المیزان جلد۲ بخش۱۳
خلاصه منتظرند که عذاب خدا در ابرهائى سياه بر آنان سايه افکند، و خدا قضاى خود را از مسيرى که خود آنان احتمالش را هم نمى دهند به کرسى بنشاند، و يا بگو حالشان حال کسى است که گمان مى کنند خدا اعتنائى به شاءن آنان دارد، و از اينکه هلاک شوند پروا مى کند، «و الى الله ترجع الامور» و با اينکه بازگشت همه امور به خدا است ، ديگر از حکم و قضاى خدا هيچ مفرى ندارند.
پس سياق حکم مى کند به اينکه جمله : «هل ينظرون ...» تهديد و و عيدى باشد که در آيه قبلى وعده اش را داده ، و فرموده بود: « فاعلموا ان الله عزيز حکيم ».
خداوند متصف به صفات اجسام نيست
اين را هم بايد دانست که از ضروريات کتاب و سنت است که خداى سبحان متصف به صفت اجسام نيست ، و با اوصاف ممکنات اوصافى که مستلزم حدوث و فقر و حاجت و نقص است متصف نمى گردد، همچنانکه فرموده : «ليس کمثله شى ء» و نيز فرموده : «و الله هو الغنى » و نيز فرموده : «الله خالق کل شى ء» و آياتى ديگر نظير اينها، آيات محکمى که متشابهات قرآن به وسيله آن آيات معنا مى شود.
پس هر چه از ظاهر آيات قرآن بر خلاف اين آى ات محکمه ديده شود صفات و افعالى را به خدا نسبت دهد، که متضمن حدوث است ، بايد به وسيله آيات محکم قرآن معنا شود، و معنائى از آنها گرفت که با صفات عليا و اسماى حسناى خداى تبارک و تعالى منافات نداشته باشد.
حال که اين قاعده کلى را دانستى ، مى گوئيم : در قرآن هر جا نسبت آمدن و يا آوردن به خدا داد، مثلا فرمود: «و جاء ربک و الملک صفا صفا» و يا فرمود: «فاتيهم الله من حيث لم يحتسبوا.
و يا فرمود: ((فاتى الله بنيانهم من القواعد» در همه اينها معنائى منظور است که با ساحت قدس خداى تعالى و تقدس منافات ندارد، مانند احاطه و امثال آن ، ولو اينکه بگوئيم از باب مجاز اينگونه تعبيرات شده است و بنابراين پس مراد از آوردن يا آمدن خدا در آيه مورد بحث همان احاطه به مردم براى راندن قضا در حق ايشان است .
علاوه بر اينکه ما در مواردى از کلام خداى تعالى مى بينيم که وقتى مى خواهد نسبتى از نسبتها و يا فعلى از افعال را از استقلال اسباب و وسائط سلب کند، گاهى آن نسبت و يا عمل را به خودش نسبت مى دهد، و گاهى به امر خود نسبت مى دهد، مثلا يک جا مى فرمايد:«الله يتوفى الانفس » و يک جا مى فرمايد: «يتوفيکم ملک الموت » و جائى ديگر مى فرمايد: «توفته رسلنا».
و خلاصه مساءله جان گرفتن را يک بار به خودش آن گاه نسبت مى دهد، و يک بار به ملائکه ، آنگاه در باره ملائکه مى فرمايد:«بامره يعلمون » و نيز يک جا مى فرمايد: «ان ربک يقضى بينهم » و نيز مى فرمايد: «فاذا جاء امر الله قضى بينهم ».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۱۵۵
همچنانکه در باره آوردن عذاب در آيات مورد بحث فرموده : «ان ياتيهم الله فى ظلل من الغمام ...».
و در جائى ديگر فرموده : «هل ينظرون الا ان تاتيهم الملائکه او ياتى امر ربک ».
و اين خود باعث مى شود که ما هر جا که امورى به خدا نسبت داده شده که با کبريائى خدا سازگارنيست بتوانيم کلمه (امر) را تقدير گرفته ، بگوئيم : منظور امر خدا است ، نه خود خدا، مانند عبارت (جاء ربک )، و عبارت (و ياتيهم الله )، و بگوئيم منظور (جاء امر ربک ) و (ياتيهم امر الله ) است .
