المیزان جلد۲ بخش۱۴
بيان آيه شريفه و اشاره به علت تشريع دين
بيان آيه
اين آيه سبب تشريع اصل دين را بيان مى کند، که چرا اصلا دينى تشريع شده ،و مردم مکلف به پيروى آن دين شوند؟
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۱۶۸
و در نتيجه بينشان اختلاف بيفتد، يک دسته به دين خدا بگروند، دسته اى ديگر کافر شوند، و اين معنا را اينطور بيان کرده : که انسان - اين موجودى که به حسب فطرتش اجتماعى و تعاونى است - در اولين اجتماعى که تشکيل داد يک امت بود، آنگاه همان فطرتش وادارش کرد تا براى اختصاص دادن منافع به خود با يکديگر اختلاف کنند، از اينجا احتياج به وضع قوانين که اختلافات پديد آمده را برطرف سازد پيدا شد، و اين قوانين لباس دين به خود گرفت ، و مستلزم بشارت و انذار و ثواب و عقاب گرديد، و براى اصلاح و تکميلش لازم شد عباداتى در آن تشريع شود، تا مردم از آن راه تهذيب گردند، و به منظور اين کار پيامبرانى مبعوث شدند، و رفته رفته آن اختلافها در دين راه يافت ، بر سر معارف دين و مبداء و معادش اختلاف کردند، و در نتيجه به وحدت دينى هم خلل وارد شد، شعبه ها و حزبها پيدا شد، و به تبع اختلاف در دين اختلاف هائى ديگر نيز در گرفت ، و اين اختلاف ها بعد از تشريع دين به جز دشمنى از خود مردم دين دار هيچ علت ديگرى نداشت ، چون دين براى حل اختلاف آمده بود، ولى يک عده از در ظلم و طغيان خود دين را هم با اينکه اصول و معارفش روشن بود و حجت را بر آنان تمام کرده بود مايه اختلاف کردند.
پس در نتيجه اختلاف ها دو قسم شد، يکى اختلاف در دين که منشاءش ستمگرى و طغيان بود، يکى ديگر اختلافى که منشاءش فطرت و غريزه بشرى بود، و اختلاف دومى که همان اختلاف در امر دنيا باشد باعث تشريع دين شد، و خدا به وسيله دين خود، عده اى را به سوى حق هدايت کرد، و حق را که در آن اختلاف مى کردند روشن ساخت ، و خدا هر کس را بخواهد به سوى صراط مستقيم هدايت مى کند.
پس دين الهى تنها و تنها وسيله سعادت براى نوع بشر است ، و يگانه عاملى است که حيات بشر را اصلاح مى کند، چون فطرت را با فطرت اصلاح مى کند، و قواى مختلف فطرت را در هنگام کوران و طغيان تعديل نموده ، براى انسان رشته سعادت زندگى در دنيا و آخرتش را منظم و راه ماديت و معنويتش را هموار مى نمايد، اين بود يک تاريخ اجمالى از حيات اجتماعى و دينى نوع انسان ، اجمالى که از آيه شريفه مورد بحث استفاده مى شود، و اگر آن را به تفصيل بيان نکرد، در حقيقت به تفصيلى که در ساير آيات آمده اکتفا نموده است .
آغاز خلقت انسان
گفتيم آيات ديگر قرآن که هر کدام در جائى قرار دارد تفصيل تاريخ بشريت را بيان کرده ، و حاصل اين تفصيل اين است که نوع انسانى (البته نه تمامى انواع انسانها که حتى شامل ساير ادوار بشريت هم بشود بلکه اين نوعى که فعلا نسلش در روى زمين زندگى مى کند نوعى نيست که از نوع ديگرى از انواع حيوانات و يا غير حيوانات پديد آمده باشد
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۱۶۹
(مثلا از ميمون درست شده باشد)، و طبيعت ، او را که در اصل حيوانى ديگر بوده با تحولات خود تحول داده ، و تکامل بخشيده باشد. بلکه نوعى است مستقل ، که خداى تعالى او را بدون الگو از مواد زمين بيافريد. و خلاصه روزگارى بود که آسمان و زمين و همه موجودات زمينى بودند، ولى از اين نسل بشر هيچ خبر و اثرى نبود، آنگاه خداى تعالى از اين نوع يک مرد و يک زن خلق کرد، که نسل فعلى بشر منتهى به آن دو نفر مى شود، مى فرمايد: «انا خلقناکم من ذکر و انثى ، و جعلناکم شعوبا و قبائل لتعارفوا» و نيز مى فرمايد: «خلقکم من نفس واحدة و جعل منها زوجها و نيز مى فرمايد: ((ان مثل عيسى عند الله کمثل آدم خلقه من تراب » اين بود خلاصه اى از تاريخ پيدايش بشر از نظر قرآن .
