنند، مانند مريض و مسافر که مى گويم روزه اى که بر همه واجب است بر مريض و مسافر مستحب است ، و بهتر آن است که آنها نيز روزه را بر افطار ترجيح دهند، و در عين حال قضاى آنرا هم بگيرند.
اما اين تفسير به خاطر اشکالاتى که بر آن وارد است صحيح نيست:
اشکال اول اينکه : دليلى بر طبق آن نيست .
اشکال دوم اينکه : اگر مراد از جمله : (و ان تصوموا خير لکم ) استحباب روزه براى مريض و مسافر بود،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۱۷
با در نظر گرفتن اينکه در جمله : (فمن کان منکم مريضا) الخ مريض و مسافر غايب به حساب آمده اند، جا داشت در جمله بعدى هم غايب به حساب آمده ، در باره شان بفرمايد: (و ان يصوموا خير لهم ) مريض و مسافر اگر روزه بگيرند بر ايشان بهتر است ، ولى فرمود: (اگر روزه بگيريد برايتان بهتر است ) پس معلوم مى شود در جمله روى سخن با خصوص مسافر و مريض نيست .
اشکال سوم اينکه : جمله اولى به خوبى دلالت دارد بر اينکه مريض و مسافر مختارند در گرفتن و نگرفتن روزه ، نه اينکه گرفتن روزه رجحان داشته باشد، بلکه جمله بعديش که مى فرمايد: (فعدة من ايام اخر) صريح در اين است که حتما بايد در روزهاى ديگر روزه بگيرند، آن وقت چطور مفسرين نامبرده مى توانند بگويند آيه در صدد بيان رجحان روزه بر ترک آن است .
اشکال چهارم اينکه : اگر جمله اولى (فمن کان منکم ) الخ در صدد بيان ترخيص روزه براى مسافر و مريض باشد، و بگويد گرفتن و نگرفتن روزه براى معذورين يکسان است ، البته جا داشت در جمله بعدى بفرمايد بلکه گرفتن آن بهتر است ، تا يک طرف تخيير را ترجيح داده و بيانگر رجحان آن باشد، ولى جمله اولى در مقام بيان روزه رمضان و روزه ايام ديگر سال است ، و با چنين زمينه اى ديگر ممکن نيست تنها از جمله : (و ان تصوموا خير لکم ) و بدون هيچ قرينه اى در کلام استفاده کنيم که مى خواهد روزه رمضان را بر روزه غير رمضان ترجيح دهد.
اشکال پنجم اينکه : مقام آيات ، مقام بيان حکم نيست ، تا ظهور رجحان از جمله (فمن کان ) با حکم وجوبى منافات پيدا کند، بلکه مقام ، همانطور که در سابق هم گذشت مقام بيان ملاک تشريع است ، و اينکه اگر شارع اسلام حکمى را صادر مى کند خالى از فلسفه و حکمت و خير و نيکوئى نيست ، و عينا نظير آيه : «فتوبوا الى بارئکم فاقتلوا انفسکم ذلکم خير لکم »، و آيه : «فاسعوا الى ذکر الله و ذروا البيع ذلکم خير لکم ان کنتم تعلمون »، و آيه : «تومنون بالله و تجاه دون فى سبيل الله باموالکم و انفسکم ذلکم خير لکم ان کنتم تعلمون » است که در هر سه آيه مى فرمايد، حکمى که شده براى شما خير است و آيات در اين باب بسيار است .
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۱۸
«شهْرُ رَمَضانَ الَّذِى أُنزِلَ فِيهِ الْقُرْءَانُ هُدًى»:
ماه رمضان نهمين ماه از ماههاى سال قمرى و عربى است ، که بين ماه شعبان و شوال واقع است ،و در قرآن کريم از ماههاى دوازده گانه غير از ماه رمضان نام هيچ ماه ديگرى نيامده .
