المیزان جلد۲ بخش۲۵
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۳۱۵
«و ثيابک فطهر و لکن يريد ليطهرکم » «اولئک الذين لم يرد الله ان يطهر قلوبهم » «لا يمسه الا المطهرون ».
شريعت اسلام همچنين يک عده چيرهائى را نجس شمرده ، مانند خون ، و بول ، و غائط، و منى ، از انسان (و بعضى حيوانات )، و پاره اى حيوانات زنده چون خوک ، و حکم کرده به اينکه در نماز و خوردن و نوشيدن از آنها اجتناب شود و امورى را هم طهارت خوانده ، مانند شستشوى جامه و بدن از نجاستى که به آنها برخورده که آن را طهارت خبيثيه خوانده ، و طهارت با وضو و غسل آنطور که در کتب فقهى شرح داده شده به دست مى آيد و آن را طهارت حدثيه خوانده .
اسلام دين توحيد است و تمام فروغ آن به همان اصل بر مى گردد. اصل توحيد طهارت و بقيه معارف آن نيز طهارتها هستند
و در سابق هم گذشت که بيان کرديم اسلام دين توحيد است ، و تمامى فروع آن به همان اصل واحد بر مى گردد، و آن اصل واحد است ، که در تمامى فروع دين منتشر شده است . از اينجا روشن مى گردد که اصل توحيد، طهارت هم هست ، طهارت کبرا نزد خداى سبحان ، وبعد از اين طهارت کبرا و اصلى ، بقيه معارف کليه نيز طهارت هائى است براى انسان ، و بعد از آن معارف کليه اصول اخلاق فاضله نيز طهارت (باطن از رذائل ) است ، و بعد از اصول اخلاقى احکام عملى نيز که به منظور صلاح دنيا و آخرت بشر تشريع شده طهارت هائى ديگر است ، و آيات مذکوره نيز بر همين مقياس انطباق دارد، هم آيه «يريد ليطهرکم » و هم آيه : «ويطهرکم تطهيرا» و هم آيات ديگرى که در معناى طهارت وارد شده .
حال برگرديم به مطلبى که داشتيم ، و مى گوئيم طهارت در جمله : (حتى يطهرن ) به معناى قطع شدن جريان خون از زنان است ، و در جمله : (فاذا تطهرن ) يا به معناى شستن محل خون است ، و يا به معناى غسل کردن است ، و جمله : «فاتوهن من حيث امرکم الله ...»، امرى است که تنها جواز را مى رساند، و دلالت بر وجوب ندارد، چون بعد از نهى واقع شده ، و مى خواهد بطور کنايه بفهماند: بعد از پاک شدن ، و يا غسل کردن زن ، نزديکى کردن با او جايز است ، و اين ادبى است الهى و لايق به قرآن کريم ، و اگر امر نامبرده را مقيد کرد به قيد (امرکم الله ) براى اين بود که آن ادب را تکميل کرده باشد چون عمل جماع در نظر بدوى امرى است لغو،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۳۱۶
و لهو، لذا آن را مقيد کرد به امر خدا، و با اين قيد از امورى قرارش داد که خدا تکوينا به آن امر کرده ، تا دلالت کند بر اينکه جماع يکى از امورى است که تماميت نظام نوع انسانى هم در حياتش و هم در بقايش منوط به آن است ، پس سزاوار نيست چنين امرى را بازيچه قرار داد، بلکه بايد از ديدگاه يکى از اصول نواميس تکوينيش نظر کرد.
و آيه شريفه : «فاتوهن من حيث امرکم الله » از نظر سياق شباهت به آيه شريفه : «فالان باشروهن و ابتغوا ما کتب الله لکم ».
و آيه : «فاتوا حرثکم انى شئتم ، و قدموا لانفسکم » دارد، پس از اين شباهت چنين به نظر مى رسد که مراد از امر به آمدن در آيه مورد بحث ، امر تکوينى است ، که خلقت و تکوين انسان هم بر آن دلالت دارد، چون خلقتش مجهز به اعضائى است که اگر مساءله تناسل نبود اعضائى زايد و بيهوده بود، و نيز مجهز به قوائى است که انسان را به عمل زناشوئى دعوت مى کند، تا نسل بشر قطع نگردد، پس امر نامبرده امر شرعى نيست ، همچنانکه منظور از کتابت در جمله : «و ابتغوا ما کتب الله لکم » نيز همين مساءله توالد و تناسل است ، و اين معنا به خوبى از آيه مى شود.
