المیزان جلد۲ بخش۱۱
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۱۲۸
بحث روايتى ديگر در باره حج تمتع و نقد و بررسى تحريم آن بعد از رسول الله (ص )
در الدر المنثور است که بخارى ، و بيهقى از ابن عباس روايت کرده اند که در پاسخ شخصى که از وى از متعه حج سؤ ال کرده بود، گفته: مهاجرين و انصار و همسران رسولخدا در حجة الوداع احرام بستند، ما نيز احرام بستيم ، چون به مکه رسيديم رسولخدا (صلى الله عليه و آله و سلم ) فرمود: نيت احرام حج را به عمره برگردانيد، مگر کسانى که با خود قربانى آورده ، و به اين علامت لنگه کفشى به گردن آن حيوان انداخته باشند که چنين افرادى بايد به همان نيت حج باقى مانده ، بقيه نيت عمره کنند، و چون خانه خدا را طواف و در صفا و مروه سعى کرديم ، عمل عمره ما تمام شد، و از احرام در آمديم ، و با زنان در آميختيم ، و لباس پوشيديم .
و درباره کسانى که با خود قربانى آورده ، آن را نشان کرده بودند، فرمود: اينگونه افراد نبايد از احرام در آيند، بلکه همچنان در احرام حج باشند، تا قربانيشان به جاى خود برسد (يعنى در منا ذبح شود) آنگاه در شب ترويه به ما که از احرام در آمده بوديم ، دستور فرمود: به نيت حج احرام ببنديم ، ما نيز چنين کرديم ، تا از اعمال و مناسک حج در عرفات و مشعر و منا فارغ شديم .
و آنگاه در روز عيد به مکه آمديم ، و خانه خدا را طواف و بين صفا و مروه سعى کرديم ، و در اينجا همه اعمال حج ما پايان يافت ، تنها مساءله قربانى باقى ماند، که مى بايست به حکم «فما است يسر من الهدى ، فمن لم يجد فصيام ثلثه ايام فى الحج و سبعه اذا رجعتم » يا قربانى کنيم ، «که البته در اين قربانى گوسفند هم کفايت مى کند»، و يا به جاى آن روزه بگيريم ، سه روز در حج ، و هفت روز بعد از مراجعت به وطن .
در نتيجه آن سال هر دو عمل عمره و حج را در يکسال انجام داديم ، و اين سابقه نداشت ، دستورى بود که خدا در کتابش نازل فرمود و سنت رسولخدا (صلى الله عليه و آله و سلم ) بر آن جارى شد، تا مسلمانان خارج مکه که از راه دور مى آيند بتوانند قبل از رفتن به عرفات از احرام درآيند، و آنچه در احرام برايشان حرام بود حلال شود و اينکه گفتيم «مسلمانان خارج مکه »، دليلش اين کلام خدا است که مى فرمايد: «ذلک لمن لم يکن اهله حاضرى المسجد الحرام »، و ماههاى حج که خداى تعالى آنها را ماه حج خوانده شوال ، و ذى القعده ، و ذى الحجه است ، پس هر کس در اين ماهها حج تمتع کند، بايد يا خونى بريزد، و يا روزه بگيرد، و رفث به معناى جماع ، فسوق به معناى معاصى و جدال به معناى ستيزگى در گفتار است .
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۱۲۹
رواياتى چند از طريق اهل سنت در باره حج تمتع
و نيز در الدر المنثور است که بخارى و مسلم از ابن عمر روايت کرده که گفت : رسول خدا (صلى الله عليه و آله و سلم ) درحجة الوداع حج تمتع آورد به اين صورت که اول عمره را آورد، و سپس احرام حج بست و از آغاز که در مسجد ذو الحليفه (واقع در محل شجره ) احرام مى بست قربانى هم معين کرد، و قربانيش را با خود سوق داد، و قبل از هر کس رسولخدا (صلى لله عليه و آله و سلم ) به نيت عمره احرام بست ، مردم هم به متابعت وى نيت تمتع کرده ، اول به عمره و سپس به حج احرام بستند.
ولى از آنجائى که مردم دو دسته بودند، بعضى با خود قربانى آورده بودند، و بعضى نياورده بودند، لذا همينکه رسولخدا (صلى الله عليه و آله و سلم ) وارد مکه شد، به مردم فرمود: هرکس با خود قربانى آورده از احرام درنيايد، و هيچ يک از محرماتى که بر او حرام بود حلال نمى شود، مگر بعد از آنکه از عمل حج فارغ شود، و کسانى که قربانى نياورده اند طواف و سعى انجام دهند، و سپس تقصير کنند، و از احرام درآيند، و آنگاه «قبل از رفتن به عرفات » در مکه احرام حج ببندند و اگر از اين دسته کسانى باشند که دسترسى به قربانى ندارند، بايد سه روز در سفر و هفت روز در وطن روزه بگيرند.