و کلمه نزول به معناى پائين آمدن وارد شدن از نقطه بلند است ، و فرق ميان انزال و تنزيل اين است که انزال به معناى نازل کردن دفعى و يک پارچه است ، و تنزيل به معناى نازل کردن تدريجى است ، و کلمه (قرآن ) اسم کتابى است که خداى تعالى آنرا بر پيامبر گراميش محمد صلوات الله عليه نازل کرده ، و به اين جهت آن را قرآن ناميده که (قبلا از جنس خواندنيها نبود، و به منظور اينکه درخور فهم بشر شود نازلش کرد و در نتيجه کتابى ) خواندنى شد، چنانکه فرمود: انا جعلناه قرآنا عربيا لعلکم تعقلون و اين کلمه هم بر مجموع قرآن اطلاق مى شود و هم بر اجزاى آن .
بررسی اقوال نزول قرآن در ماه رمضان
و اين آيه شريفه دلالت دارد بر اينکه قرآن يک پارچه در ماه رمضان نازل شده ، از سوى ديگر ظاهر آيه شريفه : «و قرآنا فرقناه لتقراه على الناس على مکث ، ونزلناه تنزيلا» دلالت دارد بر اينکه قرآن کريم به تدريج و در مجموع مدت دعوت رسول خدا (صلى الله عليه و آله و سلم ) يعنى در مدت تقريبا بيست و سه سال نازل شده ، تاريخ هم مؤ يد اين معنا است ، و از همين جهت بعضى گمان کرده اند که آيه مورد بحث با اين آيه منافات دارد.
و بعضى ديگر در پاسخ گفته اند: قرآن کريم دو بار نازل شده ، يک بار در ماه رمضان بطور يک پارچه به آسمان دنيا نازل شد و بار ديگر از آسمان دنيا به تدريج بر زمين نازل شده ، و اين پاسخى است که مفسرين نامبرده آنرا ازروايات گرفته اند که بعضى از آنها را در بحث روايتى آينده نقل خواهيم کرد. ان شاء الله
ولى بعضى ديگر به اين مفسرين اشکال کرده اند، که در آيه مورد بحث که تعبير به انزال - يعنى نازل شدن يک پارچه - فرموده دنبالش فرموده : «هدى للناس و بينات من الهدى و الفرقان » به اين منظور نازل شده که بايد هدايتگر مردم و فارق ميان حق و باطل باشد، و دلائلى روشن از هدايت ارائه دهد، و اين معنا با نازل شدن به آسمان دنيا نمى سازد، چون بنابراين تفسير قر آن کريم سالها در آسمان دنيا بود، در حالى که هدايتگر براى مردم نبود.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۱۹
بعضى ديگر از اين ايراد پاسخ داده اند به اينکه هدايت بودن قرآن البته به اين معنا که مى تواند هادى مردم باشد و مردم را از ضلالت نجات دهد و فارق ميان حق و باطل باشد، معنائى است که منافات ندارد با اينکه چند سالى در آسمان دنيا بدون هدايت فعلى و خلاصه راکد مانده باشد، تا وقتى زمان به کار افتادنش رسيد از آسمان به زمين نازل گردد، و نظائر آن بسيار است ، مانند قوانينى که از مجلس قانونگذارى گذشته تا هر وقت زمان بکار بردن فلان ماده اش رسيد آنرا به کار ببرند، و از قوه به فعليت در آورند.
اين بود پرسش و پاسخهائى که پيرامون آيه کرده اند، و ليکن حق مطلب اين است که حکم قوانين و دستورات با حکم خطاباتى که متوجه اشخاص مى شود فرق دارد، در خطابات بايد قبل از صدور خطاب مخاطبى باشد، هر چند به مدتى اندک آنگ اه به او خطاب کنند، و معنا ندارد خطاب از مقام تخاطب جلوتر باشد، و در قرآن کريم از اين خطابها بسيار است ، مانند خطاب در آيه : «قد سمع الله قول التى تجادلک فى زوجها و تشتکى الى الله و الله يسمع تحاورکما».
