المیزان جلد۲ بخش۳۳
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۴۱۰
اين بود مقام و موقعيت اجتماعى زن ، و با اين بيان موقعيت اجتماعى مرد نيز معلوم مى شود و نيز پيچيدگى و اشکالى که در احکام مشترک بين آن دو و احکام مخصوص به هر يک از آن دو، در اسلام هست حل مى گردد، همچنانکه قرآن کريم مى فرمايد: «و لا تتمنوا ما فضل الله به بعضکم على بعض ، للرجال نصيب مما اکتسبوا، و للنساء نصيب مما اکتسبن ، و اسئلوا الله من فضله ، ان الله کان بکل شى ء عليما»
و منظورش از اين گفتار آنست که اعمالى که هر يک از زن و مرد به اجتماع خود هديه مى دهد باعث آن مى شود که به فضلى از خدا اختصاص يابد، بعضى از فضل هاى خداى تعالى فضل اختصاصى به يکى از اين دو طائفه است ، بعضى مختص به مردان و بعضى ديگر مختص به زنان است .
مثلا مرد را از اين نظر بر زن فضيلت و برترى داده که سهم ارث او دو برابر زن است ، و زن را از اين نظر بر مرد فضيلت داده که خرج خانه را از گردن زن ساقط کرده است ، پس نه مرد بايد آرزو کند که اى کاش خرج خانه به عهده ام نبود، و نه زن آرزو کند که اى کاش سهم ارث من برابر برادرم بود، ب عضى ديگر برترى را مربوط به عمل عامل کرده ، نه اختصاص به زن دارد و نه به مرد، بلکه هر کس فلان قسم اعمال را کرد، به آن فضيلت ها مى رسد (چه مرد و چه زن ) و هرکس نکرد نمى رسد (باز چه مرد و چه زن ) و کسى نمى تواند آرزو کند که اى کاش من هم فلان برترى را مى داشتم ، مانند فضيلت ايمان و علم و عقل و سائر فضائلى که دين آن را فضيلت مى داند.
اين قسم فضيلت فضلى است از خدا که به هر کس بخواهد مى دهد، و لذا در آخر آيه مى فرمايد: «و اسئلوا الله من فضله »، دليل بر آنچه ذکر کرديم آيه شريفه : «الرجال قوامون ...» است ، به آن بيانى که به زودى خواهد آمد.
احکام مختص و احکام مشترک زن و مرد در اسلام
و اما احکام مشترک بين زن و مرد و احکامى که مختص به هر يک از اين دو طائفه است :
در اسلام زن در تمامى احکام عبادى و حقوق اجتماعى شريک مرد است ، او نيز مانند مردان مى تواند مستقل باشد،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۴۱۱
و هيچ فرقى با مردان ندارد (نه در ارث و نه در کسب و انجام معاملات ، و نه در تعليم و تعلم ، و نه در به دست آوردن حقى که از او سلب شده ، و نه در دفاع از حق خود و نه احکامى ديگر) مگر تنها در مواردى که طبيعت خود زن اقتضا دارد که با مرد فرق داشته باشد. و عمده آن موارد مساله عهده دارى حکومت و قضا و جهاد و حمله بر دشمن است (واما از صرف حضور در جهاد و کمک کردن به مردان در امورى چون مداواى آسيب ديدگان محروم نيست ) و نيز مساءله ارث است که نصف سهم مردان ارث مى برد، و يکى ديگر حجاب و پوشاندن مواضع زينت بدن خويش است ، و يکى اطاعت کردن از شوهر در هرخواسته اى است که مربوط به تمتع و بهره بردن باشد.
و در مقابل ، اين محروميت هارا از اين راه تلافى کرد که نفقه را يعنى هزينه زندگى را به گردن پدر و يا شوهرش انداخته ، و بر شوهر واجب کرده که نهايت درجه توانائى خود را در حمايت از همسرش به کار ببرد، و حق تربيت فرزند و پرستارى او را نيز به زن داده است . و اين تسهيلات را هم براى او فراهم کرده که : جان و ناموسش و حتى آبرويش را (از اينکه دنبال سرش حرف بزنند) تحت حمايت قرار داده ، و در ايام عادت حيض و ايام نفاس ، عبادت را از او ساقط کرده ، و براى او در همه حالات ، ارفاق لازم دانسته است .