فرضيه هاى علماى طبيعى امروز در باره تکامل بشر هيچ دليل علمى و يقينى ندارد
و امااين فرضى که علماى طبيعى امروز کرده اند، که تمامى انواع حيوانات فعلى و حتى انسان از انواع ساده ترى پيدا شده اند، و گفته اند: که اولين فرد تکامل يافته بشر از آخرين فرد تکامل يافته ميمون پديد آمده ، که مدار بحث هاى طبيعى امروز هم همين فرضيه است ، و يا گفته اند: انسان از ماهى تحول يافته ، همه اين حرفها فرضيه اى بيش نيست و فرضيه هم هيچ دليل علمى و يقينى ندارد، بلکه آن را فرض و تصور مى کنند، تا به وسيله آن بيانات علمى خود را توجيه و تعليل کنند، و هر قدر هم که اين فرضيه ها معتبر باشد، اعتبارش ربطى به اعتبار حقايق دينى ندارد، بلکه حتى با امکانات ذهنى هم منافات ندارد، چون بيشتر از توجيه کردن آثار و احکام مربوطه به موضوع بحث ، خاصيت ديگرى ندارد، و ما ان شاء الله بحث مفصل اين موضوع را در سوره آل عمران در تفسير آيه : «ان مثل عيسى عند الله کمثل آدم خلقه من تراب » خواهيم کرد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۱۷۰
انسان مرکب از روح و بدن است
خداى تعالى اين نوع از موجودات را - آن روز که ايجاد مى کرد - از دو جزء و دو جوهر ترکيب کرد، يکى ماده بدنى ، و يکى هم جوهرى مجرد، که همان نفس و روح باشد، و اين دو، مادام که انسان در دنيا زندگى مى کند متلازم و با يکديگراند، همينکه انسان مرد بدنش مى ميرد، و روحش ، همچنان زنده مى ماند، و انسان (که حقيقتش همان روح است ) به سوى خداى سبحان باز مى گردد.
خداى تعالى در اين باره مى فرمايد:«و لقد خلقنا الانسان من سلاله من طين ثم جعلناه نطفة فى قرار مکين ، ثم خلقنا النطفة علقة ، فخلقنا العلقة مضغد، فخلقنا المضغد عظاما، فکسونا العظام لحما، ثم انشاناه خلقا آخر، فتبارک الله احسن الخالقين ، ثم انکم بعد ذلک لميتون ، ثم انکم يوم القيمه تبعثون »
اين آيات عينا همان مطلبى را که گفتيم خاطرنشان مى سازد.
و در اين معنا است آيه شريفه : «فاذا سويته ، و نفخت فيه من روحى ، فقعوا له ساجدين ».
و از همه آيات روشن تر آيه شريفه زير است ، که مى فرمايد: و قالوا ءاذا ضللنا فى الارض ءانالفى خلق جديد، بل هم بلقاء ربهم کافرون ، قل يتوفيکم ملک الموت الذى و کل بکم ، ثم الى ربکم ترجعون .
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۱۷۱
بطوريکه ملاحظه کرديد سؤ ال کفار ناشى از اين بود که مردن بدن را مردن آدمى مى پنداشتند، و از در تعجب مى پرسيدند: بعد از آنکه مرديم و اعضا و اجزاء ما متلاشى و در زمين مستهلک شد، دوباره زنده مى شويم ؟ خداى تعالى در پاسخ فرمود: آنچه در زمين مستهلک مى شود شما نيستيد، بدن شما است ، و اما خود شما را ملک الموت مى گيرد، و ضبط مى کند، پس شما غير آن بدن هستيد که در زمين دفن مى شود، آنچه در زمين گم مى شود بدن ها است ، و اما انسانها که همان نفوس بشرى باشد گم شدنى و از بين رفتنى و مستهلک شدنى نيستند، و به زودى ان شاء الله بحث مفصل پيرامون آنچه در اين باره از قرآن استفاده مى شود، و بحث در اينکه حقيقت روح انسانى چيست در محل مناسبش خواهد آمد.
شعور حقيقى انسان و ارتباطش با اشيا
خداى تعالى آن روز که بشر را مى آفريد شعور را در او به وديعه نهاد، و گوش و چشم و قلب در او قرار داد، و در نتيجه نيروئى در او پديد آمد به نام نيروى ادراک و فکر، که به وسيله آن حوادث و موجودات عصر خود و آنچه قبلا بوده ، و عوامل آنچه بعدا خواهد بود نزد خود حاضر مى بيند، پس مى توان گفت : انسان به خاطر داشتن نيروى فکر به همه حوادث تا حدى احاطه دارد چنانکه خداى تعالى هم در اين باره فرموده : «علم الانسان ما لم يعلم » و فرموده : «والله اخرجکم من بطون امهاتکم لا تعلمون شيئا و جعل لکم السمع و الابصار و الافئدة ». و مى فرمايد: «و علم آدم الاسماء کلها».