توجيهى لطيف تر و دقيق تر از ظواهرى که افعال حدوثى را به خداوند نسبت مى دهد
اين است آن توجيهى که بحث ساده پيرامون اينگونه نسبت ها دست مى دهد، و همه مفسرين نيز آن را پذيرفته اند ولى تدبر در کلام خداى تعالى معنائى لطيف تر از اين دست مى دهد.
توضيح اينکه امثال آيه : «والله هو الغنى » و آيه : «العزيز الوهاب » و آيه : «اعطى کل شى ء خلقه ثم هدى » اين معنا را افاده مى کند که خداى تعالى آنچه را که از خلقت و شؤ ون و اطوارش مى دهد خودش واجد آن است ، و آنچه را مى دهد و به آن جود مى ورزد قطره هائى است از اقيانوسى که نزد خود دارد.
هر چند که براى فهم ما از جهت انسى که به ماده و احکام جسمانيت دارد دشوار است که تصور کند چگونه مى توان اينگونه امور را از قيد ماده و اوصاف حدوث جدا و مجرد کرد، تا نسبت دادنش به خدا محذور نداشته باشد.
آرى آنچه باعث مى شود، آمدن و آوردن و هر نسبت ديگرى نظير اينها را به خدا ندهيم ، مساءله نبودن نقص و حاجت در خداست ، و اگر ما بتوانيم اينگونه نسبت ها را از معناى نقص و حاجت مجرد کنيم ،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۱۵۶
نسبت نامبرده بى اشکال خواهد شد، بلکه بايد گفت : چاره اى جز اين تجريد نداريم ، اين معنا قابل انکار نيست که آنچه نام (چيز) بر آن صادق است از ناحيه خداست ، پس بايد بگوئيم : نسبت هر چيز به خدا نسبتى است که لايق به کبريائى و عظمت او باشد، (يعنى بگوئيم اگر همه اجسام از خداست نه به اين معنا است که خود خدا هم جسم است ، اگر آثار اجسام از او است ، نه به اين معنا است که خود او هم اين اثر را دارد، اگر مى آيد بطورى است که محتاج پا و بدن باشد).
چون عمل (آمدن ) در ميان موجودات جسمانى عبارت است از اينکه جسمى مسافتى را که بين آن و بين جسمى ديگر است با حرکت قطع کند، و به آن نزديک شود، و اگر ما اين خصوصيت ماديت را از عمل آمدن مجرد کنيم ، و در نتيجه صرف نزديکى و رفع فاصله و حائل ميان دو چيز که غرض نهائى از آمدن است باقى بماند، چنين آمدنى را مى توانيم به خدا نسبت دهيم ، و بطور حقيقت هم نسبت دهيم ، نه بطور مجاز، پس آمدن خدا به سراغ کفار به معناى برطرف شدن موانع ميان قضاى خدا و ميان آنان است ، و اين خود يکى از حقايق قرآنى است که بحث هاى برهانى نمى تواند به آن دست يابد، مگر آنکه تواءم با امعان و تدبر باشد، و پيچ و خم هائى که در اين راه است پشت سر گذاشته بتواند اثبات کند که حقيقت هستى و وجود اصيل حقيقتى داراى شدت و ضعف است .
و به هر حال آيه مورد بحث متضمن و عيد و تهديدى است که آيه قبل به آن اشاره دارد که مى فرمود: ان الله عزيز حکيم و ممکن است تهديدى باشد به عذابى که کفار در روز قيامت در پيش دارند، چون آيات مشابه آيه مورد بحث مانند آيه : «هل ينظرون الا ان تاتيهم الملائکه او ياتى امر ربک » ظهور در همين عذاب دارد.
و ممکن است تهديدى باشد به حادثه اى که وقوعش در دنيا متوقع است ، و اين احتمال بعد از مراجعه به بعد از آيه «ولکل امة رسول » و آيه بعد از آيه : «فاقم وجهک للدين حنيفا» و نيز مراجعه به سوره انبيا و غيره در نظر قوت مى گيرد، چون از اين موارد استفاده مى شود که آخرت آينده همين دنيا است ، و ظهور تام هر حقيقتى است که در اين دنيا است ، و نيز ممکن است تهديدى باشد به آينده اى که در انتظار آنان است چه در دنيا و چه در آخرت ، و به هر حال جمله : «فى ظلل من الغمام » را بايد به معنائى گرفت که مناسب با موردش باشد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۱۵۷
وَ قُضىَ الاَمْرُ وَ إِلى اللَّهِ تُرْجَعُ الاُمُورُ
از جمله «والى الله ...» به خوبى بر مى آيد که فاعل قضا هم خداى تعالى است و اگر نام خداى تعالى را نياورد، و فرمود قضاى امر رانده مى شود، براى اين بوده که مانند هر بزرگى ديگر اظهار عظمت و کبريا کند، که وقتى از وقوع احکامشان و صدور اوامرشان خبر مى دهند نمى گويند ما چنين کرديم ، بلکه مى گويند چنين و چنان شد، و اينگونه تعبيرها در قرآن کريم بسيار است .