پس ، از همه مطالب گذشته ، اين معنا بدست آمد که زن از جهت کسب علم ، بيش از علم به اصول معارف و فروع دين (يعنى احکام عبادات و قوانين جاريه در اجتماع ) وظيفه وجوبى ديگر ندارد، و از ناحيه عمل هم همان احکامى را دارد که مردان دارند، به اضافه اينکه اطاعت از شوهرش نيز واجب است ، البته نه در هر چيزى که او بگويد و بخواهد، بلکه تنها در مساءله مربوط به بهره هاى جنسى ، و اما تنظيم امور زندگى فردى يعنى رفتن به دنبال کار و کاسبى و صنعت ، و نيز در تنظيم امور خانه ، و نيز مداخله در مصالح اجتماعى و عمومى ، از قبيل دانشگاه رفتن و يا اشتغال به صنايع و حرفه هاى مفيد براى عموم و نافع در اجتماعات ، با حفظ حدودى که برايش معين شده ، هيچ يک بر زن واجب نيست .
و لازمه واجب نبودن اين کارها اين است که وارد شدنش در هر يک از رشته هاى علمى و کسبى و تربيتى و امثال آن ، فضلى است که خود نسبت به جامعه اش تفضل کرده ، و افتخارى است که براى خود کسب نموده ، و اسلام هم اين تفاخر را در بين زنان جايز دانسته است ، بر خلاف مردان که جزدر حال جنگ نمى توانند تفاخر کنند، و از آن نهى شده اند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۴۱۲
اين بود آنچه که از بيانات گذشته ما به دست مى آمد که سنت نبوى هم آن است ، و اگر بحث ما بيش از حوصله اين مقام طول نمى کشيد، نمونه هائى از رفتار رسولخدا (صلى الله عليه و آله و سلم ) با همسرش خديجه (عليهاالسلام ) و دخترش فاطمه (عليهاالسلام ) و ساير زنانش و زنان امت خود و آنچه درباره زنان سفارش کرده ونيز شمه اى از طريقه ائمه اهل بيت (عليه السلام ) و زنانشان مانند زينب دختر على (عليه السلام ) و فاطمه و سکينه دختر حسين (ع ) و غير ايشان را نقل مى کرديم ، و نيز پاره اى از کلماتى که در مورد سفارش درباره زنان ، از ايشان رسيده مى آورديم ، و شايد در بحث هاى روايتى مربوط به آيات سوره نساء بعضى از آن روايات را بياوريم انشاء الله ، خواننده محترم مى تواند به جلدهاى بعدى مراجعه کند.
حيات اجتماعى سعادتمندانه ، حيات منطبق با خلقت و فطرت است
و اما آن اساسى که اسلام احکام نامبرده را بر آن اساس تشريع کرده ، همانا فطرت و آفرينش است ، و کيفيت اين پايه گذارى در آنجا که در باره مقام اجتماعى زن بحث مى کرديم ، روشن شد، ولى در اينجا نيز توضيح بيشترى داده و ميگوئيم : براى جامعه شناس و اهل بحث ، در مباحثى که ارتباط با جامعه شناسى دارد، جاى هيچ شکى نيست که وظائف اجتماعى و تکاليف اعتباريى که منشعب از آن وظائف مى شود، سرانجام بايد منتهى به طبيعت شود، چون اين خصوصيت توان طبيعى انسان بود که از همان آغاز خلقتش او را به تشکيل اجتماع نوعى هدايت کرد، به شهادت اينکه مى بينيم هيچ زمانى نبوده که نوع بشر، داراى چنين اجتماعى نوعى نبوده باشد، البته نمى خواهيم بگوئيم اجتماعى که بشر طبق مقتضاى طبيعتش تشکيل مى داده ، همواره سالم هم بوده ، نه ، ممکن است عواملى آن اجتماع را از مجراى صحت و سلامت به سوى مجراى فساد کشانده باشد، همانطور که ممکن است عواملى بدن طبيعى و سالم آدمى را از تماميت طبيعى آن خارج نموده و به نقص در خلقت گرفتارش کند، و يا آن را از صحت طبيعى به در آورده و مبتلا به بيمارى و آفتش سازد.
پس اجتماع با تمامى شؤ ون و جهاتش چه اينکه اجتماعى صالح وفاضل باشد و چه فاسد، بالاخره منتهى به طبيعت مى شود، چيزى که هست آن اجتماعى که فاسد شده ، در مسير زندگيش به عاملى برخورده است که فاسدش کرده ، و نگذاشته به آثار خوب اجتماع برسد، (به خلاف اجتماع فاضل ).