البته ممکن است بگوئيم : مراد از امر دستور شرعى است ، و مى خواهد مساءله ازدواج و تناسل را بطور کفائى واجب کند، به اين معنا که بر عموم انسانها واجب است نسلى براى بعد از خود درست کنند، اگر چند نفر اين کار را کردند، تکليف از ديگران ساقط است ، مانند ساير واجبات کفائى ، که زندگى جز با انجام آنها تاءمين نمى شود، ليکن اين احتمال بعيد است .
بررسى گفتارى برخى مفسرين در استدلال به آيه (فاءتوا حرثکم انى شئتم )
بعضى از مفسرين به اين آيه استدلال کرده اند بر اينکه جمع شدن با زنان از عقب حرام است ، ولى استدلال بسيار سست و ناپسند است ، براى اينکه منشا و اساس آن يکى از دو پندار است ، که هر دو غلط است ، يا گمان کرده اند که مفهوم (پس نزد ايشان شويد از آنجا که خدا دستور داده )، اين است که از عقب نزديک نشويد، که اين مفهوم لقب است ، و قطعا حجت نيست (و اين عبارت که فرمان تکوينى خدا به اينکه بايد نسل بشر حفظ شود با نزديکى از جلو اطاعت مى شود)، هيچ ربطى به حليت و حرمت ساير اقسام نزديکى ندارد.
و يا اينکه پنداشته اند: امر به هر چيزى دلالت دارد بر نهى از ضد آن ، که نيز قطع داريم بر ضعف چنين دلالتى .
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۳۱۷
علاوه بر اينکه اگر بطور کلى صيغه امر دلالت بر وجوب کند، در خصوص جمله مورد بحث دلالت ندارد، براى اينکه امر در آن بعد از نهى واقع شده (و در علم اصول مسلم شده که امر به دنبال نهى تنها مى فهماند حالا ديگر نهيى نيست ، و آن عمل در اين صورت جايز است ) اين در صورتى است که خواسته باشند به امر در (فاتوهن ) استدلال کنند، و اگر به امر در جمله (من حيث امرکم الله ) استدلال کنند، بايد پرسيد: آيا امر نامبرده را امر تکوينى مى دانيد، يا تشريعى اگر تکوينى باشد، که از دلالت لفظى خارج است ، زبان ندارد، تا با آن استدلال شود، و اگر تشريعى باشد، تازه بر وجوب کفائى دلالت مى کند و ما بر فرض که در مساءله (آيا امر به هر چيز دلالت بر نهى از ضد آن دارد يا نه ) قائل شويم که دلالت دارد، در اوامرى قائل مى شويم که بخواهد تکليفى را بطور عينى و مولوى واجب کند، نه بطور کفائى و يا ارشادى .
إِنَّ اللَّهَ يحِب التَّوَّبِينَ وَ يحِب الْمُتَطهِّرِينَ
معناى توبه و وجه اينکه توابين و متطهرين در آيه شريفه ان الله يحب التوابين و يحب المتطهرين به صورت مطلق آمده است
توبه به معناى برگشتن به سوى خداى سبحان است و تطهر به معناى پذيرفتن و شروع به طهارت است ، يا بگو صرفنظر کردن جدى از پليدى و برگشتن به اصل (يعنى طهارت ) است ، پس در نتيجه هر دو عنوان توبه و تطهر در مورد اوامر و نواهى خدا، و مخصوصا در مورد طهارت و نجاست صادقند، چون گردن نهادن به اوامر خدا و دست بردارى از هر چيز که خدا نهى کرده ، هم تطهر از قذارت است ، که مخالف اصل و مفسده آور است ، و هم توبه و بازگشت به سوى خدا است ، و بهمين مناسبت بوده که خداى تعالى حکم در آيه را با جمله : «ان الله يحب التوابين و يحب المتطهرين ...» تعليل نموده .
چون لازم است ميان حکم و علتى که براى آن ذکر مى شود مناسبت و انطباقى باشد، و در آيه مورد بحث چند حکم آمده ، يکى دورى کردن از جماع در حال حيض ، و يکى انجام اين عمل در غير آن حال ، و از آنجائى که توابين و متطهرين در جمله مورد بحث مطلق آمده ، تمامى مراتب توبه و طهارت را به بيانى که گذشت شامل مى شود.