و باز در الدرالمنثور است که حاکم «وى حديث را صحيح دانسته »، از طريق مجاهد، و عطا از جابر روايت کرده که گفت : در بين مردم بگو مگو زياد شد، «گويا منظور بگو مگوى درباره حج بوده » تا آنکه بيش از چند روز به تمام شدن اعمال حج نماند، که دستور يافتيم از احرام در آئيم از در تعجب به يکديگر مى گفتيم : چطور ممکن است شخصى که براى عبادت به حج آمده احرام ببندد، در حالى که يک ساعت قبلش منى از عورتش مى چکيده ؟ اين اعتراض به گوش رسول خدا (صلى الله عليه و آله و سلم) رسيد لاجرم به خطبه ايستاد و فرمود:
هان اى مردم آيا مى خواهيد به خداى تعالى چيز ياد بدهيد، بخدا سوگند علم من از همه شما به خدا بيشتر است ، و بيشتر از شما از او پروا دارم ، من اگر جلوتر مى فهميدم آنچه را که بعدا فهميدم هرگز قربانى با خود سوق نمى دادم ، و مثل همه مردم از احرام در مى آمدم ، بنابر اين هرکس که براى عمل حج با خود قربانى نياورده سه روز در حج و هفت روز در مراجعت به خانه اش روزه بگيرد، و هر کس توانست در همين جا قربانى تهيه کند آنرا ذبح کند، و ما به ناچار يک شتر را به نيت هفت نفر قربانى مى کرديم چون قربانى يافت نمى شد.
عطا اضافه کرده که ابن عباس هم گفته که چون قربانى يافت نمى شد رسول خدا گوسفندان خود را ميان اصحابش تقسيم کرد و به سعد بن ابى وقاص يک تيس (نربز) رسيد که به نيت خودش به تنهائى سر بريد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۱۳۰
و نيز در الدر المنثور است که ابن ابى شيبه ، و بخارى و مسلم از عمران بن حصين روايت کرده که گفت: آيه متعه در کتاب خدا نازل شد، و ما در عهد رسولخدا (صلى الله عليه و آله و سلم ) و با آن جناب به سفر حج رفتيم ، و حج را به صورت متعه يعنى تمتع آورديم ، و بعد از آنهم هيچ آيه ديگرى که حج تمتع را نسخ کند نازل نشد، و رسولخدا (صلى الله عليه و آله و سلم ) هم تا زنده بود از آن نهى نکرد، تنها و تنها مردى از صحابه به راى خود آن را قدغن نمود، و هر چه خواست گفت.
مؤ لف : اين روايت به الفاظ و عباراتى ديگر که معناى همه آنها قريب به همان روايت در الدرالمنثور است نيز نقل شده .
رواياتى دال بر تشريح حج تمتع در زمان پيامبر و نهى خليفه دوم آن بر اساس اجتهاد شخصى
و در صحيح مسلم و مسند احمد و سنن نسائى از مطرف روايت آمده که گفت : عمران بن حصين در مرضى که به آن مرض از دنيا رفت نزد من فرستاد، و مرا احضار کرد و گفت يکى از کسانى که من محدثش بودم ، و برايش حديث مى کردم تو بودى ، و به اين اميد برايت حديث مى گفتم که بعد از من سودى به حالت داشته باشد، اگر من زنده ماندم احاديث مرا به من نسبت مده ، و خلاصه نگو فلانى چنين گفت ، و اگراز دنيا رفتم مستقيما به من نسبت بده براى اينکه ديگر خطرى برايم نيست و بدانکه رسول خدا (صلى الله عليه و آله و سلم ) بين حج و عمره را جمع کرد، (يعنى حج تمتع آورد)، و بعد از آن آيه اى ديگر در نسخ اين حکم نازل نشد و خودش هم از آن نهى نفرمود تنها يک مرد عادى از پيش خود هر چه خواست گفت .
و نيز در صحيح ترمذى و کتاب زاد المعادتاءليف ابن قيم روايت شده که شخصى از عبد الله پسر عمر از حج تمتع پرسش نمود عبد الله پسر عمر گفت : اين عمل عملى است حلال ، پرسيد: آخر پدرت از آن نهى کرده ، گفت : در اين مساءله که پدرم نهى کرده ، اما رسول خدا (صلى الله عليه و آله و سلم ) آن را بجاى آورده ، آيا بايد امر رسول خدا (صلى الله عليه و آله و سلم ) را پيروى کنيم ، يا امر و فرمان پدرم را؟ سائل در پاسخ گفت: البته امر رسول خدا متبع است،
عبد الله بن عمر گفت : اگر امر رسولخدا (صلى الله عليه و آله و سلم ) متبع است پس بدان که رسولخدا(صلى الله عليه و آله و سلم ) خودش اين عمل را بجاى آورد.