و خطاب در آيه : «و اذا راوا تجاره او لهوا انفضوا اليها و ترکوک قائما». و آيه : «رجال صدقوا ما عاهدوا الله عليه ، فمنهم من قضى نحبه و منهم من ينتظر، و ما بدلوا تبديلا». که در اين سه آيه و امثال آن خطابها متوجه مخاطبينى است که قبل از خطاب وجود داشته اند.
علاوه بر اينکه در قرآن کريم ناسخ و منسوخ هست و معنا ندارد که ناسخ و منسوخ هر دو در يک زمان نازل شوند.
بعضى از مفسرين پاسخ داده اند که مراد از نزول قرآن در ماه رمضان نزول آن قسمتى از قرآن است که در رمضان نازل شده .
ولى اين جواب هم درست نيست ، براى اينکه مشهور در نزد مفسرين اين است که رسولخدا (صلى الله عليه و آله و سلم ) که مبعوث به قرآن بوده در روز بيست و هفتم از ماه رجب مبعوث شده ، و بين رجب تا رمضان بيش از يک ماه فاصله است ، آن وقت چگونه ممکن است در اين مدت بعثت آن جناب از نزول قرآن خالى باشد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۲۰
از اينهم که بگذريم آيه هاى اول سوره «علق » شهادت مى دهد که اين سوره اولين سوره اى بوده که نازل شده ، و در اولين روز بعثت نازل شده ، و همچنين سوره «مدثر» شهادت مى دهد که در روزهاى اول دعوت نازل شده ، و به هر حال بسيار بعيد است که اولين آيه نازل ، در ماه رمضان باشد علاوه بر اينکه جمله مورد بحث که مى فرمايد: «شهر رمضان الذى انزل فيه القرآن » دلالت صريحى ندارد بر اينکه مراد از قرآن اولين قسمت نازل آن باشد، پس حمل آيه بر اولين جزء نازل آن حملى است بدون دليل .
و نظير اين آيه در دلالت بر اينکه قرآن در يک زمان نازل شده آيه : «و الکتاب المبين انا انزلناه فى ليلة مبارکة انا کنا منذرين و آيه : ((انا انزلناه فى ليلة القدر» مى باشد چونکه از اين آيات بر مى آيد همه قرآن در يک زمان نازل شده ، و ظاهر آنها نمى سازد با اينکه منظور نزول اولين قسمت نازل آن باشد، و يا منظور اولين روز انزال آن باشد، قرينه اى هم در کلام نيست که بخاطر آن قرينه بتوانيم دست از ظاهر آن برداريم .
و آنچه از تدبر در آيات کتاب بر مى آيد مطلبى ديگر غير از همه اين مطالب است ، چون در آياتى که مى گويد قرآن در ماه رمضان و يا در شبى از شبهاى آن نازل شد تعبير به انزال آمده ، که دلالت بر نازل کردن يکپارچه قرآن دارد، و در هيچ يک از آنهاتعبير به تنزيل نيامده ، مثلا يکجا فرموده : «شهر رمضان الذى انزل فيه القرآن » جاى ديگر فرموده : «حم و الکتاب المبين انا انزلناه فى ليلة مبارکة »، و در جاى ديگر فرموده : «انا انزلناه فى ليلة القدر».
