تفسیر المیزان

المیزان جلد۲ بخش۳۸

دو نوع فضيلت و برترى که بعضى از انبيا (ع ) بر بعض ديگر دارند در اين دو جمله ، التفاتى از تکلم قبلى «فضلنا» به غيبت شده ، با اينکه قبل از اين جمله خداى تعالى گوينده بود و مى فرمود: ما چنين و چنان کرديم ، بعد از اين دو جمله نيز مى فرمايد: و ما به عيسى بن مريم ، بينات داديم . در اين وسط خداى سبحان غايب فرض شده و مى فرمايد: خدا با بعضى از ايشان سخن گفت ، و بعضى را بر بعضى ديگر درجاتى برترى داد، و نکته اين التفات (و خدا داناتر است )، اين است که فضيلت ها دو گونه هستند، يک نوع آن فضيلتى هست که نام آن به خودى خود دلالت بر فضيلت مى کند، مانند آيات بينات و تاءييد به روح القدس که بعدا درباره عيسى بن مريم ذکر مى کند، چون اين صفات و خصال به خودى خود صفاتى برجسته و ارجمند است و بعضى ديگر به خودى خود فضيلت نيستند، ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۴۷۳ و آنگاه فضيلت مى شوند که به مقام بزرگى بستگى داشته باشند، و از آن مقام کسب ارزش و فضيلت کنند، مثل سخن گفتن که به خودى خود يکى از فضائل نيست ، ولى اگر به خدا منسوب شود، و گفته شود که خدا با فلانى سخن گفت ، آن وقت از فضائل به حساب مى آيد، و نيز مانند رفع درجات (که اگر يک ظالم بى آبرو به کسى درجه دهد، فضيلت نيست ) وقتى فضيلت مى شود که باز به خدا منسوب گردد، مثلا گفته شود خدا فلانى را به درجاتى بالا برد. حال که اين معنا روشن شد، مى گوئيم : در دو جمله مورد بحث که دو فضيلت سخن گفتن ، و رفع درجات را آورده ، به اين جهت خدا غايب فرض شد که اين دو خصلت را به خدا نسبت داده و بفرمايد: خدا با بعضى از انبيا سخن گفت ، و بعضى را ترفيع درجه داد، بعد از آنکه اين مقصود حاصل شد، دوباره به سياق قبلى برگشته و فرمود: عيسى بن مريم را آيات بينات داديم . اقوال مختلف در باره اينکه در آيه مراد از پيامبرى که خدا با او سخن گفته کيست ؟ مفسرين در اينکه مشمول اين دو خصلت چه کسانى هستند، اختلاف دارند، بعضى گفته اند منظور از آنکه خدا با او سخن گفت ، موسى (عليه السلام ) است ، به دليل اينکه در جاى ديگر فرموده : «و کلم الله موسى تکليما». و نيز جاهائى ديگر، و بعضى ديگر گفته اند: مراد از آن رسول خدا (صلى الله عليه و آله و سلم ) است که خدا در شب معراج بدون واسطه با او سخن گفت به دليل اينکه فرموده : «ثم دنى فتدلى ، فکان قاب قوسين او ادنى ، فاوحى الى عبده ما اوحى » و معلوم است که با چنين قربى ديگر واسطه اى نمى ماند. بعضى ديگر گفته اند منظور از اين تکلم ، مطلق وحى است ، براى اينکه وحى هم تکلم است ، چيزى که هست تکلمى است پنهانى ، و خود خداى تعالى آن را تکلم خوانده و فرموده : ((و ما کان لبشر ان يکلمه الله الا وحيا او من وراى حجاب .... ليکن اين وجه با تعبير بعضى را چنين و بعضى را چنان کرد نمى سازد. از اين وجوه ، آنکه سازگارتر به مقام آيه است ، همان است که بگوئيم مراد از آيه ، ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۴۷۴ موسى (عليه السلام ) است ، چون قبل از اين سوره که در مدينه نازل شده ، در سوره اعراف که در مکه نازل شده بود، درباره سخن گفتن خدا با موسى (عليه السلام ) آيه اى نازل شده بود، و آن اين آيه است که مى فرمايد: «قال