و نيز خداى تعالى براى اين نوع از جنبندگان زمين سنخى از وجود اختيار کرده که قابل ارتباط با تمامى اشياء عالم هست ، و مى تواند از هر چيزى استفاده کند، چه از راه اتصال به آن چيز، و چه از راه وسيله قرار دادن براى استفاده از چيز ديگر، همچنانکه مى بينيم : چه حيله هاى عجيبى در امر صنعت به کار مى برد و راههاى باريکى با فکر خود براى خود درست مى کند، و خداى تعالى هم در اين باره فرموده : «وخلق لکم ما فى الارض جميعا». و نيز فرموده : «و سخر لکم ما فى السموات و ما فى الارض جميعا منه »، و آياتى ديگر که همه گوياى اين حقيقتند که موجودات عالم همه براى انسان رام شده اند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۱۷۲
دانشهاى علمى انسان
اين دو عنايت که خدا به انسان کرده ، يعنى نيروى فکر و ادراک و رابطه تسخير موجودات ، خود يک عنايت سومى را نتيجه داده ، و آن اين است که توانست براى خود علوم و ادراکاتى دسته بندى شده تدوين کند، تا در مرحله تصرف در اشيا و به کار بردن و تاءثر در موجودات خارج از ذات خود آن علوم را بکار بگيرد، و در نتيجه (با صرف کمترين وقت و گرفتن بيشترين بهره ) از موجودات عالم براى حفظ وجود و بقاى خود استفاده کند.
توضيح اينکه اگر شما خواننده عزيز ذهن خود را از آنچه مشغولش کرده خالى کنى ، و مانند کسى که تاکنون از وضع انسانها خبرى ندارد در انسان ، اين موجود زمينى فعال و به کار گيرنده فکر و اراده - نظر بيفکنى ، و چنين فرض کنى که اولين بار است که اين موجود را مى بينى ، و درباره اش مى انديشى ، آن وقت خواهى ديد که يک فرد از اين انسان در کارهاى زندگيش ادراکات و افکارى را به کار مى گيرد، و ابزار کار خود قرار مى دهد که نمى توانى آن ادراکات را به شمار آورى ، آنقدر زياد است که عقل از کثرت و پردامنگى و تشتت جهات آنها دچار دهشت مى شود.
و اين علوم که گفتيم ابزار کار انسانها است ، عامل فراهم آمدن ، و دسته بندى شدن ، و انشعاب هر يک از ديگرى ، و يا ترکيب آنها، يا حواس ظاهرى و باطنى انسان است ، و يا تصرف قوه فکريه او، تصرفش هم يا تصرفى است ابتدائى ، و يا تصرفهائى پى در پى ، و اين نکته امرى است واضح ، که هر انسانى آن را هم از خودش در مى يابد، و هم از ديگران ، و در دريافت آن احتياج به دقت و تدبر ندارد، بلکه صرف توجه کافى است .
گوناگونى علوم و ادراکات انسان
حال که متوجه اين نکته شدى مى گوئيم : اگر اين توجه و نظر را در علوم و ادراکات خود و يا انسانى ديگر تکرار کنى ، خواهى ديد که همه آنها يکسان نيستند، بعضى از ادراکات بشرى تنها جنبه حکايت و نشان دادن موجودات خارجى را دارند، و منشا اراده و عملى در ما نمى شوند، مثل اينکه درک مى کنيم :
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۱۷۳
که اين زمين است ، و آن آسمان است ، و عدد چهار جفت است ، و آب روان است ، و سيب يکى از ميوه ها است و امثال اين تصورها و تصديق ها، که تنها از راه فعل و انفعال مغزى حاصل مى شود، يعنى ماده خارجى وقتى در برابر حس ما و ادوات ادراکى ما قرار مى گيرد حس ما منفصل شده ، مى فهميم که آن آب و اين زمين است ، و نظير آن علمى است که از مشاهده نفس خود و حضور نفس يعنى همان که از آن تعبير مى کنيم به (من ) در نزد خود براى ما حاصل مى شود، و باز نظير آن کليات مقوله اى است که درک مى کنيم ، و درک آن نه اراده اى در ما ايجاد مى کنند و نه باعث صدور عملى از ما مى شوند، بلکه تنها چيرهائى که در خارج است براى ما حکايت مى کنند.