بحث روايتى (پيرامون مراد از آيات ياد شده )
در تفسير آيه «يا ايها الناس کلوا مما فى الارض حلالا طيبا...»، عده اى از روايات نقل کرديم که معنائى را که ما براى پيروى گامهاى شيطان کرديم تاءييد مى کرد، بدانجا مراجعه شود.
و در بعضى از روايات آمده که سلم عبارت است از ولايت ، و معلوم است که اين روايت مى خواهد يکى از مصاديق سلم را ذکر کند، که مکرر نظاير اين تطبيق گذشت .
و در توحيد و معانى از حضرت رضا (عليه السلام ) روايت آورده که در تفسير آيه : «هل ينظرون الا ان ياتيهم الله فى ظلل من الغمام » فرمود: آيه شريفه اينطور نازل شده : «هل ينظرون الا ان ياتيهم الله بالملائکه فى ظلل من الغمام » يعنى آيا منتظر جز اين هستند که خدا ملائکه را با ابرهائى سياه بفرستد و درباره آيه شريفه : «و جاء ربک و الملک صفا صفا» فرمود: خداى عزوجل متصف به آمدن و رفتن نمى شود او متعالى از اين است که جابجا شود، پس منظور از آيه شريفه آمدن امر خداست ، و تقدير آن (و جاء امر ربک ) است .
مؤ لف : منظور امام رضا (عليه السلام ) اين است که مراد آيه چنين است ، نه اينکه آيه دراصل به اين صورت نازل شده .
و اين معنائى که امام براى آيه شريفه کرده ، عينا همان معنائى است که به نظر ما قريب آمد، که منظور از آمدن خدا آمدن امر خداست ، چون ملائکه هر چه مى کند و هر وقت نازل مى شود به امر خدا مى کند و نازل مى شود، همچنانکه آيه : «بل عباد مکرمون لا يسبقونه بالقول و هم بامره يعملون ».
و درباره نزولشان فرموده : «ينزل الملائکه بالروح من آمره ».
البته در اين ميان معناى ديگرى هست که بعضى از مفسرين آن را احتمال داده اند و آن اين است که استفهام در آيه انکارى باشد، و بخواهد تمام جمله را انکار کند، نه تنها مدخول خود را انکار کند.
بنابراين احتمال معناى آيه چنين مى شود: اين کفار منتظر همين هستند که امرى محال محقق شود، و آن اين است که خدا سوار بر ابرهائى سياه به سراغشان آيد، همانطور که يک جسم به نزديک جسمى ديگر مى آيد، و نيز انتظار دارند ملائکه نزدشان آيد، امر و نهيشان کند، و حال آنکه چنين چيزى محال است ، پس آيه شريفه بطور کنايه محال بودن اين توقع را افاده مى کند، که کفار با پند و نصيحت به راه بيايند.
ليکن اين توجيه با اينکه گفتيم آيات همه در يک سياقند نمى سازد، چون لازمه وحدت سياق اين است که کلام متوجه به مؤ منين باشد، وچنين وضعى ندارند که به راه آمدنشان به وسيله نصيحت محال باشد، بلکه مؤ منين در راه هستند.
علاوه بر اينکه اگر سياق کلام براى افاده اين معنا بود خالى از رد بر کفار نمى بود، همچنانکه عادت قرآن در امثال اين مقامات اين است که گفتار طرف را رد مى کند، مانند آيه : «و قال الذين لايرجون لقائنا: لولا انزل علينا الملائکه ؟ او نرى ربنا؟ لقد استکبروا فى انفسهم و عتوا عتوا کبيرا» و «قالوا اتخذ الرحمن ولدا سبحانه ».