پس اين يک حقيقت است که دانشمندان در مباحث اجتماعى خود يا تصريحا و يا بطور کنايه به آن اشاره کرده اند، و قبل از همه آنان کتاب خداى عزوجل با روشن ترين و واضح ترين بيان ، به آن اشاره کرده و فرموده : «الذى اعطى کل شى ء خلقه ثم هدى ».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۴۱۳
و نيز فرموده : «الذى خلق فسوى ، و الذى قدر فهدى » و نيز فرموده : «و نفس و ماسويها فالهمها فجورها و تقويها».
و آيات ديگر که متعرض مساله قدر است .
پس تمامى موجودات و از آن جمله انسان در وجودش و در زندگيش به سوى آن هدفى که براى آن آفريده شده ، هدايت شده است ، و در خلقتش به هر جهاز و ابزارى هم که در ر سيدن به آن هدف به آن جهاز و آلات نيازمند است مجهز گشته و زندگى با قوام و سعادتمندانه اش ، آن قسم زندگى اى است که اعمال حياتى آن منطبق با خلقت و فطرت باشد، و انطباق کامل و تمام داشته باشد و وظائف و تکاليفش در آخر منتهى به طبيعت شود، انتهائى درست و صحيح ، و اين همان حقيقتى است که آيه زير بدان اشاره نموده و مى فرمايد: «فاقم وجهک للدين حنيفا، فطرت الله التى فطر الناس عليها، لا تبديل لخلق الله ، ذلک الدين القيم »، رو به سوى دينى بياور که افراط و تفريطى از هيچ جهت ندارد، دينى که بر طبق آفرينش تشريع شده ، آفرينشى که انسان هم يک نوع از موجودات آن است ، انسانى که خلقت او و فطرتش تبديل پذير نيست ، دين استوار هم ، چنين دينى است .
فطرت در مورد وظائف و حقوق اجتماعى افراد و عدالت بين آنان چه اقتضائى دارد؟
حال ببينيم فطرت در وظائف و حقوق اجتماعى بين افراد چه ميگويد، و چه اقتضائى دارد؟
با در نظر داشتن اين معنا که تمامى افراد انسان داراى فطرت بشرى هستند، ميگوئيم : آنچه فطرت اقتضاء دارد اين است که بايد حقوق و وظائف يعنى گرفتنى ها و دادنى ها بين افراد انسان مساوى باشد، و اجازه نمى دهد يک طائفه از حقوق بيشترى برخوردار و طائفه اى ديگر از حقوق اوليه خود محروم باشد،ليکن مقتضاى اين تساوى در حقوق ، که عدل اجتماعى به آن حکم مى کند، اين نيست که تمامى مقامهاى اجتماعى متعلق به تمامى افراد جامعه شود (و اصلا چنين چيزى امکان هم ندارد) چگونه ممکن است بچه ، در عين کودکيش و يک مرد سفيه نادان در عين نادانى خود، عهده دار کار کسى شود که هم در کمال عقل است ، و هم تجربه ها در آن کار دارد،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۴۱۴
و يا مثلا يک فرد عاجز و ضعيف عهده دار کار کسى شود که تنها کسى از عهده اش بر مى آيد که قوى و مقتدر باشد، حال اين کار مربوط به هر کسى که مى خواهد باشد، براى اينکه تساوى بين صالح و غير صالح ، افساد حال هر دو است ، هم صالح را تباه مى کند و هم غير صالح را.
بلکه آنچه عدالت اجتماعى اقتضا دارد و معناى تساوى را تفسير مى کند اين است که در اجتماع ، هر صاحب حقى به حق خود برسد، و هر کس به قدر وسعش پيش برود، نه بيش از آن ، پس تساوى بين افراد و بين طبقات تنها براى همين است که هر صاحب حقى ، به حق خاص خود برسد، بدون اينکه حقى مزاحم حق ديگرى شود، و يا به انگيره دشمنى و يا تحکم و زورگوئى يا هر انگيره ديگر به کلى مهمل و نا معلوم گذاشته شود، و يا صريحا باطل شود، و اين همان است که جمله : «ولهن مثل الذى عليهن بالمعروف و للرجال عليهن درجه ...»، به آن بيانى که گذشت ، به آن اشاره مى کند، چون جمله نامبرده در عين اينکه اختلاف طبيعى بين زنان و مردان را مى پذيرد، به تساوى حقوق آن دو نيز تصريح مى کند.
معناى تساوى در مورد حقوق زن و مرد
از سوى ديگر مشترک بودن دو طائفه زن و مرد در اصول مواهب وجودى ، يعنى در داشتن انديشه و اراده ، که اين دو، خود مولد اختيار هستند، اقتضا مى کند که زن نيز در آزادى فکر و اراده و در نتيجه در داشتن اختيار، شريک با مرد باشد، همانطور که مرد در تصرف در جميع شؤ ون حيات فردى و اجتماعى خود به جز آن مواردى که ممنوع است ، استقلال دارد، زن نيز بايد استقلال داشته باشد، اسلام هم که دين فطرى است اين استقلال و آزادى را به کاملترين وجه به زن داده ، همچنانکه در بيانات سابق گذشت .