اين يک عده از درک هاى ما است ، يک عده ادراک هاى ديگر داريم ، به عک س قسم اول ، ادراک هائى است که تنها در موردى به آنها مى پردازيم که بخواهيم به کارش بزنيم ، و آنها را وسيله و واسطه به دست آوردن کمال و يا مزاياى زندگى خود کنيم و اگر دقت کنيد، هيچ فعلى از افعال ما خالى از آن ادراکات نيست ، از قبيل اينکه کارهائى زشت و کارهائى ديگر خوب است ، کارهائى هست که نبايد انجام داد، و کارهاى ديگرى هست که بايد انجام داد، و عمل خير را بايد رعايت کرد، و عدالت خوب و ظلم زشت است ، اين در باب تصديقات ، و اما در باب تصورات مانند تصور مفهوم رياست و مرئوسيت ، عبديت و مولويت ، و امثال آن .
و اينگونه ادراکات مانند قسم اول از امور خارجى که منفصل و جداى از ما و از فهم ما است حکايت نمى کند، بلکه ادراکاتى است که از محوطه عمل ما خارج نيست ، و نيز از تاءثر عوامل خارجيه در ما پيدا نمى شود، بلکه ادراکاتى است که خود ما با الهام احساسات باطنى خود براى خود آماده مى کنيم ، احساساتى که خود آنها هم مولود اقتضائى است که قواى فعاله ما، و جهازات عامله ما دارد، و ما را وادار به اعمالى مى کند، مثلا قواى گوارشى ما و يا قواى تناسلى ما اقتضاى اعمالى را دارد که مى خواهد انجام يابد، و نيز اقتضاى چيرهائى را دارد که بايد از خود دور کند، و اين دو اقتضا،باعث پيدايش صورت هائى از احساسات از قبيل حب و بغض ، و شوق و ميل ، و رغبت مى شود.
و آنگاه اين صور احساس ما را وا مى دارد تا علوم و ادراکاتى از معناى حسن و قبح و سزاوار و غير سزاوار، و واجب و جايز، و امثال آن اعتبار کنيم ، و سپس آن علوم و ادراکات را ميان خود و ماده خارجى واسطه قرار دهيم ، و عملى بر طبق آن انجام دهيم تا غرض ما حاصل گردد.
پس معلوم شد که ما علوم و ادراکاتى داريم که هيچ قيمت و ارزشى ندارد، مگر در عمل ، که اينگونه ادراکات را علوم عملى مى ناميم ، و بحث مفصل در اين مقام محلى ديگر دارد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۱۷۴
هدايت خداوند که مربوط به تمامى موجودات مى شود ، و هدايت او که مختص انسان است
و خداى سبحان اين علوم و ادراکات را به ما الهام کرده ، تا ما را براى قدم نهادن در مرحله عمل مجهز کند، و ما شروع کنيم به تصرف در عالم ، تا آنچه را که خدا مى خواهد، بشود، و خداى تعالى در اين باره فرموده : «الذى اعطى کل شى ء خلقه ثم هدى » و نيز فرموده : «الذى خلق فسوى و الذى قدر فهدى » و اين هدايت هدايتى است مربوط به تمامى موجودات ، که هر موجودى را به سوى کمال مخصوص به خودش هدايت کرده ، او را براى حفظ وجودش و بقاى نسلش به اعمالى مخصوص به خودش سوق داده ، چه اينکه آن موجود داراى شعور باشد يا بى شعور.
و اما در خصوص هدايت انسان فرموده «ونفس و ما سويها، فالهمها فجورها و تقويها» که به حکم اين آيه فجور و تقواى انسانها براى آنها معلوم و به الهامى فطرى و خدائى مشخص شده است ، هر کسى مى داند چه کارهائى سزاوار است انجام دهد، و رعايتش کند، و چه کارهائى سزاوار انجام نيست ، و اينگونه علوم ، علوم عمليه اى است که در خارج نفس انسانى اعتبار ندارد، و شايد بهمين جهت فجور و تقوا را به نفس نسبت داد.