و چون کلمه (توابين ) صيغه مبالغه و به معناى کسى است که بسيار توبه مى کند، بعيد نيست اين مبالغه را از کلمه (متطهرين ) نيز استفاده کنيم ، در نتيجه کثرت در توبه و طهارت از هر جهت استفاده شود، هم کثرت از جهت نوع توبه و طهارت ، و هم از جهت عدد آن دو، آن وقت معنا چنين مى شود که خدا همه انواع توبه را دوست مى دارد، چه اينکه با استغفار باشد و چه اينکه با امتثال همه اوامر و نواهى او باشد، و چه با معتقد شدن به همه اعتقادات حقه باشد، و نيز خدا همه انواع تطهر را دوست مى دارد، چه اينکه با گرفتن وضو و انجام غسل باشد،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۳۱۸
و چه اينکه با انجام اعمال صالحه باشد، و چه اينکه با کسب علوم حقه باشد، هم همه اين انواع توبه و تطهر را دوست مى دارد، و هم تکرار آن دو را.
نِساؤُکُمْ حَرْثٌ لَّکُمْ فَأْتُوا حَرْثَکُمْ أَنى شِئْتُمْ
کلمه (حرث ) مصدر و به معناى زراعت است ، و مانند زراعت بر زمينى هم که در آن زراعت مى شود اطلاق مى گردد، هم مى گويند: (اين گندمها کشت و زرع فلانى است )، و هم مى گويند: (اين زمين زراعت فلانى است )، و کلمه (انى ) از اسماى شرط است ، که مانند کلمه (متى ) در خصوص زمان استعمال مى شود، البته گاهى در مکان هم بکار مى رود همچنانکه در قرآن آمده : «يا مريم انى لک هذا، قالت هو من عند الله ».
حال اگر در آيه مورد بحث به معناى مکان باشد، معنا چنين مى شود (شما به کشتزار خود وارد شويد، از هر محلى که خواستيد)، و اگر به معناى زمان باشد معنايش اين مى شود (شما هر وقت خواستيد به کشتزار خود برويد).
معناى آيه (فاتوا حرثکم انى شئتم ) با توجه به کاربرد دو گانه انى در زمان و مکان
و به هر معنا که باشد مى خواهد اطلاق را برساند، مخصوصا با قيد (شئتم ) اين اطلاق روشن تر به چشم مى خورد، و اين همان مانعى است که نمى گذارد جمله (فاتوا حرثکم ) دلالت بر وجوب کند، چون معنا ندارد عملى را واجب کنند و به دنبالش اختيار انجام آن را به خود واگذار نمايند.
اين را هم بايد بدانيم که آوردن جمله : (زنان شما کشتزار شمايند) قبل از بيان (فاتوا حرثکم ) و نيز تعبير از زنان براى بار دوم به (کشتزار) خالى از اين دلالت نيست ، که مراد توسعه و آزادى دادن در عمل زناشوئى است ، يا از نظر مکان و يا از نظر زمان البته مکانى که زنان انتخاب کنند، نه آنجائى که مردان از زنان انتخاب کنند، حال اگر اطلاق تنها از نظر مکان باشد، ديگر آيه شريفه متعرض اطلاق نيست ، و در نتيجه آيه قبلى که مى فرمود: «فاعتزلوا النساء فى المحيض »، و جمله و «لا تقربوهن حتى يطهرن ...» تعارضى ندارد.
و اگر اطلاق آيه تنها از نظر زمان باشد، آن وقت اين اطلاق بوسيله محيض تخصيص مى خورد، براى اينکه آيه محيض مشتمل بر کلمه اى است که نمى گذارد آيه بوسيله آيه حرث نسخ شود، و آن کلمه (اذى ) است ، که مى فهماند محيض آزارى است ، و اصلا علت تشريع حرمت نزديکى با زنان در حيض همين آزار بودن حيض است ، و معلوم است مادام که حيض هست آزار هم هست ، و اين نسخ بردار نيست .
و نيز علت ديگرى که نمى گذارد نسخ نامبرده صورت بگيرد، اين است که آيه محيض دلالت دارد بر اينکه حرمت اجتماع با زنان در حال حيض خود نوعى تطهير زنان از پليدى است ،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۳۱۹
و خداى سبحان هميشه تطهير را دوست مى دارد، و بربندگان خود منت مى گذارد، که تطهيرشان کرده مى فرمايد: «ما يريد الله ليجعل عليکم من حرج و لکن يريد ليطهرکم ، و ليتم نعمته عليکم ».