و اين تعبير و نازل شدن يکپارچه به دو اعتبار مى تواند باشد، يکى به اعتبار اينکه مجموع و روى هم رفته قرآن و يا بعضى از آن يکپارچه و يک دفعه نازل شده هر چند که تک تک آياتش به تدريج نازل شده باشد، همچنانکه در مورد باران با اينکه قطره قطره نازل مى شود، ولى به اعتبار اينکه مجموع بارانها و قطرات مفيد فائده بوده تعبير مى کند به اينکه «کماء انزلناه من السماء» و نيز بهمين اعتبار فرموده : «کتاب انزلناه اليک مبارک ليدبروا آياته ».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۲۱
دوم به اعتبار اينکه کتاب ماوراى آنچه ما با فهم عادى خود از آن مى فهميم ، که معلوم است فهم عادى ما مستلزم آن است که آياتش را جداجدا تدبر کنيم ، و خود هم جدا جدا و به تدريج نازل شود، حقيقت ديگرى دارد که به لحاظ آن حقيقت امرى واحد و غير تدريجى است ، و نزولش به انزال - يک دفعه - است ، نه تنزيل (نزول بتدريج ).
و همين اعتبار دومى از آيات کريمه قرآن استفاده مى شود مانند آيه : «کتاب احکمت آياته ثم فصلت من لدن حکيم خبير» چون کلمه «احکمت » از احکام است و احکام در مقابل «تفصيل » است ، و تفصيل عبارت است از اينکه کتاب را فصل فصل و قطعه قطعه کنند، در نتيجه احکام به معناى آن است که به نحوى باشد که جزء جزء نداشته و اجزايش از يکديگر متمايز نباشد، چون همه اش به يک معنا بر مى گردد، که آن معنا جزء و فصل ندارد و آيه شريفه صريح است در اينکه اين تفصيل که ما امروز در قرآن مشاهده مى کنيم تفصيلى است که بعدها به قرآن داده شده ، و گرنه در آغاز محکم و بدون جزء و فصل بوده.
از اين آيه روشن تر، آيه «و لقد جئناهم بکتاب فصلناه على علم هدى و رحمه لقوم يومنون . هل ينظرون الا تاويله يوم ياتى تاويله يقول الدين نسوه من قبل قد جاءت رسل ربنا بالحق ».
و آيه «و ما کان هذا القرآن ان يفترى من دون الله ، و لکن تصديق الذى بين يديه و تفصيل الکتاب لا ريب فيه من رب العالمين » تا آنجا که مى فرمايد: «بل کذبوا بما لم يحيطوا بعلمه و لما ياتهم تاويله » چه از اين آيات و مخصوصا آيه شريفه سوره يونس به خوبى استفاده مى شود که مساءله تفصيل و جداسازى امرى است که بعدها بر کتاب خدا عارض شده است و قبلا به اين صورت نبوده .
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۲۲
پس کتاب به خودى خود چيزى است ، و تفصيلى که عارض بر آن شده چيزى ديگر، و کفارى که کتاب را تکذيب کردند تکذيبشان مربوط به تفصيل کتاب است ، و ناشى از اين است که فراموش کردند اين تفصيل به چه چيز برگشت مى کند و به زودى در قيامت مى فهمند و جز فهميدن چاره اى ندارند، آن وقت پشيمان مى شوند در حالى که پشيمانى سودى برايشان نداشته ، و راه گريزى هم ندارند، و اين آيه اشعارى هم به اين معنا دارد که کتاب اصلى تاويل کتاب خواندنى يعنى قرآن است .
از آيه مورد بحث روشن تر اين آيه شريفه است : «حم و الکتاب المبين ، انا جعلناه قرآنا عربيا لعلکم تعقلون و انه فى ام الکتاب لدينا لعلى حکيم » چون اين آيه ظهور در اين معنا دارد که قرآن قبلا در کتاب مبينى بوده که خواندنى و عربى نبوده ، و بعدها خواندنى و عربى شده ، و لباس الفاظ آنهم به واژه عربيت پوشيده ، تا مردم آن را بفهمند و گرنه همين کتاب قبلا در «ام الکتاب »، که نزد خدا مقامى بلند داشته است ، بوده مقامى که دست خرد بدان نمى رسد، کتابى که حکيم است ، يعنى مانند کتاب قرآن آيه آيه و سوره سوره نيست .