و در باره کارهائى که نبايد کرد فرمود: «وما هذه الحيوه الدنيا الا لهو و لعب ، و ان الدار الاخره لهى الحيوان لو کانوا يعلمون » چون لعب عملى است که جز در خيال حقيقتى ندارد، زندگى دنيا هم همينطور است ، جاه و مال و تقدم و تاءخر و رياست و مرئوسيت ، و ساير امتيازاتش همه خيالى است ، و در واقع و خارج از ذهن صاحب خيال حقيقتى ندارد، به اين معنا که آنچه در خارج است حرکاتى است طبيعى که انسان به وسيله آن حرکات در ماده اى از مواد عالم تصرف مى کند، حال فردى که اين حرکات را از خود بروز مى دهد هرکه مى خواهد باشد، آنچه در خارج تحقق دارد از اينکه يک انسان رئيس است ، انسانيت او است ، و اما رياستش جز در خانه خيال و وهم تحققى ندارد، و همچنين لباسى که يک انسان به تن کرده آنچه از اين لباس در خارج هست خود لباس است ، اما مملوک بودنش براى او در خارج نيست ، تنها در وهم و خيال صاحب لباس است ، و بر همين قياس است تمامى شؤ ون زندگى دنيا.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۱۷۵
انسان هر چيزى را جهت انتفاع استخدام مى کند
پس اين سلسله از علوم و ادراکات است که واسطه و رابطه ميان انسان و عمل در ماده مى شود، و از جمله اين افکار و ادراکات تصديقى تصديق به اين معنا است که (واجب است هر چيزى را که در طريق کمال او مؤ ثر است استخدام کند).
و به عبارتى ديگر، اين اذعان است که بايد به هر طريقى که ممکن است به نفع خود و براى بقاى حياتش از موجودات ديگر استفاده کند، و به هر سببى دست بزند، و بهمين جهت است که از ماده اين عالم شروع کرده ، آلات و ادواتى درست مى کند، تا با آن ادوات در ماده هاى ديگر تصرف کند، کارد و چاقو و اره و تيشه مى سازد، سوزن براى خياطى ، و ظرف براى مايعات ، و نردبان براى بالا رفتن ، و ادواتى غير اينها مى سازد، که عدد آنها از حيطه شمار بيرون است ، و از حيث ترکيب و جزئيات قابل تحديد نيست ، و نيز انواع صنعت ها و فنونى براى رسيدن به هدف هائى که در نظر دارد مى سازد.
و باز بهمين جهت انسان شروع مى کند به تصرف در گياهان ، انواع مختلف تصرف ها در آنها مى کند، انواعى از گياهان را در طريق ساختن غذا، و لباس ، و سکنى ، و حوائج ديگر استخدام مى کند، و باز بهمين منظور در انواع حيوانات تصرفاتى نموده از گوشت ، و خون ، و پوست ، و مو، و پشم ، و کرک ، و شاخ ، و حتى پهن آنها و شير و نتاج ، و حتى از کارهاى حيوانات استفاده مى کند، و به استعمار و استثمار حيوانات اکتفا ننموده ، دست به استخدام همنوع خود مى زند، و به هر طريقى که برايش ممکن باشد آنان را به خدمت مى گيرد، در هستى و کار آنان تا آنجا که ممکن باشد تصرف مى کند، اينها که گفتيم اجمالى بود از سير بشر در استخدام موجودات ديگر.
انسان به مقتضاى طبيعتش مدنى است
بشر همچنان به سير خود ادامة داد، تا به اين مشکل برخورد، که هر فردى از فرد و يا افراد ديگر همان را مى خواهد، که آن ديگران از او مى خواهند، لاجرم ناگزير شد اين معنا رابپذيرد، که همانطور که او مى خواهد از ديگران بهره کشى کند، بايد اجازه دهد ديگران هم به همان اندازه از او بهره کشى کنند،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۱۷۶
و همينجا بود که پى برد به اينکه بايد اجتماعى مدنى و تعاونى تشکيل دهد، و بعد از تشکيل اجتماع فهميد که دوام اجتماع ، و در حقيقت دوام زندگيش منوط بر اين است که اجتماع به نحوى استقرار يابد که هر صاحب حقى به حق خود برسد، و مناسبات و روابط متعادل باشد و اين همان عدالت اجتماعى است .
پس اين حکم يعنى حکم بشر به اجتماع مدنى و عدل اجتماعى حکمى است که اضطرار، بشر را مجبور کرد به اين که آن را بپذيرد، چون اگر اضطرار نبود هرگز هيچ انسانى حاضر نمى شد دامنه اختيار و آزادى خود را محدود کند، اين است معناى آن عبارت معروف که مى گويند «الانسان مدنى بالطبع »، و اين است معناى اينکه مى گوئيم : انسان حکم مى کند به عدل اجتماعى و خلاصه در هر دو قضيه اضطرار او را وادار کرده به اينکه مدنيت و زندگى اجتماعى و دنبالش عدل اجتماعى را بپذيرد، چون مى خواست از ديگران بهره کشى کند.