و معلوم است که اين معنا قابل نسخ نيست ، و نمى شود آن را با امثال آيه : «نساءکم حرث لکم ، فاتوا حرثکم انى شئتم ...»، مقيد کرد چون اين آيه اولا مى خواهد آزادى دهد، و علت آزاد شدن مردم با علت تحريم يعنى آزار بودن حيض جمع مى شود، و در نتيجه در برداشتن حرمت کارى نمى تواند بکند، و ثانيا آيه حرث مشتمل بر جمله : «و قدموا لانفسکم ...» است ، که به خوبى از آن استفاده مى شود که حرث بودن زنان نمى تواند ناسخ آيه محيض باشد، چه بعد از آن آيه نازل شده باشد، و چه قبل از آن
حاصل کلام در معناى جمله «زنان شما کشتزار شمايند»
پس حاصل کلام در معناى آيه اين شد که نسبت زنان به جامعه انسانى نسبت کشتزار است به انسان کشت کار، همانطور که کشتزار براى بقاى بذر لازم است ، و اگر نباشد بذرها به کلى نابود مى شود، و ديگر غذائى براى حفظ حيات و ابقاى آن نمى ماند، همچنين اگر زنان نباشند نوع انسانى دوام نمى يابد، و نسلش قطع مى شود، آرى خداى سبحان تکون و پديد آمدن انسان ، و يا بگو به صورت انسان درآمدن ماده را تنها در رحم مادران قرار داده ، و از سوى ديگر طبيعت مردان را طورى قرار داده که متمايل و منعطف به سوى زنان است با اينکه مقدارى از آن ماده اصلى در خود مردان هم وجود دارد، و در نتيجه ميان دو دسته از انسانها مودت و رحمت قرار داده و چون چنين بوده قطعا غرض از پديد آوردن اين جذبه و کشش ، پديد آوردن وسيله اى بوده براى بقاى نوع ، پس ديگر معنا ندارد، آن را مقيد به وقتى و يا محلى معين نموده ، از انجام آن در زمانى و مکانى ديگر منع کند، بله مگر آنکه در يک موردى خاص انجام اين عمل مزاحم با امرى ديگر شود، امرى که فى نفسه واجب بوده ، و اهمالش جايز نباشد، و با اين بيان معناى جمله : «و قدموا لانفسکم » به خوبى روشن مى شود.
يکى از تفسيرهاى عجيب و غريب استدلالى است که بعضى به جمله «نساوکم حرث لکم ...» کرده اند، بر اينکه در هنگام جماع عزل (يعنى بيرون ريختن نطفه ) جايز است ، با اينکه آيه شريفه هيچ نظرى به اين جهت ندارد، تا اطلاقش شامل آن شود، نظير اين حرف تفسير ديگرى است که گفتن بسم الله قبل از جماع را از جمله : «و قدموا لانفسکم ...»کرده است .
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۳۲۰
وَ قَدِّمُوا لاَنفُسِکمْ وَ اتَّقُوا اللَّهَ وَ اعْلَمُوا أَنَّکم مُّلَقُوهُ وَ بَشرِ الْمُؤْمِنِينَ...
امر به ازدواج و تناسل و ديگر دستوراتى که مربوط به زندگانى دنيوى است به امر به عبادت و ذکر خدا منتهى مى شوند
گفتيم : مراد از اينکه فرمود: «قدموا لانفسکم » - که يا خطاب به مردان است ، و يا به مردان و زنان هر دو، - واداشتن انسانها به ازدواج و تناسل است ، تا نوع بشر در زمين باقى بماند، و اين هم معلوم است که غرض خداى سبحان از بقاى نوع بشر در زمين ، بقاى دين او، و ظهور توحيد و پرستش او است ، و براى اين است که جوامع بشرى باشند تا با تقواى عمومى خود او را بپرستند، همچنانکه فرمود: «و ما خلقت الجن و الانس الا ليعبدون ».
بنابراين اگر دستوراتى مى دهد که با حيات آنان و بقايشان مرتبط است ، براى اين است که به اين وسيله آنان را به عبادت پروردگارشان برساند، نه براى اينکه بيشتر به دنيا بگروند، و در شهوات شکم و فرج فرو رفته ، در وادى غى و غفلت سرگردان شوند.
پس مراد از جمله (و براى خود مقدم بداريد) هر چند مساءله توالد و تقديم داشتن افرادى جديد الوجود به بشريت و جامعه است ، بشريتى که همه روز افراد زيادى از آن دستخوش مرگ و فنا مى شود، و به مرور زمان عددش نقصان مى پذيرد، و ليکن اين مطلوبيت فى نفسه نيست غرض به خود توالد تعلق نگرفته ، بلکه براى اين است که با توالد و آمدن افرادى جديد به روى زمين ذکر خداى سبحان در زمين باقى بماند، و افراد صالحى داراى اعمال صالح پديد آيند، تا خيرات و مثوباتشان هم عايد خودشان شود، و هم عايد پدرانى که باعث پديد آمدن آنان شدند، همچنانکه فرمود: «و نکتب ما قدموا و آثارهم ».