از اين هم که بگذريم اگر منظور از آيه مورد بحث چنين معنائى بود، ديگر جا نداشت جمله : «فى ظلل من الغمام » را اضافه کند، و همچنين در بقيه کلمات هيچ نکته روشنى به چشم نمى خورد، و کافى بود بفرمايد: «هل ينظرون الا ان ياتيهم الله ».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۱۵۹
تفسير آيه : هل تنظرون ...و آيات مشابه آن در روايات ائمه اهل بيت (ع )
بايد دانست که در روايات ائمه اهل بيت (عليه السلام ):
۱ - اين آيه شريفه به روز قيامت تفسير شده ، چنانکه عياشى در تفسير خود از امام باقر (عليه السلام ) اين روايت را آورده .
۲ - ونيز بروز رجعت هم تفسير شده ، که مرحوم صدوق روايت آن را از امام صادق (عليه السلام ) نقل کرده .
۳ - و به ظهور مهدى (عليه السلام ) نيز تفسير شده و عياشى روايتش را در تفسير خود به دو طريق از امام باقر (عليه السلام ) آورده .
و نظاير اينگونه روايات بسيار است ، که اگر بخواهى کتب حديث را صفحه به صفحه ببينى ، خواهى ديد که روايات بسيار زيادى از ائمه اهل بيت (عليهم السلام ) در تفسير بسيارى از آيات آمده ، که يا فرموده اند: مربوط به قيامت است ، و يا فرموده اند: مربوط به رجعت است ، و يا فرموده اند: مربوط به ظهور مهدى (عليه السلام )، و اين نيست مگر به خاطر وحدت و سنخيتى که در اين سه معنا هست .
و مردم چون هيچ بحثى پيرامون حقيقت روز قيامت نکرده اند، و زحمت اين تحقيق را بخود نداده ، و در نتيجه نفهميده اند که قرآن کريم درباره اين روز عظيم چه فرموده ، لذا در باره اين روايات دچار اختلاف شده اند، بعضى به کلى آنها را با اينکه صدها روايت است ، و شايد از پانصد روايت که در ابواب مختلف نقل شده تجاوز کند طرح کرده اند، و بعضى ديگر دست به تاءويل و توجيه آنها زده اند، با اينکه ظهور آنها روشن است ، و بلکه بعضى از آنها صريح در مفاد است ، و بعضى ديگر که حد متوسط و راه ميانه را رفته اند تنها به نقل آنها اکتفا نموده ، از بحث پيرامون آنها خوددارى نموده اند.
بحث پيرامون رجعت
فرقه هاى اسلامى غير شيعه که عامة مسلمين را تشکيل مى دهد، هر چند ظهور مهدى (عليه السلام ) را قبول دارند، و رواياتش را به طرق متواتر از رسول خدا (صلى الله عليه و آله و سلم ) نقل کرده اند و ليکن مساءله رجعت را انکار نموده ،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۱۶۰
وآن را از مختصات شيعه دانسته اند، و چه بسا بعضى از کسانى که شيعه زاده اند، و اسما خود را شيعه مى شمارند، در اين اعصار پيدا شده اند که مى گويند: روايات شيعه از احاديث دروغى است که دست يهود و يا کفارى که تظاهر به اسلام مى کردند، مانند عبد الل ه سبا و يارانش آنها را داخل در احاديث ما کرده اند.
و بعضى ديگر در مقام ابطال رجعت از راه دليل عقلى وارد شده و بطور خلاصه گفته اند: (مرگ امرى است که با در نظر گرفتن عنايت پروردگار هرگز بر هيچ زنده اى عارض نمى شود مگر بعد از آنکه آن موجود زنده به حد کمال رسيده باشد، و زندگيش کامل شده ، آنچه در قوه داشته به فعليت رسيده باشد، و چنين موجودى که تمامى کمالات بالقوه اش فعليت يافته ، اگر بعد از مردن به دنيا برگردد، در حقيقت دوباره به حالت قوه وبرگشته است ، و اينکه چيزى که فعليت يافته برگردد و بالقوه شود امرى است محال ، مگر اينکه مخبرى صادق که يا خود خداست و يا خليفه اى از خلفاى او، از چنين برگشتى خبر دهند، همچنانکه در داستان هاى موسى ، و عيسى ، و ابراهيم (عليهم السلام ) و داستان هائى از ديگران چنين خبرهائى آمده ، ولى نه از خدا، و نه از يکى از خلفاى او خبر معتبرى نيامده که دلالت بر رجعت داشته باشد، و رواياتى که قائلين به رجعت به آن تمسک مى کنند تمام نيست ، آنگاه شروع کرده اند به تضعيف روايات ، و يکى يکى را رد کرده اند، نه صحيحى باقى گذاشتند و نه سقيمى .