و صحيح ترمذى ، و سنن نسائى ، و سنن بيهقى ، وموطاءمالک ، و کتاب الام شافعى ، همگى از محمد بن عبد الله روايت آورده اند که گفت در سالى که معاويه حج بجاى آورد از سعد بن ابى و قاص ، و از ضحاک بن قيس شنيدم :
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۱۳۱
که با يکديگر درباره حج تمتع بحث مى کردند، ضحاک مى گفت : تنها کسانى که اين عمل را انجام مى دهند که نسبت به امر خدا جاهلند، سعد در جوابش مى گفت : بسيار حرف زشتى زدى ، اى برادر زاده ، ضحاک گفت : آخر عمر از اين عمل نهى کرد، سعد گفت : آخر رسول خدا (صلى الله عليه و آله و سلم ) اين عمل را بجاى آورد، و همه ما با آن جناب بجا آورديم .
و در الدر المنثور است که بخارى ، و مسلم ، و نسائى از ابى موسى روايت آورده اند که گفت : در بطحا خدمت رسولخدا (صلى الله عليه و آله و سلم ) رسيده ، عرضه داشتم : در حال احرام نيت کردم : احرام مى بندم به آنچه رسول خدا (صلى الله عليه و آله و سلم ) احرام بسته ، فرمود: آيا با خود قربانى آورده اى ؟ عرضه داشتم نه ، فرمود پس برو در خانه طواف کن ، و سعى بين صفا و مروه بجاى آر، و سپس تقصير کن ، و از احرام درآى ، من طواف و سعى کردم و سپس به خيمه زنى از بستگانم رفتم ، او سر مرا اصلاح کرد، و شستشو داد.
و من در زمان ابى بکر و همچنين در عهد خلافت عمر به حج تمتع فتوا مى دادم تا آنکه در عهد عمر سالى در موسم حج مشغول مناسک حج بودم ، که مردى برايم خبر آورد: چه نشسته اى که امير الم منين (عمر) در باره مناسک حج فتوائى تازه داده ، من بانگ برداشتم که اى مردم هر کس از ما فتوائى گرفته تکليفش دشوار شده ، چون اميرالمؤ منين دارد مى آيد و حکم هر مساءله رااز او بگيريد، و به او اقتدا کنيد، پس همينکه عمر وارد شد، از او پرسيدم: چه چيز تازه اى درباره مناسک حج گفته اى؟
گفت: اينکه به کتاب خدا تمسک کنيم که مى فرمايد: «و اتموا الحج و العمره لله ، حج و عمره را براى خدا تمام کنيد» و نيز به سنت پيامبران تمسک کنيم که فرموده محرم نبايد از احرام در آيد تا آنکه قربانى خود را ذبح کند.
و نيز در الدر المنثور است که مسلم از ابى نضره روايت کرده که گفت : ابن عباس همواره به مردم دستور مى داد حج تمتع کنند، و عبد الله بن زبير همواره از آن نهى مى کرد، اين اختلاف نظر به جابر بن عبد الله گفته شد، در پاسخ گفت : احاديث به دست من در بين مردم داير و شايع شده ، ما با رسول خدا (صلى الله عليه و آله و سلم ) حج تمتع مى کرديم ، همينکه عمر به خلافت رسيد گفت : خدا از هر چه مى خواست براى پيغمبرش حلال مى کرد، و ملاک کار ما قرآن است ،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۱۳۲
که هر آيه اش در جائى که بايد نازل شود نازل شده ، و قرآن فرموده : «فاتموا الحج و العمره لله » بنابراين همانطور که قرآن دستور داده عمل کنيد، و حج خود را از عمره جدا سازيد، يعنى در يک سال هر دو را انجام ندهيد، چون اگر اين کار را که مى گويم بکنيد حج شما تمام تر و عمره تان هم تمام تر مى شود.
و در مسند احمد از ابى موسى روايت شده که گفت : اين عمل يعنى حج تمتع سنت رسولخدا (صلى الله عليه و آله و سلم ) است ، ولى من مى ترسم مردم بين عمره و حج در زير درختان اراک با زنان خود همخوابگى کنند و آنان را باخود برداشته به حج بروند.