بيانى که از نظر خواننده گذشت اين احتمال را تاءييد مى کند که مراد از تقديم براى خود از پيش فرستادن اعمال صالح است ، براى روز قيامت ، همچنانکه در جائى ديگر فرموده : «يوم ينظر المرء ما قدمت يداه » و نيز فرموده : «و ما تقدموا لانفسکم من خير، تجدوه عند الله هو خيرا و اعظم اجرا».
پس جمله : «و قدموا لانفسکم و اتقوا الله و اعلموا انکم ملاقوه » از نظر سياق نظير آيه :
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۳۲۱
«يا ايها الذين آمنوا اتقوا الله ، و لتنظر نفس ما قدمت لغد، و اتقوا الله ان الله خبير بما تعملون » مى باشد.
پس مراد از جمله مورد بحث (و خدا داناتر است ) تقديم عمل صالح و تقديم اولاد به اين اميد است که اولاد نيز افرادى صالح براى جامعه باشند، و مراداز جمله : «و اتقوا الله ...» تقوا به صورت عمل صالح در خصوص نزديکى با حرث است ، و خلاصه مى خواهد بفرمايد در نزديکى با زنان از حدود خدا تعدى نکنيد و پاس حرمت خدا را بداريد، و محارم خدا را هتک مکنيد و مراد از جمله : «و اعلموا انکم ملاقوه ...» تشويق به تقوا و شکافتن معناى آن است ، مى فرمايد از روز لقاى الله و سوء حساب بترسيد، همچنانکه در آيه سوره حشر هم که مى فرمود: «و اتقوا الله ان الله خبير بما تعملون ...» تقوا به معناى ترس از خداست ، و اطلاق کلمه (بدانيد) و اراده لازمه آن که همان مراقبت و تحفظ و اتقا باشد، امرى است که در کلام شايع است ، از آن جمله خداى عزوجل فرموده : «و اعلموا ان الله يحول بين المرء و قلبه » که منظور از آن لازمه آن است ، که همان تقوا باشد، يعنى بترسيد و پروا داشته باشيد، از حائل شدن خدا ميان شما و دلهايتان ، و چون عمل صالح و ترس از روز حساب از لوازم خاصه ايمان بود، لذا در آخر کلام فرمود: «و بشر المؤ منين »، همانطور که ديديم در آيه سوره حشر عنوان مؤ منين را در اول آيه آورده فرمود: «يا ايها الذين آمنوا».
بحث روايتى
(در ذيل آيات گذشته مربوط به حيض ، طهارت ...)
در الدرالمنثور است که احمد. و عبد الله بن حميد. و دارمى ، و مسلم ، و ابو داود، و ترمذى ، و نسائى ، و ابن ماجه ، و ابو يعلى ، و ابن منذر، و ابو حاتم ، و نحاس . (در کتاب ناسخش )، و ابو حيان ، و بيهقى (در سنن خود)، همگى از انس روايت کرده اند که يهود وقتى زنانشان حيض مى شدند او را از خانه بيرون مى کردند، و در خوردن و نوشيدن با او شرکت نمى کردند، و در يک خانه با او بسر نمى بردند، مساءله از رسول خدا (صلى الله عليه و آله و سلم ) سؤ ال شد، در پاسخ اين آيه نازل شد، «و يسئلونک عن المحيض ، قل هو اذى فاعتزلوا النساء فى المحيض ...»، رسول خدا (صلى الله عليه و آله و سلم ) فرمود: با زنان حائض در يک خانه زندگى بکنيد،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۳۲۲
و هر کار ديگرى انجام بدهيد الا جماع ، اين معنا به گوش يهود رسيد، گفتند اين مرد مثل اينکه تصميم گرفته هر چه را که ما داريم با آن مخالفت کند، به دنبال اين سخن اسيد بن خضير، و عباد بن بشر، نزد رسول خدا شده گفتند: يهود چنين و چنان گفتند، آيا ما به گفته آنان از اجتماع با زنان اجتناب کنيم ؟ چهره رسول خدا از شنيدن اين سخن متغير شد بطوريکه ما گمان کرديم بر آن دو نفر خشم گرفته ، ولى وقتى آن دو نفر بيرون مى رفتند، شخصى ظرفى شير جهت آن جناب هديه مى آورد، رسول خدا (صلى الله عليه و آله و سلم ) در پى آن دو نفر فرستاد، تا از آن شير بنوشند آن دو فهميدند رسول خدا (صلى الله عليه و آله و سلم ) از آنان خشمگين نشده .
و در الدر المنثور از سدى روايت کرده که در تفسير آيه : «و يسئلونک عن المحيض » گفته : اين آيه در پاسخ ثابت بن دحداح نازل شد، چون سائل او بوده .