آرى ، زن از برکت اسلام مستقل به نفس و متکى بر خويش گشت ، اراده و عمل او که تا ظهور اسلام گره خورده به اراده مرد بود، از اراده و عمل مرد جدا شد، و از تحت ولايت و قيمومت مرد در آمد، و به مقامى رسيد که دنياى قبل از اسلام با همه قدمت خود و در همه ادوارش ، چنين مقامى به زن نداده بود، مقامى به زن داد که در هيچ گوشه از هيچ صفحه تاريخ گذشته بشر چنين مقامى براى زن نخواهيد يافت ، و اعلاميه اى در حقوق زن همانند اعلاميه قرآن که مى فرمايد: «فلا جناح عليکم فيما فعلن فى انفسهن بالمعروف ...»، نخواهيد جست .
ليکن اين به آن معنا نيست که هر چه از مرد خواسته اند از او هم خواسته باشند، در عين اينکه در زنان عواملى هست که در مردان نيز هست ، زنان از جهتى ديگر با مردان اختلاف دارند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۴۱۵
(البته اين جهت که ميگوئيم جهت نوعى است نه شخصى ، به اين معنا که متوسط از زنان در خصوصيات کمالى ، و ابزار تکامل بدنى عقب تر از متوسط مردان هستند).
سخن ساده تر اينکه : هر چند ممکن است ، يک يا دو نفر زن فوق العاده و همچنين يک يا دو نفر مرد عقب افتاده پيدا شود، ولى به شهادت علم فيزيولژى ، زنان متوسط از نظر دماغ (مغز) و قلب و شريانها و اعصاب و عضلات بدنى و وزن ، با مردان متوسط الحال تفاوت دارند، يعنى ضعيفتر هستند. و همين باعث شده است که جسم زن لطيف تر و نرم تر، و جسم مرد خشن تر و محکم تر باشد و احساسات لطيف از قبيل دوستى و رقت قلب و ميل به جمال و زينت بر زن غالب تر و بيشتر از مرد باشد و در مقابل ، نيروى تعقل بر مرد، غالب تر از زن باشد، پس حيات زن ، حياتى احساسى است ، همچنانکه حيات مرد، حياتى تعقلى است .
و به خاطر همين اختلافى که در زن و مرد هست ، اسلام در وظائف و تکاليف عمومى و اجتماعى که قوامش با يکى از اين دو چيز يعنى تعقل و احساس است ، بين زن و مرد فرق گذاشته ، آنچه ارتباطش به تعقل بيشتر از احساس است (از قبيل ولايت و قضا و جنگ ) را مختص به مردان کرد، و آنچه از وظائف که ارتباطش بيشتر با احساس است تا تعقل مختص به زنان کرد، مانند پرورش اولاد و تربيت او و تدبير منزل و امثال آن ،آنگاه مشقت بيشتر وظائف مرد را از اين راه جبران کرده که : سهم ارث او را دو برابر سهم ارث زن قرار داد، (معناى اين در حقيقت آن است که نخست سهم ارث هر دو را مساوى قرار داده باشد، بعدا ثلث سهم زن را به مرد داده باشد، در مقابل نفقه اى که مرد به زن مى دهد).
و به عبارتى ديگر اگر ارث مرد و زن را هيجده تومان فرض کنيم ، به هر دو نه تومان داده و سپس سه تومان از آن را (که ثلث سهم زن است ) از او گرفته و به مرد بدهيم ، سهم مرد دوازده تومان مى شود، براى اين که زن از نصف اين دوازده تومان هم سود مى برد. در نتيجه ، برگشت اين تقسيم به اين مى شود که آنچه مال در دنيا هست دو ثلثش از آن مردان است ، هم ملکيت و هم عين آن ، و دو ثلث هم از آن زنان است ، که يک ثلث آن را مالک هستند، و از يک ثلث ديگر که گفتيم در دست مرد است ، سود مى برند.
پس ، از آنچه که گذشت روشن شد که غالب مردان (نه کل آنان ) در امر تدبير قوى ترند، و در نتيجه ، بيشتر تدبير دنيا و يا به عبارت ديگر، توليد به دست مردان است ، و بيشتر سودها و بهره گيرى و يا مصرف ، از آن زنان است ، چون احساس زنان بر تعقل آنان غلبه دارد، (و ما انشاء الله در ذيل آيات ارث توضيح بيشترى در اين باره خواهيم داد)، اسلام علاوه بر آنچه که گذشت تسهيلات و تخفيف هائى نسبت به زنان رعايت نموده ، که بيان آن نيز گذشت .