گفتار صريح عمر در اينکه آنچه رسولخدا انجام مى داده او از آن نهى مى کند
و در جمع الجوامع سيوطى از سعيد بن مسيب روايت آمده که گفت : عمر بن خطاب از حج تمتع در ماه هاى حج نهى کرد، و گفت: هر چند خود من آنرا با رسولخدا (صلى الله عليه و آله و سلم ) انجام دادم، وليکن از آن نهى مى کنم ، چون اين عمل باعث مى شود يک فرد مسلمان که از افقى از آفاق به قصد زيارت حرکت مى کند، و خسته و غبار آلود وارد مکه مى شود، اين خستگى و اين غبار آلودگيش و آن تلبيه گفتنش تنها مخصوص عمره اش باشد، بعد از عمره از احرام در آيد، و لباس بپوشد، و خود را خوشبو کند، و با همسرش اگر با خود آورده باشد همخوابگى کند، و همچنان به عيش و لذت بپردازد، تا روز هشتم ذى الحجه ، آن وقت به نيت حج احرام ببندد، و بطرف منا (و عرفات ) برود، و تلبيه بگويد، در حالى که نه غبارآلود باشد و نه خسته و کوفته ، و تلبيه اش هم بيش از يک روز نباشد، در حالى که حج افضل از عمره است.
علاوه اگر ما از حج تمتع جلوگيرى نکنيم مردم در زير همين درختان اراک با زنان خود دست به گريبان مى شوند، و اين عمل در انظار مردمى که نه دامدارى دارند و نه کشت و زرع ، مردمى که در نهايت فقر بسر مى برند و بهار زندگيشان همين ايامى است که حاجيان به مکه مى آيند خوشايند نيست .
و در سنن بيهقى از مسلم از ابى نضره از جابر روايت شده که گفت : به او گفتم : عبد الله بن زبيراز حج تمتع نهى مى کند، و عبد الله بن عباس به آن امر مى کند، تکليف چيست ؟ کدام درست مى گويند؟ گفت: احاديث به دست من در بين مردم منتشر مى شود، خلاصه متخصص اين فن منم ، و من و همه مسلمانان در عهد رسول خدا (صلى الله عليه و آله و سلم ) و عهد ابى بکر حج تمتع مى کرديم ، تا آنکه عمر به خلافت رسيد، وى به خطبه ايستاد و گفت : رسول خدا (صلى الله عليه و آله و سلم ) همين رسول و قرآن همين قرآن است ، و در عهد رسول خدا (صلى الله عليه و آله و سلم ) دو تا متعه حلال بود،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۱۳۳
ولى من از اين دو عمل نهى مى کنم ، و مرتکبش را عقاب هم مى نمايم ، يکى متعه زنان است که اگر به مردى دست پيدا کنم که زنى را براى مدتى همسر خود کرده باشد، او را سنگسار مى کنم ، و زنده زنده در زير سنگريزه ها دفن مى سازم ، و ديگرى متعه حج .
حکم خليفه دوم بر تصريح خود او بر خلاف قرآن است
و در سنن نسائى از ابن عباس روايت شده که گفت : از عمر شنيدم مى گفت : به خدا سوگند من شما را از متعه نهى مى کنم ، هر چند که در کتاب خدا هم آمده است ، و رسول خدا (صلى الله عليه و آله و سلم) هم آن را انجام داده ، و منظور عمر در اينجا متعه حج بود.
و در الدر المنثور است که مسلم از عبد الله بن شقيق روايت کرده که گفت : عثمان از متعه نهى مى کرد، و على به آن امر مى فرمود: پس روزى عثمان به على در اين باره اعتراض کرد، على (عليه السلام ) فرمود: تو خود مى دانى که بارسول خدا (صلى الله عليه و آله و سلم ) حج تمتع کرديم ، عثمان گفت : بله مى دانم ، وليکن آن روز از رسولخدا (صلى الله عليه و آله و سلم ) مى ترسيديم و نمى توانستيم مخالفت کنيم .
و نيز در الدر المنثور است که ابن ابى شيبه و مسلم از ابى ذر روايت کرده که گفت : متعه در حج مخصوص اصحاب رسولخدا (صلى الله عليه و آله و سلم ) بوده .
و باز درالدر المنثور مى گويد: مسلم از ابى ذر روايت کرده که گفت : متعه عملى است که تنها ما مى توانيم آن را انجام دهيم ، هم متعه زنان و هم متعه حج .
بررسى کلى پيرامون نهى از متعه در حج
مؤ لف : از اينگونه روايات بسيار زياد است ، ولى ما به آن مقدار که در غرض ما دخالت دارد اک تفا کرديم ، و غرض ما بحث تفسيرى پيرامون نهى از متعه در حج است ، چون درباره اين نهى از دو نظر مى شود بحث کرد، يکى اينکه نهى کننده (يعنى عمر) حق داشته که چنين نهيى بکند، يا نداشته ؟ و اگر نداشته آيا معذور بوده يا نه ، و اين بحث از غرض ما و از مسؤ وليت اين کتاب خارج است .