و بهمين جهت هر جاى دنيا ببينيم انسانى قوت گرفت و از سايرين نيرومندتر شد در آنجا حکم عدالت اجتماعى و تعاون اجتماعى سست مى شود، و قوى مراعات آن را در حق ضعيف نمى کند، و همه روزه شاهد رنج و محنتى هستيم که طبقه ضعيف دنيا از طبقه قوى تحمل مى کند، تاريخ هم تا به امروز بهمين منوال جريان يافته ، آرى تا به امروز که عصر تمدن و آزادى است .
اين معنا از کلام خداى تعالى نيز استفاده مى شود، آنجا که مى فرمايد: «انه کان ظلوما جهولا» و آنجا که مى فرمايد: «خلق الانسان هلوعا» و آنجا که مى فرمايد: «ان الانسان لظلوم کفار» و نيز مى فرمايد: «ان الانسان ليطغى ان رآه استغنى ».
واگر عدالت اجتماعى اقتضاى اوليه طبيعت انسان بود، بايد عدالت اجتماعى در شؤ ون اجتماعات غالب مى بود، و تشريک مساعى به بهترين وجه و مراعات تساوى در غالب اجتماعات حاکم مى بود، در حالى که مى بينيم دائما خلاف اين در جريان است ، و اقوياى نيرومند خواسته هاى خود را بر ضعفا تحميل مى کنند، و غالب مغلوب را به ذلت و بردگى مى کشد، تا به مقاصد و مطامع خود برسد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۱۷۷
پديد آمدن اختلاف ميان افراد انسان و لزوم تشريع قوانين در جوامع بشرى
تا اينجا روشن گرديد که هر انسانى داراى قريحه اى است که مى خواهد انسانهاى ديگر را استخدام کند، و از ساير انسانها بهره کشى کند، حال اگر اين نکته را هم ضميمه کنيم که افراد انسانها به حکم ضرورت از نظر خلقت و منطقه زندگى و عادات و اخلاقى که مولود خلقت و منطقه زندگى است ، مختلفند، نتيجه مى گيريم که اين اختلاف طبقات همواره آن اجتماع صالح و آن عدالت اجتماعى را تهديد مى کند، و هر قوى ئى مى خواهد از ضعيف بهره کشى کند، و بيشتر از آنچه به او مى دهد از او بگيرد، و از اين بدتر اينکه غالب مى خواهد از مغلوب بهره کشى کند، و بيگارى بکشد، بدون اينکه چيزى به او بدهد، و مغلوب هم به حکم ضرورت مجبور مى شود در مقابل ظلم غالب دست به حيله و کيد و خدعه بزند، تا روزى که به قوت برسد، آن وقت تلافى و انتقام ظلم ظالم را به بدترين وجهى بگيرد، پس بروز اختلاف سرانجام به هرج و مرج منجر شده ، و انسانيت انسان را به هلاکت مى کشاند يعنى فطرت او را از دستش گرفته سعادتش را تباه مى سازد.
و اين آيه شريفه : «و ماکان الناس الا امة واحدة فاختلفوا» به همين معنا اشاره دارد.
و همچنين آيه شريفه : «و لا يزالون مختلفين الا من رحم ربک ، و لذلک خلقهم » و همچنين آيه مورد بحث که در آن مى فرمود: «ليحکم بين الناس فيما اختلفوا فيه ...».
و اين اختلاف همانطور که توجه فرموديد امرى است ضرورى ، و وقوعش در بين افراد جامعه هاى بشرى حتمى است ، چون خلقت به خاطر اختلاف مواد مختلف است ، هر چند که همگى به حسب صورت انسانند، و وحدت در صورت تا حدى باعث وحدت افکار و افعال مى شود، و ليکن اختلاف در مواد هم اقتضائى دارد، و آن اختلاف در احساسات و ادراکات و احوال است ، و پس انسانها در عين اينکه به وجهى متحدند، به وجهى هم مختلفند، و اختلاف در احساسات و ادراکات باعث مى شود که هدفها و آرزوها هم مختلف شود، و اختلاف در اهداف باعث اختلاف در افعال مى گردد، و آن نيز باعث اختلال نظام اجتماع مى شود.