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۴۱۶
عدم اجراى صحيح قانون به معناى نقص در قانونگذارى نيست
حال اگر بگوئى اين همه ارفاق که اسلام نسبت به زن کرده ، کار خوبى نبوده است ، براى اينکه همين ارفاقها زن را مفت خور و مصرفى بار مى آورد، درست است که مرد حاجت ضرورى به زن دارد، و زن از لوازم حيات بشر است ، ولى براى رفع اين حاجت لازم نيست که زن ، يعنى نيمى از جمعيت بشر تخدير شود و هزينه زندگيش به گردن نيمى ديگر بيفتد، چون چنين روشى همانطور که گفتيم زن را انگل و کسل بار مى آورد، و ديگر حاضر نيست سنگينى اعمال شاقه را تحمل کند، و در نتيجه موجودى پست و خوار بار مى آيد، و چنين موجودى به شهادت تجربه ، به درد تکامل اجتماعى نمى خورد.
در پاسخ ميگوئيم : اين اشکال ناشى از اين است که بين مسئله قانونگذارى و اجراى قانون ، خلط شده است ، وضع قوانينى که اصلاحگر حال بشر باشد مسئله اى است ، و اجراء آن به روشى درست و صالح و بار آمدن مردم با تربيت شايسته ، امرى ديگر، اسلام قانون صحيح و درستى دراين باره وضع کرده بود، و ليکن در مدت سير گذشته اش (يعنى چهارده قرن )، گرفتار مجريان غير صالح بود، اوليائى صالح و مجاهد نبود تا قوانين اسلام را بطور صحيح اجراى کنند، نتيجه اش هم اين شد که احکام اسلام تاءثر خود را از دست داد، و تربيت اسلامى (که در صدر اسلام ، مردان و زنان نمونه و الگوئى بار آورد) متوقف شد، و بلکه به عقب برگشت .
اين تجربه قطعى ، بهترين شاهد و روشنگر گفتار ما است ، که قانون هر قدر هم صحيح باشد، مادام که در اثر تبليغ عملى و تربيت صالح در نفس مستقر نگردد و مردم با آن تربيت خوى نگيرند اثر خود را نمى بخشد، و مسلمين غير از زمان کوتاه رسول خدا (صلى الله عليه و آله و سلم ) و حکومت على (عليه السلام ) از حکومته او اولياى خود که دعوى دار ولايت و سرپرستى امور آنان بودند، هيچ تربيت صالحى که علم و عمل در آن تواءم باشد نديدند اين معاويه است که بعد از استقرار يافتن بر اريکه خلافت در منبر عراق ، خطابه اى ايراد مى کند که حاصلش اين است که من با شما نمى جنگيدم که نماز بخوانيد يا روزه بگيريد، خودتان ميدانيد، مى خواهيد بگيريد و مى خواهيد نگيريد، بلکه براى اين با شما مى جنگيدم که بر شما حکومت کنم و به اين هدف رسيدم .
و نيز ساير خلفاى بنى اميه و بنى عباس و ساير زمامداران که دست کمى از معاويه نداشتند، و بطور قطع اگر نورانيت خود اين دين نبود، و اگر نبود که اين دين به نور خدائى روشن شده ، که هرگز خاموش نمى شود، هر چند که کفار نخواهند، قرن ها قبل از اين اسلام از بين رفته بود.
مترجم : کسى که به قوانين اسلام در مورد زنان خرده مى گيرد، بايد دوره اى از ادوار گذشته اسلام را نشان دهد که در آن دوره تمامى قوانين اسلامى اجرا شده باشد و مردم با خوى اسلام بار آمده باشند و اين قوانين زنان را تخدير کرده باشد و مهمل و مصرفى بار آورده باشد، و چنين دوره اى در تمامى چهارده قرن گذشته ، براى اسلام پيش نيامده است .