نظير دوم اين است که روايات نامبرده احيانا به آيات کتاب و ظاهر سنت است دلال کرده مى خواهيم بدانيم اين است دلالها صحيح است يا نه ؟ و اين در مسؤ وليت اين کتاب و سنخه بحث ما در اين کتاب است .
دلائلى که در روايات براى تحريم حج تمتع پس از پيامبر(ص ) اقامه شده و نقد و رد آنها
لذا مى گوئيم در اين روايات از چند طريق بر نهى عمر از متعه حج شده است .
۱ - استدلال به اينکه آيه : «و اتموا الحج و العمره لله » بر آن دلالت دارد، و حاصلش اين است که آيه نامبرده عموم مسلمين را ماءمور کرده به اينکه حج را تمام و عمره را تمام کنند، و آيه اى که حج تمتع را تشريع کرده مخصوص رسولخدا (صلى الله عليه و آله و سلم ) است ، اين استدلال در روايت ابى نضره از جابر آمده ، که گفت : همينکه عمر به خلافت رسيد گفت : خداوند از هر چيز هر قدر بخواهد براى پيغمبرش حلال مى کند و ملاک کار ما قرآن است ، که هر آيه اش در جائى که بايد نازل شود نازل شده ، و فرموده : «فاتموا الحج و العمره لله » و به حکم اين آيه بايد حج خود را از عمره خود جدا کنيد.
و اين استدلال به هيچ وجه درست نيست ، چون خواننده عزيز در تفسير آيه نامبرده توجه فرمود که گفتيم : اين آيه بيش از اين دلالت ندارد که اتمام حج و عمره واجب است ، و کسى که بايد اين عبادت را انجام دهد نمى تواند در وسط آن را قطع کند، به دليل اينکه دنبالش مى فرمايد: «فان احصرتم ...»، و اما اينکه آيه شريفه دلالت داشته باشد بر اينکه مسلمانان بايد عمره را جداى از حج بياورند و متصل آوردنش تنها مخصوص به رسول خدا (صلى الله عليه و آله و سلم ) و يا به آن جناب و همراهانش بوده که در آن سال يعنى در حجة الوداع در خدمتش بوده اند، ادعائى است که اثباتش از خرط القتاد مشکل تر است (خرط القتاد به اين معنا است که انسان ساقه اى پر از تيغ زهردار را با دست بگيرد، و دست خود را بر آن بکشد، بطوريکه همه تيغهاى ساقه مانند برگ از ساقه جدا شود و بريزد).
علاوه بر اينکه در اين روايت اعتراف شده است به اينکه حج تمتع سنت رسولخدا (صلى الله عليه و آله و سلم ) بوده همچنانکه در روايت نسائى از ابن عباس نيزاين اعتراف آمده ، و عمر به نقل ابن عباس گفته : به خدا سوگند من شما را از مت عه نهى مى کنم ، با اينکه رسولخدا (صلى الله عليه و آله و سلم ) آن را انجام داد.
تمتع در حج موافق با کتاب خداست نه نهى از آن
۲ - و اما اينکه استدلال کرده اند به اينکه نهى از تمتع در حج موافق با کتاب و سنت است همچنانکه در روايت ابى موسى آمده بود، که گفت : اگر از حج تمتع نهى کنيم هم به کتاب خدا عمل کرده ايم ، که مى فرمايد: «واتموا الحج و العمره لله » و هم به سنت پيامبرمان عمل کرده ايم ، که فرمود: «محرم از احرام در نمى آيد تا وقتى که قربانيش ذبح شود».
در پاسخ مى گوئيم کتاب خدا همانطور که قبلا خاطرنشان کرديم بر خلاف اين گفتار دلالت دارد، و اما اينکه گفتند ترک حج تمتع پيروى از سنت رسولخدا (صلى الله عليه و آله و سلم ) است که فرمود: (محرم از احرام در نمى آيد مگر وقتى که قربانيش ذبح شود).
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۱۳۵
در پاسخ مى گوئيم : اولا اين گفتار درست بر خلاف فرموده رسول خدا (صلى الله عليه و آله و سلم ) است ، که در رواياتى ديگر آمده ، و بعضى از آنها گذشت ، که به صراحت فرمود: اين مخصوص کسانى است که از ميقات با خود قربانى آوردند.