يا موسى انى اصطفيتک على الناس برسالاتى و بکلامى ». پس ، هم کلام بودن موسى براى خدا امرى معهود بوده است . اختلاف ديگر در معناى «دفع بعضهم درجات »و مراد از بعض در آن و همچنين اختلاف ديگرى در معناى «ورفع بعضهم درجات ...» کرده اند، بعضى گفته اند: مراد از آن پيامبر اسلام است که خدا درجات او را بلند کرد، و بر تمامى انبيا برترى داد، زيرا هر پيغمبرى ، مبعوث بر امت خود بود، و آن جناب مبعوث بر تمامى خلق اولين و آخرين است ، هم چنانکه خداى تعالى فرمود: «و ما ارسلناک الا کافه للناس ». و نيز به دليل اينکه خداى تعالى آنجناب را به حکم آيه شريفه : «و ما ارسلناک الارحمه للعالمين » رحمت براى همه عالم دانسته ، و باز به دليل اينکه او را خاتم نبوت دانسته و فرموده : «ولکن رسول الله و خاتم النبيين ». و باز به اين جهت به او کتابى داده که ما فوق تمامى کتب آسمانى و بيانگر هر چيز و کتابى است که از تحريف مبطلين محفوظش داشته ، و معجره اى يافته است که تا آخرين روز دنيا اعجازش باقى است ، همچنانکه فرمود: «و انزلنا اليک الکتاب بالحق مصدقا لما بين يديه من الکتاب و مهيمنا عليه ». و نيز فرموده : «و نزلنا عليک الکتاب تبيانا لکل شى ء»، و نيز فرموده : «انا نحن نزلنا الذکر و انا له لحافظون »، و نيز فرموده : «قل لئن اجتمعت الانس و الجن على ان ياءتوا بمثل هذا القرآن لا ياءتون بمثله ، و لو کان بعضهم لبعض ظهيرا»، و نيز به دليل اينکه آنجناب را به دينى اختصاص داد که قيم است ، ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۴۷۵ يعنى از عهده تاءمين تمامى مصالح دنيا و آخرت بشر بر مى آيد، همچنانکه فرمود: «فاقم وجهک للدين القيم ». بعضى هم گفته اند مراد از اين ترفيع درجه ، همان امتيازاتى است که به انبياء داده ، مثلا در باره نوح فرموده : «سلام على نوح فى العالمين ». و درباره ابراهيم (عليه السلام ) فرموده : «واذ ابتلى ابراهيم ربه بکلمات فاتمهن قال انى جاعلک للناس اماما». و نيز درباره آن جناب فرموده : که از خدا چنين درخواست کرد: «واجعل لى لسان صدق فى الاخرين ». و درباره ادريس (عليه السلام ) فرموده : «و رفعناه مکانا عليا» و درباره يوسف (عليه السلام )، فرموده : «نرفع درجات من نشاء» و درباره داود (عليه السلام ) فرموده : «وآتينا داود زبورا» و غير از اين آيه نيز آياتى که مختصات انبياء را ذکر مى کند موجود است . و همچنين بعضى ديگر گفته اند مراد از کلمه «رسل » در آيه شريفه آن رسولانى است که در همين سوره (يعنى سوره بقره ) نامشان ذکر شده ، مانند: «ابراهيم »، «موسى »، «عيسى »، «عزير»، «ارميا»، «شموئيل »، «داود» و «محمد»، (صلى الله عليه و آله و سلم )، که تا اين جا موسى و عيسى را نام برده ، و بقيه باقى مانده اند، پس مراد از بعضى از انبيا که درجه آنان بالا رفته محمد (صلى الله عليه و آله و سلم ) است که نسبت به بقيه ، درجه بالاترى دارد. بعضى ديگر گفته اند از آنجائى که مراد از رسل در آيه ، آنانى هستند که اندکى قبل از اين آيه ، نامشان به ميان آمده بود، يعنى موسى و داود و شموئيل و محمد (صلى الله عليه و آله و سلم )، و مختصات موسى را بيان کرده بود، ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۴۷۶ و آن مساله سخن گفتن با او بود، و بعد از