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۴۱۷
آزادى زن در تمدن غربى
هيچ شکى نيست که پيشگام در آزاد ساختن زن از قيد اسارت و تاءمين استقلال او، در اراده و عمل اسلام بوده است ، و اگر غربى ها (در دوران اخير) قدمى در اين باره براى زنان برداشته اند، از اسلام تقليد کرده اند (و چه تقليد بدى کرده و با آن روبرو شده اند) و علت اينکه نتوانستند بطور کامل تقليد کنند، اين است که احکام اسلام چون حلقه هاى يک زنجير به هم پيوسته است (وهمچون چشم و خط و خال و ابرو است ) و روش اسلام که در اين سلسله حلقه اى بارز ومؤ ثرى تام التاءثير است ، براى همين مؤ ثر است که در آن سلسله قرار دارد، و تقليدى که غربى ها از خصوص اين روش کرده اند، تنها از صورت زليخاى اسلام نقطه خال را گرفته اند که معلوم است خال به تنهائى چقدر زشت و بدقواره است .
و سخن کوتاه اينکه ، غربى ها اساس روش خود را بر پايه مساوات همه جانبه زن با مرد در حقوق قرار داده اند، و سالها دراين باره کوشش نموده اند و دراين باره وضع خلقت زن و تاخر کمالى او را (که بيان آن بطور اجمال گذشت ) در نظر نگرفته اند.
و راى عمومى آنان تقريبا اين است که تاخر زن در کمال و فضيلت ، مستند به خلقت او نيست ،بلکه مستند به سوء تربيتى است که قرن ها با آن تربيت مربى شده ، و از آغاز خلقت دنيا تاکنون ، در محدوديت مصنوعى به سر برده است ، و گرنه طبيعت و خلقت زن با مرد فرقى ندارد.
ايراد و اشکالى که به اين سخن متوجه است اين است که همانطور که خود غربيها اعتراف کرده اند، اجتماع از قديم ترين روز شکل گرفتنش بطور اجمال و سربسته حکم به تاخر کمال زن از مرد کرده ، و اگر طبيعت زن و مرد يک نوع بود، قطعا و قهرا خلاف آن حکم هر چند در زمانى کوتاه ظاهر مى شد، و نيز خلقت اعضاى رئيسه و غير رئيسه زن ، در طول تاريخ تغيير وضع مى داد، و مانند خلقت مرد، مى شد.
مؤ يد اين سخن روش خود غربى ها است که با اينکه سال ها است کوشيده و نهايت درجه عنايت خود را به کار برده اند تا زن را از عقب ماندگى نجات بخشيده و تقدم وارتقاى او را فراهم کنند، تاکنون نتوانسته اند بين زن و مرد تساوى برقرار سازند، و پيوسته آمارگيرى هاى جهان اين نتيجه را ارائه مى دهد که در اين کشورها در مشاغلى که اسلام زن را از آن محروم کرده ، يعنى قضا و ولايت و جنگ ، اکثريت و تقدم براى مردان بوده ، و همواره عده اى کمتر از زنان عهده دار اينگونه مشاغل شده اند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۴۱۸
و اما اينکه غربى ها از اين تبليغاتى که در تساوى حقوق زن و مرد کردند، و از تلاشهائى که در اين مسير نموده اند، چه نتائجى عايدشان شد در فصلى جداگانه تا آنجا که برايمان ممکن باشد انشاء الله شرح خواهيم داد.
بحث علمى ديگر (درباره زناشوئى و منشاء طبيعى و فطرى آن )
عمل هم خوابى ، يکى از اصول اعمال اجتماعى بشر است ، و بشر از همان آغاز پيدايش و ازدياد خود، تا به امروز دست از اين عمل اجتماعى نکشيده و قبلا هم گفته بوديم که اين اعمال بايد ريشه اى در طبيعت داشته باشد تا آغاز و انجامش به آن ريشه برگشت کند.
و اسلام وقتى مى خواهد اين عمل جنسى را با قانون خود نظام ب خشد، اساس تقنين خود را بر خلقت دو آلت تناسلى نرى و مادگى نهاده است ، چون دو جهاز تناسلى متقابل که در مرد و زن است (و هر دو در کمال دقت ساخته شده و با تمامى بدن نر و ماده ، اتصال و بستگى دارد) بيهوده و عبث در جاى خود قرار نگرفته و به باطل خلق نشده ، و هر متفکرى که در اين باره خوب دقت کند به روشنى خواهد ديد که طبيعت مرد در مجهز شدنش به جهاز نرى چيزى به جز جهاز طرف مقابل را نمى طلبد.
و همچنين طبيعت زن در تجهيزش به آلات مادگى چيزى جز جهاز طرف مقابل را نمى جويد، و اين دو جذبه در کشش طرفينى خود هدفى به جز توليد مثل و بقاى نوع بشر دنبال نمى کند، پس عمل همخوابگى اساسش بر همين حقيقت طبيعى است ، (نه بربازيچه و لذت گيرى و بس ، و نه براساس مدنى بودن انسان ) و تمامى احکامى را هم که اسلام درباره اين عمل مقرر کرده و پيرامون اين حقيقت دور مى زند و مى خواهد اين عمل به صورت بازى انجام نشود.