و آيات شريفه «فلا اقسم بمواقع النجوم ، و انه لقسم لو تعلمون عظيم ، انه لقرآن کريم ، فى کتاب مکنون ، لا يمسه الا المطهرون ، تنزيل من رب العالمين » نيز در سياق آيه سوره زخرف است ، چون از ظاهر آن به خوبى بر مى آيد، قرآن کريم در کتاب مکنون و پنهان ا ز ديد بشر قرار داشته ، در کتابى که جز پاکان کسى با آن تماس ندارد، و از آن کتاب که نزد رب العالمين است نازل شده است ، و اما قبل از نازل شدن موقعيتى در کتاب مکنون داشته ، مکنون از اغيار همان که در آيه سوره زخرف ام الکتابش خوانده ، و در سوره بروج لوح محفوظش ناميده و فرموده : «بل هو قرآن مجيد فى لوح محفوظ» بلکه اين لوح از اين جهت محفوظ است که دگرگونگى در آن راه ندارد، و معلوم است قرآنى که بايد به تدريج نازل شود (چون به عالمى نازل مى شود که زمان و تدرج بر همه آن حاکم است ) هرگز از ناسخ و منسوخ و از تدريج خالى نيست و اين تدرج خود نوعى تبدل است ، پس کتاب مبين که اصل قرآن است و خالى ازترجمه تفصيل و تدرج است ، امرى است غير اين قرآن نازل شده ، و قرآن به منزله لباسى است براى آن امر.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۲۳
و همين معنا يعنى اينکه قرآن ، نازل شده و بشرى شده کتاب مبين (که ما آن را حقيقت کتاب مى ناميم ) باشد، و به منزله لباسى باشد براى اندام صاحب لباس ، و مثال باشد براى حقيقت و نيز به منزله مثل باشد براى غرض صاحب کلام ، خود مصحح آن است که احيانا آن حقيقت را هم قرآن بناميم همچنانکه در آيه شريفه : «بل هو قرآن مجيد فى لوح محفوظ» و آياتى ديگر اين تعبير آمده ، و همين نکته باعث مى شود که آيه : «شهر رمضان الذى انزل فيه القرآن »، و آيه «انا انزلنا فى ليلة القدر»، و آيه «انا انزلناه فى ليلة مبارکة » را که دلالت دارند بر اينکه قرآن يک دفعه نازل شده حمل کنيم بر نازل شدن حقيقت قرآن ، يعنى کتاب مبين ، بر قلب رسولخدا (صلى الله عليه و آله و سلم ) در يک شب ، همچنانکه همين قرآن بعد از آن که بشرى و خواندنى و مفصل شد، تدريجا در مدت بيست و سه سال دعوت نبويه نازل شده است .
اين نزول تدريجى از آيات زير استفاده مى شود: « و لا تعجل بالقرآن من قبل ان يقضى اليک وحيه و آيات : (( لا تحرک به لسانک لتعجل به ، ان علينا جمعه و قرآنه ، فاذا قراناه فاتبع قرآنه ثم ان علينا بيانه » چون از اين آيات بر مى آيد که رسول خدا (صلى الله عليه و آله و سلم ) مى دانسته چه آيه اى بر او نازل مى شود، و به همين جهت قبل از آنکه وحى آيه اى تمام شود او از پيش ، آيه را مى خوانده ، و خداى تعالى از اين کار نهيش فرمود، که ان شاء الله توضيحش در جاى مناسب خواهد آمد.
سخن کوتاه آنکه : اگر کسى در آيات قرآنى تدبر و دقت کند هيچ چاره اى جز اين ندارد که اعتراف کند به اينکه آيات قرآنى دلالت دارد بر اينکه اين قرآنى که تدريجا بر رسول خدا (صلى الله عليه وآله و سلم ) نازل شده
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۲۴
متکى بر حقيقتى است متعالى و بس بلند که عقول عامة بشر قاصر از درک آن ، و دست افکار ملوث به لوث هوسها و قذارتهاى ماده شان از رسيدن به آن حقيقت کوتاه است ، و ا ينکه نخست اين حقيقت بر رسولخدا (صلى الله عليه و آله و سلم ) نازل شده بود و به وى تعليم داده بود که منظورش از کتاب (که بعدا تدريجا نازل مى شود) چيست . و ما ان شاء الله در بحث پيرامون تاويل و تنزيل در تفسير آيه شريفه : «هو الذى انزل عليک الکتاب منه آيات محکمات » باز در اين باره سخن خواهيم گفت .