و ثانيا اينکه : روايات تصريح دارد بر اينکه رسول خدا (صلى الله عليه و آله و سلم ) خودش اين عمل را بجا آورد، يعنى اول احرام بست به عمره ، و سپس بار ديگر احرام بست به حج ، و نيز تصريح دارد بر اين که آن جناب به خطبه ايستاد و فرمود: «اى مردم آيا مى خواهيد خدا را چيز بياموزيد؟»)، و ادعاى عجيبى که در اين مقام شده ادعائى است که ابن تيميه کرده ، و گفته حج رسولخدا (صلى الله عليه و آله و سلم ) (در آن سال ) حج قرآن بود، نه حج تمتع چيزى که هست کلمه متعه بر حج قرآن هم اطلاق مى شود.
و ثالثا: صرف اينکه سر نتراشند تا قربانى به محل خودش برسد احرام حج نيست خود اين روايات هم نمى تواند دليل بر اين مدعا باشد، و آيه هم دلالت دارد بر اينکه آن سائق هديى حکمش سر نتراشيدن است که اهل مسجد الحرام نباشد، چنين کسى است که حتما بايد حج تمتع بياورد.
و رابعا اينکه : بر فرض که رسول خدا (صلى الله عليه و آله و سلم ) حج تمتع بجا نياورد ليکن اين را که ممکن نيست انکار کنيم که آن روز رسولخدا (صلى الله عليه و آله و سلم ) به همه ياران خود يعنى آنهائى که در حضورش بودند و آنها که نبودند دستور داد حج تمتع بياورند، و چگونه ممکن است مسئله اى که مبدء تاريخش چنين باشد، يعنى عموم مسلمين در آن مساءله حکمى داشته باشند، و پيامبر اسلام حکمى ديگر مخصوص به خودش داشته باشد، و هر دو حکم در قرآن نيز نازل شده باشد، آنگاه حکم مخصوص به رسول خدا (صلى الله عليه و آله و سلم ) در ميان امتش سنت گردد؟.
نهى عمر صراحتا اجتهاد در مقابل نص است
۳ - و اما اين استدلال که گفتند: تمتع باعث مى شود که حج «يکى از باشکوه ترين مراسم اسلامى» صورتى به خود بگيرد که بامعنويت آن سازگار نيست ، چون به حاجى اجازه مى دهد در بين عمل خوشگذرانى کند، از زنان کام بگيرد، و از بوى خوش و لباس هاى فاخر استفاده کند، و اين است دلال از روايت احمد از ابى موسى استفاده مى شود، آنجا که عمر گفت : درست است که حج تمتع سنت رسول خدا (صلى الله عليه و آله و سلم ) است و ليکن من مى ترسم مردم در بين عمل حج زير درختان اراک با زنان خود درآميزند، و آنگاه وقتى احرام حج ببندند که آب غسل جنابت از سر و رويشان بچکد، اين بود که گفتار عمر، و نيز از بعضى روايتهاى ديگر که در آن از عمر نقل شده که گفت : من مى دانم که رسولخدا (صلى الله عليه و آله و سلم ) و اصحابش حج تمتع را بجا آوردند، وليکن من شخصا دوست نمى دارم کسانى که به زيارت خانه خدا مى آيند با زنان درآميزند،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۱۳۶
آنگاه براى حج احرام ببندند، در حالى که آب غسل از سر و رويشان بچکد، اين نيز گفتار عمر بود، که صريحا اجتهادى است در مقابل نص ، چون خداى تعالى و رسول گراميش بر مساءله حج تمتع تصريح کرده اند، و خدا و رسولش بهتر مى دانند که تشريع حکم حج تمتع ممکن است به اينجا منجر شود، که مسلمين رفتارى را بکنند که عمر آن را دوست نمى دارد، و بلکه از آن مى ترسد، و با وجود چنين تصريحى ديگر جاى اجتهاد نيست .
و از عجائب امور اين است که در متن آيه اى که حج تمتع را تشريع کرد همان چيزى که عمر از آن مى ترسيد و از آن کراهت داشت آمده ، مى فرمايد: «فمن تمتع بالعمره الى الحج ، يعنى کسى که با آوردن عمره تا انجام حج لذت گيرى کند، بايد قربانى کند»، بطوريکه ملاحظه مى فرمائيد قرآن کريم نام اين قسم حج را حج تمتع يعنى «حج لذت گيرى » نهاده ، چون تمتع جز اين نيست که زائر خانه خدا بتواند از آنچه که در احرام بر او حرام بود يعنى از التذاذ با بوى خوش و با آميزش با زنان ، و پوشيدن لباس و غيره ، بهره مند شود، و اين عينا همان است که عمر از آن مى ترسيد و کراهت مى داشت .