و خلاصه همه احکام مربوط به حفظ عفت ، و چگونگى انجام عمل همخوابى ، و اينکه هر زنى مختص به شوهر خويش است ، و نيز احکام طلاق ، عده ، اولاد، ارث ، و امثال آن همه براى همين است که اين دو جهاز در راهى به کار بيفتد که براى آن خلق شده اند، يعنى بقاى نوع بشر.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۴۱۹
و اما در قوانين ديگرى که در عصر حاضر در جريان است اساس همخوابى شرکت زن و شوهر در مساعى حيات است ، و در حقيقت از نظر اين قوانين نکاح ، که معنى فارسى آن ، همان همخوابى است يک نوع اشتراک در عيش است و چون دايره اشتراک در زندگى درون خانه تنگ تر از دايره اشتراک در زندگى شهر و همچنين مملکت است ، و با در نظر داشتن اينکه قوانين اجتماعى و مدنى امروز تنها اجتماع شهر و مملکت را در نظر ميگيرد، و کارى به زندگى مشترک در درون خانه ها ندارد، به همين جهت متعرض هيچ يک از احکامى که اسلام درباره بستر زناشويى و فروعات آن وضع کرده نيستند، در آن قوانين سخنى از عفت و اختصاص و امثال آن ديده نمى شود.
و بنائى که تمدن امروز بر اين اساس چيده شده علاوه بر نتائج نامطلوب و مشکلات و محذورهاى اجتماعى که به بار آورده و انشاء الله به زودى بيان خواهد شد با اساس خلقت و فطرت به هيچ وجه سازش ندارد، براى اينکه مى دانيم آن هدفى که در انسان انگيره کرد و باعث شد تا انسان طبيعى به طبع خود (و نه سفارش هيچکس )، زندگى خود را اجتماعى و بر اساس تشريک مساعى بنيان نهد، غير آن داعى است که او را به ازدواج و اميدارد، داعى و انگيره او در تشکيل اجتماع اين بوده که مى ديد آن سعادت زندگى که طبيعت ، بنيه اش را در او نهاده ، به امورى بسيار نيازمند است که خود او به تنهائى نمى تواند همه آن امور را انجام دهد و ناگزير بايد از راه تشکيل اجتماع و تعاون افراد و طبقات به دست آورد، بدون هيچ توجهى به اينکه اين افراد مرد باشند يا زن ، خلاصه او نان مى خواهد حال نانوا چه زن باشد و چه مرد.
پس به دست آمدن همه آن حوائج نيازمند به همه مردم است ، و عجب اينجا است که همين طبيعت و فطرت ، شوق و علاقه به هر شغلى را در دل طائفه اى قرار داده ، تا از کار مجموع آنان ، مجموع حوائج تاءمين گردد.
و اما انگيره و داعيش بر ازدواج تنها و تنها مساله غريره جنسى و جذبه اى است که بين مرد و زن هست ، و از طرف آن انگيره که وى را به تشکيل اجتماع وا مى داشت ، هيچ دعوتى به ازدواج نمى شود، پس کسانى که ازدواج را بر پايه و اساس تعاون زندگى بنا کرده اند، از مسير اقتضاى طبيعى تناسل و «توليد مثل »، به ديگر سوى منحرف شده اند، به جائى منحرف شده اند که طبيعت و فطرت هيچ دعوتى نسبت به آن ندارد.
و اگر مساله ازدواج بر پايه تعاون و اشتراک در زندگى بود، مى بايست مساله ازدواج ، هيچ يک از احکام مخصوص به خود را جز احکام عمومى اى که براى همه شرکتها و تعاونى ها وضع شده است ، نداشته باشد. (مثلا همه مردان در همه زنان شريک و نيز تمامى زنان در تمامى مردان شريک باشند)
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۴۲۰
و معلوم است که در اين صورت ديگر در بشر فضيلتى به نام عفت ، باقى نمى ماند، و نسب ها و دودمانها مختلط مى شد، مساله ارث ، دچار هرج و مرج مى گرديد، و همان وضعى پيش مى آمد که شيوعى ها (کمونيست ها) يعنى بلشويک ها پيش آوردند، و نيز در چنين صورتى ، تمامى غرائز فطرى که مرد و زن (انسان ) مجهز به آن غرائز است باطل مى گردد، و ما انشاء الله در محلى مناسب توضيح بيشترى دراين باره خواهيم داد.