اين مساله رفع درجات را آورده ، قهرا منظور جز پيامبر اسلام نمى تواند باشد، و ممکن است بنابراين قول ، تصريح به نام عيسى (عليه السلام ) را اينطور توجيه کرد که چون قبلا نام اين بزرگوار در بين انبيائى که در اين آيات ذکر شده نيامده بود. نام آن حضرت آورده شده است . آيه به اطلاق خود شامل تمام رسولان مى شود و دليلى بر اختصاص آيه وجود ندارد ولى آنچه سزاوار است که گفته شود اين است که شکى نيست که ترفيع درجه رسول خدا (صلى الله عليه و آله و سلم ) نيز در آيه هست ، چيزى که هست اختصاص دادن آيه به آنجناب دليلى ندارد، و همچنين اختصاص دادن آن به ساير نامبردگان يعنى ارميا و شموئيل و داود و يا به همه آنهايى که نامشان در اين سوره آمده ، هيچيک از اين نظريه ها درست نيست و بدون دليل سخن گفتن است ، بلکه ظاهر آيه اين است که به اطلاق آن شامل همه رسولان (عليه السلام ) مى شود، و کلمه بعض در جمله «و رفع بعضهم درجات »، شامل تمام انسانهايى مى گردد که خدا بر آنان انعام نموده و بر ساير افراد برترى داده است . بعضى از مفسرين اختصاص آيه به پيامبر اسلام را توجيه کرده و گفته اند: اسلوب کلام اقتضا مى کند که مراد از «بعض »، پيامبر اسلام باشد، براى اينکه سياق کلام براى عبرت گرفتن امتهائى است که بعد از در گذشت پيامبرشان به جان هم افتاده و با هم جنگ کردند، با اينکه دينشان ، يک دين بود، و از اين امتها آن هايى که در زمان نزول آيه وجود داشتند امت موسى و عيسى و پيامبر اسلام بودند، پس بايد همين سه بزرگوار منظور نظر آيه باشند، چيزى که هست از آنجايى که در آيه مورد بحث تفضيل موسى و عيسى ذکر شده ، ناگزير بايد منظور از جمله و رفع بعضهم درجات ، تنها پيامبر اسلام باشد. ليکن اين توجيه هم درست نيست ، براى اينکه قرآن کريم حکم مى کند به اينکه تمامى انبيا فرستاده شده به سوى تمامى مردم هستند، قرآن مى فرمايد: «لانفرق بين احد منهم ». پس همينکه تمامى انبيا داراى آياتى روشن بودند مى بايد ريشه فساد و درگيرى و قتال را از ميان بشر بردارد، و بعد از انبيا، ديگر جايى براى اين وحشى گرى ها باقى نماند، اما خود مردم به انگيره حسد و طغيانى که نسبت به يکديگر داشتند، به جان هم افتادند، پس ريشه اصلى جنگها همين طغيان گرى ها بوده ، خداى تعالى هر وقت مصلحت ديده ، دستور قتال داده است ، تا با کلمات خود حق را به کرسى بنشاند، و هر آنچه را که باطل است ، نابود سازد، پس بهترين وجه همان است که عموميت آيه را حفظ کنيم . ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۴۷۷ گفتارى پيرامون تکلم خداى تعالى از جمله «منهم من کلم الله ...» بر مى آيد که اجمالا عمل «سخن گفتن » از خداى تعالى سرزده ، و بطور حقيقت هم سرزده ، نه اينکه جمله نامبرده ، مجازگوئى کرده باشد، خداى سبحان هم اين عمل را در کتاب خود، کلام ناميده ، حال چه اينکه اطلاق کلام بر عمل نامبرده خدا، اطلاق حقيقى باشد، و يا اطلاقى مجازى ، پس پيرامون کلام از دو نظر بايد بحث کرد. ويژگيهاى انبيا (ع ) و اخبارى که ايشان آورده اند امور حقيقيه هستند و در بيان حقائق الهيه مجاز گوئى نشده است جهت اول اينکه : کتاب خداى عزوجل دلالت دارد بر اينکه آن ويژگى هاى مخصوصى که خداى تعالى به انبياى خود داده ، وساير مردم از درک آن عاجز