مساءله رجعت و رد بر منکرين آن
خوب توجه کن که اين بيچاره نفهميده که اگر دليلش درست باشد، و راستى دليل عقلى باشد صدر دليلش ذيل آن راباطل مى کند، چون اگر چيزى محال ذاتى شد، ديگر استثنا بر نمى دارد، که با خبر دادن مخبر صادق از محال بودن برگشته ، و ممکن شود، بلکه مخبر هر که باشد وقتى از وقوع امرى محال خبر مى دهد، بايد فورا صادق بودنش را تخطئه کرد، و به فرضى که نتوانيم در صادق بودنش شک کنيم ، ناگزير بايد خبرش را تاءويل کنيم ، و معنائى به آن بدهيم ، که ممکن باشد، مثل اينکه اگر خبر داد که عدد يک نصف عدد دو نيست ، و يا خبر داد که تمامى خبرهاى صادق در عين صادق بودن کاذب است ، که گفتيم اگر بتوانيم در راست گوئى اين مخبر تشکيک مى کنيم ، و اگر نتوانستيم ناگزير کلامش را توجيه مى کنيم ، بطوريکه از محال بودن در آيد.
و اما اينکه گفت : چيزى که از قوه به فعليت در آمده ، ديگر محال است بالقوه شود، مطلبى است صحيح ، و ليکن قبول نداريم که مساءله مورد بحث ما از اين باب باشد، براى اينکه مورد فرض او با مورد فرض ما مختلف است ، مورد فرض او کسى است که عمر طبيعى خود را کرده ، و به مرگ طبيعى از دنيا رفته باشد، که برگشتن او به دنيا مستلزم آن امر محال است ، و اما مرگ اخترامى که عاملى غير طبيعى از قبيل قتل و يا مرض باعث آن شود برگشتن انسان بعد از چنين مرگى به دنيا مستلزم هيچ محذور و اشکالى نيست ،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۱۶۱
چون ممکن است انسان بعد از آنکه به مرگ غير طبيعى از دنيا رفته در زمانى ديگر مستعد کمالى شود، که در زمانى غير از زمان زندگيش موجود و فراهم باشد، و بعد از مردن دوباره زنده شود تا آن کمال را بدست آورد.
و يا ممکن است اصل استعدادش مشروط باشد به اينکه مقدارى در برزخ زندگى کرده باشد، چنين کسى بعد از مردن و ديدن برزخ داراى آن مى شود، و دوباره به دنيا بر مى گردد، که آن کمال را به دست آورد، که در هر يک از اين دو فرض مساءله رجعت و برگشتن به دنيا جايز است ، و مستلزم محذور محال نيست ، اين گفتارى خلاصه و فشرده بود، درباره مساءله رجعت ، و تمام حرف هاى آن موکول است به مقامى ديگر.
روايات ائمه اهل بيت عليهم السلام نسبت به اصل رجعت متواتر است
و اما اينکه در يک يک روايات مناقشه کرده ، و آنها را ضعيف شمرده ، در پاسخش مى گوئيم : هر چند هر يک از روايت ها روايت واحد است ، و ليکن روايات ائمه اهل بيت (عليهم السلام ) نسبت به اصل رجعت متواتر است ، به حدى که مخالفين مساءله رجعت از همان صدر اول اين مساءله را از مسلمات و مختصات شيعه دانسته اند، و تواتر با مناقشه و خدشه در تک تک احاديث باطل نمى شود، علاوه بر اينکه تعدادى از آيات قرآنى و روايات که در باب رجعت وارد شده دلالتش تام و قابل اعتماد است ، که ان شاء الله به زودى در موردى مناسب متعرض آنها مى شويم ، مانند آيه : «و يوم نحشر من کل امة فوجا ممن يکذب باياتنا» و آيات ديگر.