اين بود اجمال گفتار ما در مساله زناشوئى ، و اما طلاق که خود يکى از مفاخر اين شريعت است ، و اين نيز مانند همه احکامش ، از فطرت بشر سر چشمه دارد، به اين معنا که جواز اصل آن را به عهده فطرت گذاشته ، و از ناحيه فطرت هيچ دليلى بر منع از طلاق نيست ، و اما خصوصيات قيودى که در تشريع طلاق رعايتشده ، انشاء الله بحث از آنها در تفسير سوره طلاق خواهد آمد.
در اينجا همين رابگوئيم و بگذريم که در فطرى بودن اصل طلاق همين بس که ملل متمدن دنيا و کشورهاى بزرگ امروز نيز بعد از سالها و قرنها ناگزير شدند حکم ممنوعيت آن را لغو نموده و جواز طلاق را در قوانين مدنى خود بگنجانند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۴۲۱
آيه ۲۴۳ ، سوره بقره
أَ لَمْ تَرَ إِلى الَّذِينَ خَرَجُوا مِن دِيَرِهِمْ وَ هُمْ أُلُوفٌ حَذَرَ الْمَوْتِ فَقَالَ لَهُمُ اللَّهُ مُوتُوا ثُمَّ أَحْيَهُمْ إِنَّ اللَّهَ لَذُو فَضلٍ عَلى النَّاسِ وَ لَکِنَّ أَکثرَ النَّاسِ لا يَشکرُونَ(۲۴۳)
ترجمه آيات
مگر داستان آنان که هزاران نفر بودند و از بيم مرگ ، از ديار خويش بيرون شدند نشنيدى که خدا به ايشان گفت بميريد، آنگاه زنده شان کرد که خدا بر مردم کريم است ولى بيشتر مردم سپاسگزارى نمى کنند.(۲۴۳)
بيان آيه
أَ لَمْ تَرَ إِلى الَّذِينَ خَرَجُوا مِن دِيَرِهِمْ وَ هُمْ أُلُوفٌ حَذَرَ الْمَوْتِ...
کلمه «رويت » که مصدر فعل «ترى » است و به معناى ديدن است ، در اينجامعناى ديدن نيامده ،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۴۲۲
بلکه به معناى علم آمده ، و علت اينکه از علم تعبير به رؤ يت کرده براى اين است که بفهماند مطلب آنقدر روشن است که مى توان آگاهى از آن را ديدن خواند اين آيه شريفه ، همانند آيات زير است که مى فرمايد: «الم تر ان الله خلق السموات و الارض بالحق » و نيز مى فرمايد: «الم تر کيف خلق الله سبع سموات طباقا؟»
زمخشرى در اين باره گفته است کلمه «الم تر» به منزله يک مثال است که در مقام شگفت انگيزى و تعجب به کار مى رود، وقتى که مى گوئيم : «الم تر کذا و کذا» معنايش اين است که : راستى تعجب نمى کنى از اينکه چنين و چنان شد؟ و کلمه «حذر الموت » مفعول له براى فعل «خرجوا» است ، ومعنايش اين است که : مگر نديدى آن کسانى را که به خاطر ترس از مرگ ، از ديار خود خارج شدند؟ و نيز ممکن است که آن را مفعول مطلق گرفته و بگوئيم : تقدير آيه : «خرجوا من ديارهم و هم الوف يحذرون الموت حذرا»، است يعنى از ديار خود بيرون شدند در حالى که هزاران نفر بودند، و از مرگ مى ترسيدند، ترسيدنى که ناگفتنى است .
فَقَالَ لَهُمُ اللَّهُ مُوتُوا ثُمَّ أَحْيَهُمْ...
امر در اين آيه شريفه ، امر تکوينى است و منافاتى ندارد که مرگ اين گروه از مجراى طبيعى واقع شده باشد، همچنانکه در روايات هم آمده است که به مرض طاعون مرده اند، و اگر تعبير به امر (بميريد) کرده و نفرمود «خدا ايشان را ميراند و سپس زنده کرد»، براى اين بود که بهتر بر نفوذ قدرت و غلبه امر الهى دلالت کند، چون تعبير به انشاء در امور تکوينى از تعبير به خبر دادن مؤ ثرتر و مؤ کدتر است ، همچنانکه در اوامر تشريعى تعبير به اخبار مؤ کدتر است از تعبير به انشاء.
(وقتى بخواهيم به مامور خود دستور موکدى بدهيم ، گفتن اين که فلان کار را مى کنى موکدتر است از گفتن اينکه فلان کار را بکن ). «مترجم »
رده:تفسیر المیزان