مولف : نظير اين روايت از مقاتل هم نقل شده .
رواياتى از امام صادق (ع ) درباره احکام حائص و مفاد آيه (فاتوهن من حيث امرکم الله ...))
و (ان الله يحب التوابين و يحب المتطهرين )
و در تهذيب از امام صادق (عليه السلام ) روايت آمده که در ضمن آن در باره جمله :«فاتوهن من حيث امرکم الله ...»، فرموده : اين جمله درباره طلب فرزند است ، مى فرمايد: فرزند را از راهى که خدا دستور داده طلب کنيد.
و در کافى است که از امام صادق (عليه السلام ) پرسيدند، مردى که زنش حائض است چه بهره اى از او مى تواند داشته باشد؟ فرمود: همه چيز الا جلو بعينه .
و نيز در همان کتاب از آن جناب پرسيدند: زنى که در آخرين روز عادت خون حيضش قطع شده چه حکمى دارد؟ فرمود: اگر همسرش دچار طغيان شهوت شود بايد دستورش دهد محل خون را بشويد، آنگاه اگر خواست مى تواند قبل از غسل با او نزديکى کند، و در روايتى ديگر آمده که اضافه فرمود: ولى غسل کردن بهتر است .
مولف : روايات در اين معانى بسيار زياد است ، و اين روايات قرائت آيه را به صورت (يطهرن ) بدون تشديد تاءييد مى کند، چون بطوريکه گفته اند کلمه نامبرده به معناى قطع جريان خون زنان است ، به خلاف (يتطهرن ) با تشديد ها که به معناى قبول طهارت است ، که در آن معناى اختيار خوابيده ، و در نتيجه با غسل کردن که يک عمل اختيارى است مناسب است ، به خلاف قطع جريان خون ، که به اختيار زن نيست .
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۳۲۳
و مراد از تطهر اگر غسل به فتحه غين - شستشو - باشد، آيه شريفه دلالت مى کند بر استحباب شستشو، و اگر غسل به ضمه غين باشد دلالت بر استحباب غسل مى کند، همچنانکه امام هم فرمود: غسل بهتر است ، و در هر تقدير دلالت بر حرمت جماع قبل از غسل بفتحه غين يا غسل بضمه غين ندارد، چون اگر حرام بود، ديگر معنا نداشت غسل و يا غسل غايت و منتهى اليه نهى بوده باشد. (دقت فرمائيد)
و نيز در کافى از امام صادق (عليه السلام ) روايت آورده که در ذيل جمله : «ان الله يحب التوابين ، و يحب المتطهرين » فرموده مردم در جاهليت خود را با پنبه و سنگ پاک مى کردند، سپس رسم شد که خود را شستشو کنند، و چون کار پسنديده اى بود رسول خدا (صلى الله عليه و آله و سلم ) همه را موظف کرد چنين کنند، خود نيز چنين کرد، و خدا در کتابش نازل کرد که «ان الله يحب التوابين و يحب المتطهرين ».
مولف : اخبار در اين معنا بسيار است ، و در بعضى از آنها آمده : اولين کسى که باآب طهارت گرفت ، براء بن عازب بود، که به دنبال عمل او آيه شريفه نازل شد، و استنجاى با آب سنت گرديد.
روايتى از امام باقر (ع ) درباره حالتهاى مختلف دل انسان و اينکه آيا بعضى موارد مورد ابتلاء مؤ منين نفاق محبوب مى شود يا خير؟!