علاوه بر اينکه آيات ديگرى از قرآن دلالت اجمالى بر وقوع رجعت دارد مانند آيه : «ام حسبتم ان تدخلوا الجنه و لماياتکم مثل الذين خلوا من قبلکم » که مى فهماند آنچه در امت هاى گذشته رخ داده ، در اين امت نيز رخ خواهد داد، و يکى از آن وقايع مساءله رجعت و زنده شدن مردگانى است که در زمان ابراهيم و موسى و عيسى و عزير و ارميا و غير ايشان اتفاق افتاده ،بايد در اين امت نيز اتفاق بيفتد.
همچنانکه رسول خدا (صلى الله عليه و آله و سلم ) هم کلامى دارند که بطور اجمال مى فهماند آنچه در امت هاى سابق اتفاق افتاده در اين امت نيز اتفاق خواهد افتاد، و آن اين است که فرمود: به آن خدائى که جانم به دست اوست ، که شما مسلمانان با هر سنتى که در امت هاى گذشته جريان داشته روبرو خواهيد شد،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۱۶۲
و آنچه در آن امت ها جريان يافته مو به مو در اين امت جريان خواهد يافت ، بطوريکه نه شما از آن سنت ها منحرف مى شويد، و نه آن سنت ها که در بنى اسرائيل بود شما را ناديده مى گيرد.
از اينهم که بگذريم اين قضايائى که ائمه اهل بيت (عليه السلام ) خبر داده اند جزء ملاحم و اخبار غيبى مربوط به آخر الزمان است ، و راويانى آنها را آورده اند که مربوطند به قرن ها قبل از اين ، و کتبشان از زمان تاءليف تاکنون محفوظ مانده ، و نسخه آنها دست نخورده ، و ما تاکنون به چشم خود ديده ايم پاره اى از آنچه آن حضرات پيشگوئى کردند بدون کم و زياد به وقوع پيوست ، قهرا بايد نسبت به بقيه آنها نيز اعتماد کنيم ، و به صحت همه آنها ايمان داشته باشيم .
عدم تزاحم ميان نشاءه دنيا و نشاءه قيامت و نيز بين عالم برزخ و عالم دنيا
حال به آغاز سخن برگرديم ، که مى گفتيم : يک آيه گاهى تفسير مى شود به روز قيامت ، و گاهى به رجعت ، و گاهى به روزگار ظهور مهدى (عليه السلام )، اينک مى گوئيم : آنچه از کلام خداى تعالى درباره قيامت و اوصاف آن به دست مى آيد، اين است که قيامت روزى است که هيچ سببى از اسباب ، و هيچ کارى و شغلى از خداى سبحان پوشيده نيست ، روزى است که تمامى اوهام از بين مى رود، و آيات خدا در کمال ظهور ظاهر مى شود، و در سراسر آيات قرآنى و روايات هيچ دليلى به چشم نمى خورد که دلالت کند بر اينکه در آن روز عالم جسمانى به کلى از بين مى رود، بلکه بر عکس ادله اى به چشم مى خورد که بر خلاف اين معنا دلالت دارد، چيزى که هست اين معنا استفاده مى شود که در آن روز بشر يعنى اين نسلى که خداى تعالى از يک مرد و زن به نام آدم و همسرش پديد آورده قبل از قيامت از روى زمين منقرض مى شود.
و خلاصه ميان نشاءه دنيا و نشاءه قيامت مزاحمت و مناقضتى نيست تا وقتى قيامت بيايد دنيا به کلى از بين برود، همچنانکه ميان برزخ که هم اکنون اموات در آن عالمند، با عالم دنيا مزاحمتى نيست و دنيا هم مزاحمتى با آن عالم ندارد، همچنانکه از آيه : «تالله لقد ارسلنا الى امم من قبلک فزين لهم الشيطان اعمال هم فهو وليهم اليوم ، و لهم عذاب اليم ». اين نبودن مزاحمت ، استفاده مى شود.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۱۶۳
اين حقيقت روز قيامت است ، روزى که مردم براى رب العالمين بپا مى خيزند روزى که همه اسرارشان آشکار مى شود، چيزى از ايشان بر خدا پوشيده نمى ماند، و بهمين جهت است که گاهى از روز مرگ به روز قيامت تعبير مى شود چون روز مرگ هم روزى است که پرده ها از روى اسباب براى ميت کنار مى رود، همچنانکه از على (عليه السلام ) روايت شده که فرمود: (من مات قامت قيامته ، هر کس بميرد قيامتش بر پا مى شود) که ان شاء الله بيان همه اينگونه روايات خواهد آمد.