اين آن مطلبى است که گفتيم با دقت و تدبر از آيات کريمه قرآن به دست مى آيد بله محدثين که کارشان تنها نقل حديث است و نيز علماى علم کلام و همچنين علماى مادى اين عصر از آنجا که منکر ماوراى ماده و محسوساتند ناگزير شده اند اين آيات و نظائر آن را که دلالت دارند بر اينکه مثلا قرآن هدايت و رحمت و نور و روح و مواقع نجوم و کتاب مبين است ، و يا در لوح محفوظ و نازل از ناحيه خدا است ، و يا در صحف مطهره است ، و يا تعبيرات ديگرى که از قرآن شده ، همه را حمل کنند بر اقسامى از است عاره و مجاز گوئى ، و با اين عمل خود قرآن را همپايه يک کتاب شعرى کرده اند، (که به قول معروف هر چه گزافى تر و دروغ تر باشد شيرين تر و شيواتر است ).
گفتاری در توجيه نزول قرآن در ماه رمضان
بعضى ديگر از اهل بحث و تحقيق در معناى اينکه چگونه ممکن است قرآن در ماه رمضان نازل شده باشد؟ گفتارى دارد که خلاصه اش از نظر خواننده مى گذرد.
هيچ شکى نيست در اينکه بعثت رسولخدا (صلى الله عليه و آله و سلم ) قرين و تواءم با نزول اولين بخش آن بوده ، و در آن بخش به وى دستور داده که مردم را تبليغ و انذار کن ، از سوى ديگر در اين نيز هيچ شکى نيست که بعثت و نزول اولين بخش قرآن ، در شب اتفاق افتاده ، براى اينکه آيه شريفه : انا انزلناه فى ليلة مبارکة انا کنا منذرين ، صريحا مى فرمايد: که قر آن در شب نازل شده ، و باز شکى نيست که آن شب از شب هاى رمضان بوده ، براى اين که در سوره بقره آيه ۱۸۵ مى فرمايد: «شهر رمضان الذى انزل فيه القرآن ».
پس تا اين جا هيچ شکى نيست تنها گفتگو در اين است که منظور اين آيات تمام قرآن است يا بعضى از آن ؟ در پاسخ از اين سؤ ال مى گوئيم : گو اينکه همه قرآن در يک شب نازل نشده ، اما همينکه سوره حمد که مشتمل بر بسيارى از معارف قرآن است در يک شب نازل شده ، مثل اين است که همه قرآن در يک شب نازل شده باشد،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۲۵
و بهمين اعتبار مى شود گفت : (ما قرآن را در فلان شب نازل کرديم ).