و از اين عجيب تر اينکه وقتى آيه شريفه نازل شد اصحاب به خدا و رسول اعتراض کردند، و رسولخدا (صلى الله عليه و آله و سلم ) امر فرمود تا به عين چيزى که سبب نهى بود تمتع ببرند توضيح اينکه وقتى اين دستور صادر شد، بطورى که در روايت در الدر المنثور از حاکم از جابر آمده (مردم گفتند، آيا براى عمل حج در حالى به سوى عرفه روانه شويم که منى از عورتهاى ما مى چکد)، اين سخن به گوش رسول خدا (صلى الله عليه و آله و سلم ) رسيد بلا درنگ به خطبه ايستاد و در خطبه اش گفتار مردم را رد نموده ، براى بار دوم دستور داد تمتع کنند، همانطور که بار اول آن را بر ايشان واجب کرده بود.
رد استدلال برخى که گفته اند حکم تمتع در حج باعث تعطيل بازارهاى مکه است
۴ - و امااست دلال ديگرى که کرده اند و بطوريکه در روايت سيوطى از سعيد بن مسيب آمده که گفته اند «حکم تمتع در حج باعث تعطيل شدن بازارهاى مکه است ، و مردم مکه نه زراعتى دارند و نه دامى ، بهار کار مردم مکه همان موقعى است که حاجيان به مکه و بر آنان وارد مى شوند» است دلال درستى نيست ، چون اجتهادى است در مقابل نص علاوه بر اينکه خود خداى تعالى در کلام مجيدش نظير اين استدلال را رد نموده ، آنجا که فرمان داده بود: از اين پس مشرکين حق ندارند به مسجد الحرام در آيند، چون مشرک نجس است ، و فرموده بود: يا ايهاالذين آمنوا انما المشرکون نجس فلا يقربوا المسجد الحرام بعد عامة م هذا و ان خفتم عليه فسوف يغنيکم الله من فضله ان شاء ان الله عليم حکيم )) چون ممنوعيت مشرکين از ورود به مسجد الحرام و قهرا از ورود به مکه معظمه نيز مستلزم کسادى بازار مکه بوده ،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۱۳۷
و مع ذلک آيه شريفه اين محذور خيالى را رد نموده مى فرمايد: اگر از فقر مى ترسيد بدانيد که به زودى خداى تعالى به فضل خود شما را بى نياز مى کند. «مترجم»
رد استدلال برخى که تشريع حج تمتع را بر مبناى قول عثمان بر اساس ترس از رسولخدا دانسته اند
۵ - و اما استدلال ديگرى که کرده و گفتند: تشريع حج تمتع بر اساس ترس بوده (که به نظر نگارنده منظور ترس از رسولخدا (صلى الله عليه و آله و سلم )بوده ) و چون امروز رسول خدا (صلى الله عليه و آله و سلم ) نيست تا از او بترسيم ديگر جائى براى تمتع در حج نيست.
و اين استدلال در روايت الدرالمنثور از مسلم از عبد الله بن شقيق آمده که عثمان در پاسخ على (عليه السلام ) گفت : در آن روزها ما از رسولخدا (صلى الله عليه و آله و سلم ) مى ترسيديم ، اين بود گفتار عثمان که نظير آن از ابن زبير هم روايت شده ، و روايت به نقل الدر المنثور اين است که ابن ابى شيبه وابن جرير و ابن منذر از ابن زبير روايت کرده اند که وقتى به خطبه ايستاد و گفت:
ايها الناس به خدا سوگند تمتع به عمره تا رسيدن حج اين نيست که شما مى کنيد تمتع وقتى است که مردى مسلمان احرام حج ببندد ولى رسيدن دشمن يا عروض کسالت و يا شکستگى است خوان و يا پيشامدى ديگر نگذارد حج خود را تمام کند، و ايام حج بگذرد، اينجاست که مى تواند احرام خود را احرام عمره قرار دهد، و پس از انجام اعمال عمره از احرام در آيد، و تمتع ببرد، تا آنکه سال ديگر حج را با قربانى خود انجام دهد، اين است تمتع به عمره تا حج (تا آخر حديث ).
اشکالى که در اين استدلال هست اين است که آيه شريفه مطلق است هم خائف را شامل مى شود، و هم غير خائف را، و خواننده عزيز توجه فرمود که جمله اى که دلالت دارد بر تشريع حکم تمتع جمله : «ذلک لمن لم يکن اهله حاضرى المسجد الحرام ...» است ، نه جمله : «فمن تمتع بالعمره الى الحج ...»، تا در معناى آن قيد ترس را هم از پيش خود اضافه نموده بگويند: يعنى هر کس از ترس ، حج خود را مبدل به عمره کرد، قربانى کند و معلوم است که جمله اول ميان اهل مکه و ساير مسلمانان فرق گذاشته ، و حج تمتع را مخصوص ساير مسلمانان دانسته ، و سخنى از فرق ميان خائف و غير خائف به ميان نياورده .