روز ظهور حضرت مهدى (ع ) و روز رجعت و روز قيامت مراتب مختلف يک حقيقت
و رواياتى که رجعت را اثبات مى کند هر چند آحاد آن با يکديگر اختلاف دارند، الا اينکه با همه کثرتش (که در سابق گفتيم متجاوز از پانصد حديث است ) در يک جهت اتحاد دارند، و آن يک جهت اين است که سير نظام دنيوى متوجه به سوى روزى است که در آن روز آيات خدا به تمام معناى ظهور ظاهر مى شود، روزى که در آن روز ديگر خداى سبحان نافرمانى نمى شود، بلکه به خلوص عبادت مى شود، عبادتى که مشوب و آميخته با هواى نفس نيست ، عبادتى که شيطان و اغوايش هيچ سهمى در آن ندارد، روزى که بعضى از اموات که در خوبى و يا بدى برجسته بودند، يا ولى خدا بودند، و يا دشمن خدا، دوباره به دنيا بر مى گردند تا ميان حق و باطل حکم شود.
و اين معنا به ما مى فهماند روز رجعت خود يکى از مراتب روز قيامت است ، هر چند که از نظر ظهور به روز قيامت نمى رسد، چون در روز رجعت باز شر و فساد تا اندازه اى امکان دارد، به خلاف روز قيامت که ديگر اثرى از شر و فساد نمى ماند و باز بهمين جهت روز ظهور مهدى (عليه السلام ) هم معلق به روز رجعت شده است چون در آن روز هم حق به تمام معنا ظاهر مى شود، هر چند که باز ظهور حق در آن روز کمتر از ظهور در روز رجعت است .
و از ائمه اهل بيت (عليه السلام ) نيز روايت شده که فرموده اند ايام خدا سه روز است ، روز ظهور مهدى (عليه السلام ) و روز برگشت ، و روز قيامت ، و در بعضى از روايات آمده : ايام خدا سه روز است ، روز مرگ و روز برگشت و روز قيامت .
و اين معنا يعنى اتحاد اين سه روز بر حسب حقيقت ، و اختلاف آنها از نظر مراتب ظهور باعث شده که در تفسير ائمه عليه السلام بعضى آيات گاهى به روز قيامت ، و گاهى به روز رجعت ، و گاهى به روز ظهور مهدى تفسير شود، و در سابق هم گذشت که گفتيم چنين روزى فى نفسه ممکن است ، بلکه واقع هم هست ، و منکر آن هيچ دليلى بر نفى آن ندارد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۱۶۴
آيات ۲۱۲ - ۲۱۱ ، سوره بقره
سلْ بَنى إِسرءِيلَ کَمْ ءَاتَيْنَهُم مِّنْ ءَايَةِ بَيِّنَةٍ وَ مَن يُبَدِّلْ نِعْمَةَ اللَّهِ مِن بَعْدِ مَا جَاءَتْهُ فَإِنَّ اللَّهَ شدِيدُ الْعِقَابِ(۲۱۱)
زُيِّنَ لِلَّذِينَ کَفَرُوا الْحَيَوةُ الدُّنْيَا وَ يَسخَرُونَ مِنَ الَّذِينَ ءَامَنُوا وَ الَّذِينَ اتَّقَوْا فَوْقَهُمْ يَوْمَ الْقِيَمَةِ وَ اللَّهُ يَرْزُقُ مَن يَشاءُ بِغَيرِ حِسابٍ(۲۱۲)
ترجمه آيات
از بنى اسرائيل بپرس چه قدر آيت هاى روشن برايشان آورديم (آنها خواهند گفت : که ) هر کس نعمت خدارا بعد از آنکه در اختيارش قرار گرفت تغيير دهد بايد بداند که خدا در عقاب شديد است .(۲۱۱)
زندگى دنيا در نظر کسانى که کافر شدند زينت داده شده و بهمين جهت کسانى را که ايمان آوردند مسخره مى کنند در حالى که مردم با تقوا در روز قيامت فوق آنانند و خدا هر که را بخواهد بدون حساب روزى مى دهد.(۲۱۲)
عبرت گرفتن از سرگذشت و سرنوشت بنى اسرائيل و علت انحراف کفار
بيان آيات
سلْ بَنى إِسرءِيلَ کَمْ ءَاتَيْنَهُم مِّنْ ءَايَةِ...