باز در همان کتاب از سلام بن مستنير روايت آورده که گفت : نزد امام ابى جعفر (عليه السلام ) بودم ، که حمران بن اعين داخل شد، و چند مساءله پرسيد همينکه حمران خواست برخيزد به امام عرضه داشت : اين را خدمت شما عرضه بدارم خدا بقايت را طولانى کند و ما را از وجودت برخوردار فرمايد که ما هر وقت خدمت شما شرفياب مى شويم بيرون نمى رويم مگر در حالى که دلهايمان رقت و خاطرمان آسايش و امنيت يافته ، بطوريکه ديگر هيچ غمى از دنيا در دلمان نمى ماند،و آنچه از مال دنيا که در دست مردم است چون پر کاهى به نظرمان مى رسد ولى وقتى از حضورتان بيرون مى شويم ، و با مردم و تجار همنشين مى گرديم ، دنيا در نظرمان محبوب مى شود، سر اين چيست ؟ امام ابى جعفر (عليه السلام ) فرمود: اين مربوط به دلهااست که گاهى نرم است و گاهى سخت ، آنگاه فرمود: آگاه باشيد که وقتى اصحاب رسول خدا (صلى الله عليه و آله و سلم ) به آن جناب عرضه داشتند از خطر نفاق بر خود مى ترسيم ، امام اضافه کرد رسول خدا (صلى الله عليه و آله و سلم ) پرسيد: چرا از آن مى ترسيد؟ عرضه داشتند: براى اينکه هر وقت در حضور شما هستيم ، و شما ما را به عذاب خداتذکر مى دهيد: و به ثوابش ترغيب مى کنيد. در نتيجه دلمان نرم مى شود، و دنيا را فراموش مى کنيم ، و نسبت به آن زاهد و بى رغبت مى شويم ، بحدى که گوئى آخرت رامى بينيم ، و آتش و بهشت را مشاهده مى کنيم ، اما اين تا لحظه اى است که نزد توايم ،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۳۲۴
همينکه از تو دور مى شويم ، داخل اين خانه هاشده فرزندان را مى بوئيم ، زن و اهل خود را مشاهده مى کنيم آن حالتمان که نزد تو داشتيم بر مى گردد، بطوريکه گوئى اصلا چنان حالتى نداشته ايم ، آيا جا دارد اين معنا را در خود نوعى نفاق بشماريم ، و از آن بترسيم ؟ رسول خدا (صلى الله عليه و آله و سلم ) در پاسخشان فرمود: ابدا، اين پندارها گامهاى شيطان است ، که مى خواهد شما را متمايل به دنيا کند به خدا سوگند اگر دائما آن حالتى را که نزد من داريد داشته باشيد ملائکه به مصافحه شما مى آيند: آن وقت مى توانيد روى آب قدم بزنيد، و اگر شما نبوديد که گناه کنيد و به دنبالش از خدا آمرزش بطلبيد خداى تعالى خلقى ديگر مى آفريد که گناه کنند، و به دنبالش طلب مغفرت نمايند، و او هم ايشان را بيامرزد، آرى مؤ من هم بسيار دچار فتنه مى شود وهم بسيار به خدا بازگشت مى کند، مگر نشنيدى کلام خداى تعالى را که فرمود: «ان الله يحب التوابين ، و يحب المتطهرين »، و نيز فرموده : «استغفروا ربکم ثم توبوا اليه ».
توضيح و تفسير برخى قسمتهاى روايت مذکوره
مولف : نظير اين روايت را عياشى هم در تفسير خود نقل کرده است ، و اينکه فرمود: (اگر دائما آن حالتى را که نزد من داريد داشته باشيد...) اشاره است به مقام ولايت ، مقامى که دارنده اش به کلى از دنيا منصرف مى شود، و به آنچه نزد خدا است مشرف گشته ، و مى انديشد، و ما در بحث پيرامون آيه : «الذين اذا اصابتهم مصيبه » پاره اى مطالب دراين باره تقديم داشتيم .
و اينکه فرمود: (اگر شما نبوديد که گناه کنيد...) اشاره است بر قدر، يعنى جريان حکم اسماى الهى به مرتبه افعال و جزئيات حوادث بر طبق اقتضائاتى که مفاهيم اسما دارد که توضيح آن در ذيل آيه شريفه «و ان من شى ء الا عندنا خزائنه ، و ما ننزله الا بقدر معلوم » خواهد آمد، و همچنين گفتار درباره آن در ذيل ساير آيات قدر مى آيد.
جمله : مگر نشنيدى کلام خداى تعالى را که فرموده : «ان الله يحب التوابين ...»، جزء کلام امام ابى جعفر (عليه السلام ) است ، و خطابش به حمران است ، مى خواهد به اين وسيله توبه و تطهر را تفسير کند، اولى را به بازگشت نمودن از گناهان به سوى خدا، و دومى را به ازاله پليدى هاى گناهان از نفس ، و تيرگى آن را از قلب ، و اين يکى از موارد استفاده مراتب حکم است از حکم بعضى مراتب ،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۳۲۵
و نظير آن در قرآن کريم آيه : «لا يمسه الاالمطهرون » آمده ، که با آن استدلال کرده اند بر اينکه علم کتاب تنها نزد پاکان از اهل بيت است ، و نيز استدلال کرده اند بر اينکه بدون وضو نمى شود دست به خطوط قرآن گذاشت (با اينکه ضمير در لا يمسه بکتاب مکنون بر مى گردد).
و همانطور که به حکم آيه شريفه : «و ان من شى ء الا عندنا خزائنه » عالم خلقت از ناحيه خدا شروع شده ،و در يک قوس نزول پائين و پائين تر مى آيد، تا به پست ترين مراحل برسد همچنين ا حکام مقادير نيز نازل نمى شود مگر با مرور به منازل حقايق (دقت فرمائيد) و به زودى ان شاء الله توضيح بيشترش در تفسير آيه : «هو الذى انزل عليک الکتاب منه آيات محکمات ...» مى آيد.