علاوه براينکه تمامى روايات تصريح دارد بر اينکه رسول خدا (صلى الله عليه و آله و سلم ) حج خود رابصورت تمتع آورد، و دو احرام بست يکى براى عمره و ديگرى براى حج .
حج تمتع مختص اصحاب پيامبر نيست
۶ - و اما اين استدلال که گفته اند: تمتع مختص به اصحاب رسول خدا (صلى الله عليه و آله وسلم ) بوده و شامل حال ساير مسلمين نيست (نقل از دو روايت الدرالمنثور از ابى ذر)، اگر منظور از آن ، همان استدلال عثمان و ابن زبير باشد که جوابش را داديم ، و اگر مراد اين باشد که حکم تمتع خاص اصحاب ر سول خدا (صلى الله عليه و آله و سلم ) است ،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۱۳۸
و شامل ديگران نمى شود، سخنى است باطل به دليل اينکه آيه شريفه مطلق است و مى فرمايد: (اين حکم براى هر کسى است که اهل مسجد الحرام نباشد...) چه صحابى و چه غير صحابى .
علاوه براينکه اگر حکم تمتع مخصوص اصحاب رسولخدا (صلى الله عليه و آله و سلم ) و ياران آن جناب بود چرا عمر و عثمان و ابن زبير و ابى موسى و معاويه (و به روايتى ابى بکر) آنراترک کردند با اينکه از صحابه آن جناب بودند.
امتثال دستور رسول الله واجب ، احکام خدا نسخ ناشدنى و والى حق تغيير احکام راندارد
۷ - و اما اينکه استدلال کردند، به مساءله ولايت ، و اينکه عمر در نهى از تمتع از حق ولايت خودش استفاده کرد، چون خداى تعالى در آ يه شريفه : «اطيعوا الله و اطيعوا الرسول و اولى الامر منکم» اطاعت اولى الامر را هم مانند اطاعت خدا و رسول واجب کرده استدلال درستى نيست ، براى اينکه ولايتى که آيه شريفه آن را حق اولى الامر (هرکه هست ) قرار داده ، شامل اين مورد نمى شود (چون اولى الامر حق ندارد احکام خدا را زير و رو کند)
توضيح اينکه آيات بسيار زيادى دلالت دارد بر اينکه اتباع و پيروى آنچه به رسول خدا (صلى الله عليه و آله و سلم ) نازل شده واجب است ، مانند آيه شريفه: «اتبعوا ما انزل اليکم من ربکم».
و معلوم است که هر حکمى که رسول خدا (صلى الله عليه و آله و سلم ) تشريع کند به اذن خدا مى کند، همچنانکه آيه شريفه : «و لا يحرمون ما حرم الله و رسوله» و آيه شريفه : «ما آتيکم الرسول فخذوه و ما نهيکم عنه فانتهوا» و معلوم است که منظور از عبارت (آنچه رسول برايتان آورده ) به قرينه جمله :«و ما نهيکم عنه» اين است که هر چه که رسول شما را بدان امر کرده ، در نتيجه به حکم آيه : نامبرده بايد آنچه راکه رسول واجب کرده امتثال کرد، و از هر چه که نهى کرده منتهى شد، و همچنين از هر حکمى که کرده و هر قضائى که رانده ، چنانکه درباره حکم فرموده : «و من لم يحکم بماانزل الله فاولئک هم الظالمون» و در آيه اى ديگر فرموده : «فاولئک هم الفاسقون» و در جائى ديگر فرموده: «فاولئک هم الکافرون».
و در مورد قضا فرموده : «و ما کان لمؤمن و لا مؤ منة اذا قضى الله و رسوله امرا ان يکون لهم الخيره من امرهم ، و من يعص الله و رسوله ، فقد ضل ضلالا مبينا».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۱۳۹
و نيز فرموده : «و ربک يخلق ما يشاء و يختار ما کان لهم الخيرة» و ما مى دانيم که مراد از اختيار در اين آيه قضا و تشريع و يا حداقل اعم از آن و از غير آن است ، و شامل آن نيز مى شود.
و قرآن کريم تصريح کرده به اينکه کتابى است نسخ ناشدنى ، و احکامش به همان حال که هست تا قيامت خواهد ماند، و فرموده: «و انه لکتاب عزيز لا ياتيه الباطل من بين يديه و لا من خلفه ، تنزيل من حکيم حميد».
و اين آيه مطلق است ، و به اطلاقش شامل بطلان به وسيله نسخ نيز مى شود، پس به حکم اين آيه آنچه که خدا و رسولش تشريع کرده اند، و هر قضائى که رانده اند، پيرويش بر فرد فرد امت واجب است ، خواه اولى الامر باشد يا نه .
رده:تفسیر المیزان