اين آيه که در آيه : «فان زللتم من بعد ما جائتکم البينات فاعلموا ان الله عزيز حکيم » بود، و مى فرمود: مخالفين را به اءخذ عزيزى مقتدر خواهد گرفت ، تثبيت کند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۱۶۵
مى فرمايد: اين بنى اسرائيل در پيش روى شما هستند، و اين امتى است که خداى تعالى کتاب و حکم و نبوت و ملکشان داد، و از طيبات روزيشان کرد، و از ساير امت هاى معاصرشان برتريشان داده بود، از ايشان بپرس که چقدر آيت روشن و معجزات هويدا برايشان فرستاديم ، و خوب در وضعشان بنگر، که چه بودند، و چه شدند؟ ودر آخر کلمات را از جائى که داشت تغيير داده و تحريف کردند، و به خاطر دشمنى که با هم داشتند در قبال خدا و آياتش و کتابش امورى ديگر از پيش خود ساختند، و خدا به خاطر شرکى که در ايشان پيدا شد به شديدترين وضعى عقابشان کرد، و دچار اختلاف و تشتت آرائشان ساخت ، تا يکديگر را جويدند و آقائيشان از دست برفت ، و سعادتشان تباه شد، و دچار عذاب ذلت و مسکنت در دنيا و عذاب خزى و خوارى در آخرت شدند، در حالى که ديگر ياورى نداشتند.
و اين سنت جاريه از ناحيه خداى سبحان اختصاص به قومى و ملتى ندارد، هر کس نعمت خدا را تغيير دهد، و از محرابش منحرف کند، خدا عقابش مى کند و چقدر شديد العقاب است .
بنابراين بيان ، پس جمله : «و من يبدل نعمه الله » تا کلمه «العقاب » از قبيل وضع کلى در مورد جزئى است ، تا دلالت کند بر اينکه حکم نامبرده سنتى است در همه ادوار.
لِلَّذِينَ کَفَرُوا الْحَيَوةُ الدُّنْيَا...
زينت يافتن زندگى دنيا در نظر مردم سرچشمه تمامى انحرافات
اين جمله در صدد تعليل مطالب گذشته است ، و جنبه تعليل را دارد، مى خواهد بفرمايد: ملاک و علت اين انحرافها زينت يافتن زندگى دنيا در نظر مردم است ، چون وقتى شيطان زندگى دنيا را در نظر زينت داد، او را وا مى دارد تا از هواى نفس و شهواتش پيروى کند، و هر حق و حقيقت را از ياد ببرد، تنها هدف و همتش رسيدن به شهوات و جاه و مقام باشد، هر چند که بر سر راهش حقوقى پايمال شود، و نيز به منظور رسيدن به آن هدف هر چيزى را به خدمت مى گيرد، که از آن چيزهائى که به خدمت مى گيرد دين است ، دين را هم وسيله رسيدن به امتيازات و تعينات خود قرار مى دهد در نتيجه دين وسيله اى مى شود براى تميز زعما و رؤ سا، و براى هر چيزى که به درد رياستشان مى خورد و محکى مى شود براى تقرب پيروان و مقلدان مرئوس ، و تمايل رؤ سا به ايشان ، همچنانکه در امت امروز خود مى بينيم ، و قبلا هم در بنى اسرائيل ديديم .
و ظاهر کفر هم در قرآن همان ستر است ، چه اينکه کفر اصطلاحى باشد، يا مطلق پوشاندن حق باشد، که در برابر مطلق ايمان است .
بنابراين زينت يافتن زندگى دنيا اختصاصى به کفار اصطلاحى ندارد، ممکن است
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۱۶۶
مسلمان اصطلاحى هم دچار اين انحراف بشود و حقيقتى از حقايق دينى را بپوشاند، و نعمتى از نعمت هاى دينى را تغيير دهد، که چنين کسى هم کافرى است که حيات دنيا در نظرش زينت يافته ، او نيز بايد خود را آماده عذاب شديد بکند.
وَ الَّذِينَ اتَّقَوْا فَوْقَهُمْ يَوْمَ الْقِيَمَةِ...
اگر در اين جمله کلمه ايمان به کلمه تقوا مبدل شده ، براى اين بوده که بفهماند ايمان بدون تقوا به درد نمى خورد، بايد تواءم با عمل باشد.
رده:تفسیر المیزان