از اينجا مى توان به آنچه قبلا اشاره کرديم آشنائى بيشترى پيدا کرد، در آنجا گفتيم : مراد از توبه و تطهر در آيه شريفه - البته بنابر ظاهر لفظ، نه تاويل آن - شستشوى با آب و برگرداندن بدن پليد است -، بعد از ازاله پليدى - به سوى خداى سبحان .
و نيز معناى روايت قمى روشن مى شود که قبلا نقل کرديم ، که فرمود خداى تعالى حنفيت يعنى طهارت را در آغاز بر ابراهيم نازل کرد، و طهارت ده قسمت است پنج قسمت آن مربوط به سر و گردن است و پنج قسمت مربوط به بدن اما آنچه مربوط به سر است ، يکى کوتاه کردن شارب ، دوم کوتاه نکردن ريش ، سوم اصلاح مو، چهارم مسواک ، پنجم خلال کردن دندان ، و اما آنچه مربوط به بدن است ، اول گرفتن موهاى بدن ، دوم ختنه کردن ، سوم ناخن گرفتن ، چهارم غسل از جنابت ، پنجم طهارت با آب ، و اين است آن حنفيت طاهره که ابراهيم آورده ، و تاکنون نسخ نشده ، و تا قيامت نسخ نخواهد شد (تا آخر حديث ) و اخبارى که همه اينها را مصداق طهارت مى شمارد بسيار است ، و در بعضى آمده که نوره کشيدن نيز طهور است .
رواياتى از معصومين (ع ) درباره مفاد آيه (نساءکم حرث لکم ...)
و در تفسير عياشى در ذيل آيه : «نساءکم حرث لکم ...» از معمر بن خلاد، از ابى الحسن رضا (عليه السلام ) روايت کرده که فرمود: شما درباره وطى زنان در عقب ايشان چه نظرى داريد؟ عرضه داشتم : من چنين شنيده ام که فقهاى مدينه در آن اشکالى نکرده اند، فرمود: يهود مى گفت وقتى مرد از عقب زن نزديکى کند فرزندش لوچ بيرون مى آيد، (شايد منظور از لوچ کج فکرى باشد)، لذا خداى تعالى در رد نظريه يهود در اين مساءله اين آيه را نازل کرد، که :
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۳۲۶
(زنان شما کشتزار شمايند به کشتزار خود از هر جا خواستيد نزديکى کنيد). و باز در همان کتاب از امام صادق (عليه السلام ) روايت آورده که در ذيل همين آيه فرموده ، يعنى خواه از مقابل و خواه از پشت ، در جلو او تصرف کنيد.
و نيز در همان کتاب از ابى بصير از امام صادق (عليه السلام ) روايت آورده که فرمود: من از وى از مردى پرسيدم که در عقب همسرش وطى مى کرد حضرت بدش آمد و فرمود: زنهار که در روده زنان جماع مکنيد.
و نيز فرمود: معناى اينکه قرآن مى فرمايد: «نساوکم حرث لکم ، فاتوا حرثکم انى شئتم ». اين است که هر وقت خواستيد به کشتزار خود درآئيد، نه از هر جا که خواستيد.
و در آن کتاب از فتح بن يزيد جرجانى روايت کرده که گفت نامه اى به امام رضا (عليه السلام ) نوشته ، از چنين مساءله اى پرسيدم جواب چنين آمد که از کسى پرسيده اى که با کنيزش از عقب نزديکى مى کند، بايد بدانى که زن لعبتى است که نبايد اذيت شود، و کشتزار است همانطور که خدا کشتزارش خوانده .
مولف : روايات در اين معانى از ائمه اهل بيت (عليه السلام ) بسيار زياد است که در کتاب هاى کافى و تهذيب و دو تفسير عياشى و قمى آمده و همه دلالت بر اين دارند، که آيه بيش از اين نمى رساند، که نزديکى با زنان از جلو آزاد است ، و بنابراين ممکن است کلام امام صادق (عليه السلام ) را در روايت عياشى از عبد الله بن ابى يعفور بهمين معنا حمل کنيم ، چون در آن روايت آمده من از امام صادق (عليه السلام ) از نزديکى با زنان در عقب ايشان پرسيدم ، فرمود: اشکال ندارد و دنبالش اين آيه را تلاوت فرمود: «نساوکم حرث لکم ، فاتوا حرثکم انى شئتم ».
رده:تفسیر المیزان