و پيدايش اين اختلاف بود که بشر را ناگزير از تشريع قوانين کرد، قوانين کليه اى که عمل به آنها باعث رفع اختلاف شود، و هر صاحب حقى به حقش برسد، و قانونگذاران را ناگزير کرد که قوانين خود را بر مردم تحميل کنند و در عصر حاضر راه تحميل قوانين بر مردم يکى از دو طريق است :
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۱۷۸
راه هاى اعمال قانون در جامعه
اول اينکه مردم را مجبور و ناچار کنند از اينکه قوانين موضوعه را که به منظور شرکت دادن همه طبقات در حق حيات و تساوى آنان در حقوق تشريع شده بپذيرند، تا آنکه هر فردى از افراد به آن درجه از کمال زندگى که لياقت آن را دارد برسد، حال چه اينکه معتقد به دينى باشد يا نباشد، چون در اين طريقه از تحميل ، دين و معارف دينى از توحيد و اخلاق فاضله را بکلى لغو مى کنند، به اين معنا که اين عقائد را منظور نظر ندارند، و رعايتش را لازم نمى شمارند، اخلاق را هم تابع اجتماع و تحولات اجتماعى مى دانند، هر خلقى که با حال اجتماع موافق بود آن را فضيلت مى شمارند، حال چه اينکه از نظر دين خوب باشد و چه نباشد، مثلا يک روز عفت از اخلاق فاضله به شمار مى رود، و روز ديگر بى عفتى و بى شرمى ، روزى راست ى و درستى فضيلت مى شود، و روزى ديگر دروغ و خدعه ، روزى امانت ، و روزى ديگر خيانت و همچنين .
طريقه دوم از دو طريق تحميل قوانين بر مردم اين است که مردم را طورى تربيت کنند و به اخلاقى متخلق بسازند که خود به خود قوانين را محترم و مقدس بشمارند، در اين طريقه باز دين را در تربيت اجتماع لغو و بى اعتبار مى شمارند.
اين دو طريق از راههاى تحميل قانون بر مردم مورد عمل قرار گرفته ، که گفتيم يکى تنها از راه زور و ديکتاتورى قانون را به خورد مردم مى دهد، و دومى از راه تربيت اخلاقى ، و ليکن علاوه بر اينکه اساس اين دو طريق جهل و نادانى است ، مفاسدى هم به دنبال دارد، از آن جمله نابودى نوع بشر است ، البته نابودى انسانيت او.
چون انسان موجودى است که خداى تعالى او را آفريده ، و هستيش وابسته و متعلق به خداست ، از ناحيه خدا آغاز شده ، و به زودى به سوى او بر مى گردد، و هستيش با مردن ختم نمى شود، او يک زندگى ابدى دارد، که سرنوشت زندگى ابديش بايد در اين دنيا معين شود، در اينجا هر راهى که پيش گرفته باشد، و در اثر تمرين آن روش ملکاتى کسب کرده باشد، در ابديت هم تا ابد با آن ملکات خواهد بود، اگر در دنيا احوال و ملکاتى متناسب با توحيد کسب کرده باشد، يعنى هر عملى که کرد بر اين اساس کرد که بنده اى بود از خداى سبحان ، که آغازش از او و انجامش به سوى اوست ، قهرا فردى بوده که انسان آمده وانسان رفته است ، و اما اگر توحيد را فراموش کند، يعنى در واقع حقيقت امر خود را بپوشاند، فردى بوده که انسان آمده و ديو رفته است .
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۱۷۹
بيان يک مثل براى درک بهتر مطالب فوق
پس مثل انسان در سلوک اين دو طريق مثل کاروانى را مى ماند که راه بس دور و درازى در پيش گرفته ، و براى رسيدن به هدف و طى اين راه دور، همه رقم لوازم و زاد و توشه هم برداشته ، ولى در همان اولين منزل اختلاف راه بيندازد، و افراد کاروان به جان هم بيفتند، يکديگر را بکشند، هتک ناموس کنند، اموال يکديگر را غارت کنند، و جاى يکديگر را غصب کنند، آن وقت دور هم جمع شوند و به اصطلاح مجلس شورا و قانونگذارى درست کنند، که چه راهى پيش بگيرند که جان و مالشان محفوظ بماند؟
يکى از مشاورين بگويد: بيائيد هر چه داريم با هم بخوريم ، به اين معنا هر کس به قدر وزن اجتماعيش سهم ببرد، چون غير از اين منزل ، منزل ديگرى نيست ، و اگر کسى تخلف کرد او را سرکوب کنيم .
يکى ديگر بگويد: نه ، بيائيد نخست قانونى که عهده دار حل اين اختلاف شود وضع کنيم ، و براى اجراى آن قانون وجدان و شخصيت افراد را ضامن کنيم چون هر يک از ما در ولايت و شهر خود شخصيتى داشته ايم ، به خاطر رعايت آن شخصيت با رفقا و همسفران خود به رحمت و عطوفت و شهامت و فضيلت رفتار نموده ، هر چه داريم با هم بخوريم ، چون غير از اين منزل منزلى ديگر نداريم .
و معلوم است که هر دوى اين گويندگان به خطا رفته اند، و فراموش کرده اند که مسافرند، و تازه به اولين منزل رسيده اند، و معلوم است که مسافر بايد بيش از هر چيز رعايت حال خود را در وطن و در سر منزلى که به سوى آن راه افتاده بکند، و اگر نکند جز ضلالت و هلاکت سرنوشتى ديگر ندارد.