پاسخ ديگرى که مى توان گفت اينکه : کلمه قرآن همانطور که بر همه آيات بين دو جلد اطلاق مى شود، بر بعض از آن نيز اطلاق مى گردد، همانطور که بر ساير کتب آسمانى از قبيل تورات و انجيل و زبور نيز اطلاق مى گردد، و اين خود اصطلاحى است از قرآن کريم . آنگاه اضافه کرده : که اولين بخشى که نازل شده «اقرء باسم ربک الذى خلق »... است که در شب بيست و پنجم رمضان نازل شد، در حالى که رسول خدا (صلى الله عليه و آله و سلم ) در وسط بيابان بود، و به طرف خانه خديجه مى آمد، همينکه اين آيات به وى وحى شد به خاطرش رسيد از جبرئيل بپرسد: چگونه پروردگار خود را ياد کند، دوباره جبرئيل خود را به وى نشان داد و تعليمش داد که بگويد: «بسم الله الرحمن الرحيم الحمد لله رب العالمين » تا آخر سوره حمد، و سپس کيفيت نماز را به او ياد داد، و از نظرش غائب شد، رسول خدا (صلى الله عليه و آله و سلم ) به خود آمد در حالى که اثرى از جبرئيل نيافت ، تنها از آنچه ديده بود، تعبى و کوفتگى در خود احساس کرد، تعبى که همواره بعد از ديدن جبرئيل به او دست مى داد، و چون اولين بار بود که به چنين منظره اى بر مى خورد و نمى دانست که از طرف خدا مبعوث به نبوت و هدايت خلق شده ، لذا وقتى به خانه درآمد از شدت خستگى آن شب را تا به صبح خوابيد، صبح آن شب مجددا فرشته وحى نزد او برگشت و اين سوره را بر او نازل کرد: يا ايها المدثر قم فانذر.
آنگاه مفسر نامبرده مى گويد پس معناى نازل شدن قرآن همين نازل شدن سوره حمد است ، که در ماه رمضان و مصادف با شب قدر نازل شده ، و اما آنچه در کتب شيعه ديده مى شود که بعثت در روز بيست و هفتم رجب بوده ، رواياتى است که علاوه بر اينکه جز در بعضى از کتب شيعه که تاريخ تاليفش جلوتر از قرن چهارم هجرت نيست ، يافت نمى شود مخالف کتاب خدا نيز هست ، چون متوجه شديد که کتاب خدا نزول قرآن را در ماه رمضان دانسته .
سپس اضافه مى کند: که در اين ميان روايات ديگرى هست مؤ يد آن روايات که مى گويد معناى نزول قرآن در ماه رمضان اين است که قرآن قبل از بعثت رسولخدا (صلى الله عليه و آله و سلم ) يک جا از لوح محفوظ به بيت المعمور نازل شد، و جبرئيل آن را در بيت المعمور به ملائکه املاء کرد، تا آنکه بعد از بعثت به تدريج بر رسول خدا (صلى الله عليه و آله و سلم ) نازل شد.
و اين روايات اوهامى است خرافى که دست اجانب آنها را با روايات اسلام آميخته کرده و به چند جهت مردود است:
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۲۶
۱ - مخالف کتاب خدا هستند.
۲ - لوح محفوظ را جزء ماوراى طبيعت دانسته در حالى که لوح محفوظ عبارت است از عالم طبيعت و بيت المعمور عبارت است از کره زمين ، که با سکونت بشر معمور و آباد گشت ، اين بود خلاصه گفتار آن مفسر.
مؤ لف : نمى دانم کدام يک از جملات اين مفسر که سراسر آن فاسد است قابل اصلاح است تا به وجهى از وجوه با حق و حقيقت منطبق شود، چون در چنين صورتى قضيه شبيه مثل معروف مى شود که مى گويند وصله از خود جامة بيشتر است .
زيرا اولا اين افسانه که وى از پيش خود درباره بعثت درست کرده و يا اينکه گفته اولين بخش نازل شده چيست «اقرء باسم ربک » وقتى نازل شد که رسول خدا (صلى الله عليه و آله و سلم ) در راه بود، و بعد از آن سوره حمد نازل شد، و آنگاه نماز را به آن جناب تعليم داده و آن حضرت داخل خانه شد و از خستگى به خواب رفت ، و صبح آن شب سوره «مدثر» نازل شده ، امر به تبليغش نمود همه اينها مطالبى است که نه آيه محکمه دلالت بر آن دارد، و نه سنت قائمه ، بلکه تنها وتنها قصه اى است تخيلى که نه با کتاب موافق است و نه با حديث ، و بيان ناسازگاريش خواهد آمد.
رده:تفسیر المیزان