شخص سوم برمى خيزد و مى گويد: آقايان در اين منزل تنها از آنچه داريد بايد آن مقدارى را بخوريد که امشب بدان نيازمنديد، و بقيه را براى راه دور و درازى که در پيش داريد ذخيره کنيد، و فراموش نکنيد که وقتى از وطن بيرون مى شديد از شما چه خواستند، در مراجعت بايد آن خواسته ها را برآورده کرده باشيد، و نيز فراموش نکنيد که خود شما از اين سفر هدفى داشتيد، بايد به آن هدف برسيد.
تنها راه صحيح رفع اختلاف راه دين است
و به همين جهت خداى سبحان (که انسانها را بهتر از خود انسانها مى شناسد، چون خالق آنان است ) شرايع و قوانينى براى آنان تاءسيس کرد، و اساس آن شرايع را توحيد قرار داد،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۱۸۰
که در نتيجه هم عقايد بشر را اصلاح مى کند، و هم اخلاق آنان ، و هم رفتار شان را، و به عبارتى ديگر اساس قوانين خود را اين قرار داد که نخست به بشر بفهماند حقيقت امر او چيست ؟ از کجا آمده ؟ و به کجا مى رود؟ و اگر مى رود بايد در اين منزلگاه موقت چه روشى اتخاذ کند؟ که براى فردايش سودمند باشد؟.
پس تشريع دينى و تقنين الهى تشريعى است که اساسش تنها علم است و بس همچنانکه فرمود: «ان الحکم الا لله ، امر ان لا تعبدوا الا اياه ، ذلک الدين القيم ، ولکن اکثر الناس لا يعلمون .
و نيز در آيات مورد بحث فرمود:
فَبَعَث اللَّهُ النَّبِيِّينَ مُبَشرِينَ وَ مُنذِرِينَ وَ أَنزَلَ مَعَهُمُ الْکِتَب بِالْحَقِّ لِيَحْکُمَ بَينَ النَّاسِ فِيمَا اخْتَلَفُوا فِيهِ
و بطوريکه ملاحظه مى کنيد بعثت انبيا را مقارن و تواءم با بشارت و تهديد کرده ، که همان فرستادن کتابى است مشتمل بر احکام و شرايعى که اختلافشان را از بين مى برد.
اعتقاد به معاد و نقش آن در زندگى انسان
و از همين باب است آيه شريفه : ((و قالوا ما هى الاحياتنا الدنيا، نموت و نحيا، و ما يهلکنا الا الدهر، و ما لهم بذلک من علم ،ان هم الا يظنون » چونکه کفار اگر اصرار داشتند به اين گفتار، براى اين نبود که بخواهند تنها معاد را انکار کنند، بلکه بيشتر براى اين بود که از زير بار احکام شرع خارج گردند، چون اعتقاد به معاد مستلزم آن است که زندگى دنيا را با عبوديت واطاعت از قوانين دينى منطبق سازند، قوانينى که مواد و احکامى از عبادات و معاملات و سياسات دارد.
و سخن کوتاه آنکه اعتقاد به معاد مستلزم تدين به دين ، و آن هم مستلزم پيروى احکام دين در زندگى است ، و مستلزم آن است که در تمام احوال و اعمال مراقب روز بعث و معاد باشند، لذا معاد را انکار کرده و اساس زندگى اجتماعى را بر صرف زندگى دنيا قرار دادند، بدون اينکه نظرى به ماوراى آن داشته باشند.
و همچنين آيه شريفه : «ان الظن لا يغنى من الحق شيئا، فاعرض عمن تولى عن ذکرنا و لم يرد الا الحيوة الدنيا، ذلک مبلغهم من العلم »
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۱۸۱
که مى فرمايد کفار زندگى خود را بر اساس جهل و گمان بنا کرده اند، و خداى تعالى که مردم را به سوى دارالسلام مى خواند دين خود را براساس حق و علم بنا کرده و رسول هم ايشان را به روشى دعوت مى کند که مايه حيات آنان است .
و مى فرمايد: «يا ايها الذين آمنوا استجيبوا لله و للرسول اذا دعاکم لما يحييکم » و اين حيات همان است که آيه زير بدان اشاره نموده ، مى فرمايد: «و من کان ميتا فاحييناه ، و جعلناله نورا يمشى به فى الناس ، کمن مثله فى الظلمات ليس بخارج منها.
و نيز فرموده : ((افمن يعلم انما انزل اليک من ربک الحق ، کمن هو اعمى ؟ انما يتذکر اولواالالباب ».
رده:تفسیر المیزان