مى باشند از قبيل وحى و تکلم و نزول روح و ملائکه و ديدن آيات بزرگ الهيه و نيز آنچه که خبرش را به ايشان داده ، از قبيل : «فرشته »، «شيطان »، «لوح »، «قلم » و ساير امورى که از درک و حواس انسان مخفى است ، همه امورى است حقيقى ، و واقعياتى است خارجى ، نه اينکه انبيا خواسته باشند در اين دعا وى خود مجازگويى کرده باشند، و مثلا نام قواى عقلانى را که بشر را بسوى خير دعوت مى کنند، ملائکه گذاشته باشند و نام هر چيزى را که اين قوا به ادراک انسان تحويل مى دهد، وحى نهاده باشند، و مرتبه عالى از اين قوا را که افکار خوب و مفيد به اجتماع بشرى از آن ترشح مى شود، روح القدس يا روح الامين ناميده باشند، و قواى شهوانى و غضبيه را که در نفس آدمى داعى به سوى شر و فساد است ، جن و يا شيطان خوانده ب اشند، و افکار پليدى که اجتماع صالح را به فساد مى کشانند و يا انسانها را به عمل زشت وا مى دارند وسوسه و نزعه ناميده باشند، و يا اينکه انبيا، در ساير گفته هاى خود مجازگويى کرده باشند. براى اينکه آيات قرآنى و همچنين آنچه از بيانات ان بياء گذشته (عليه السلام ) که براى ما نقل شده ، همه آن آيات ، روشنگر اين نکته اند، که آن حضرات (انبياء) در مقام مجازگويى نبوده ، و نخواسته اند حالات درونى خود را با مثل بيان کنند، و اگر کسى اين نکات روشن و بديهى را انکار کند، قطعا سر ناسازگارى و لجبازى دارد، و ما با او هم کلام نمى شويم ، و اگر جائز باشد که اينگونه بيانات را با آنگونه تاويل ها و مجازگويى ها توجيه کنيم ، بايد جايز بدانيم که تمامى خبرهايى که از حقايق الهيه داده اند، بدون استثنا به امور مادى محض تاويل نموده و از بيخ ، همه امور ماوراى ماده را منکر شويم ، و ما در اين باره در بحث از اعجاز، بياناتى ايراد نموديم ، و چون نمى توانيم دست به چنين تاويلى بزنيم ، و ناگزيريم همه را به همان معناى ظاهرى آن حمل کنيم ، در مورد تکلم خداى تعالى ناگزيريم بگوئيم امرى است حقيقى ، و واقعيتى است خارجى ، همان آثارى که بر تکلم هاى خود ما انسانها مترتب مى شود. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۴۷۸ توضيح اينکه خداى سبحان از بعضى کارهاى خود تعبير به کلام و تکليم کرده ، مثلا فرموده : «وکلم الله موسى تکليما». و يا فرموده : «منهم من کلم الله » و اين دو اطلاق سر بسته و مبهم و نظاير آن را در آيه زير تفسير نموده ، و فرموده : «و ما کان لبشر ان يکلمه الله الا وحيا او من وراى حجاب ، او يرسل رسولا فيوحى باذنه ما يشاء». اين آيه ، اطلاق ساير آيات را تفسير مى کند، براى اينکه استثناى «الا وحيا...» معنا نمى دهد مگر وقتى که منظور از تکليم در جمله «ان يکلمه الله »، تکليم حقيقى باشد، پس تکليم خدا با بشر تکليم هست ، اما به نحوى خاص (همچنانکه در آيه سوره نساء ديديد که فرمود: خدا با موسى تکلم کرد). پس حد و تعريف اصل تکليم بطور حقيقت ، بر آن صادق است ، و داراى معنى منفى نيست و نمى شود گفت که اين عمل ، تکليم نيست . حقيقت «کلام » و تعريف آن در عرف بنى آدم حال ببينيم حقيقت کلام و تعريف آن در عرف ما بنى آدم چيست ؟ آدمى به خاطر احتياج خود به تشکيل اجتماع و تاسيس مدنيت به حکم فطرت ، به هر چيزى که اجتماع بدان نيازمند است ، (که يکى از آنها سخن گفتن است )، تا به وسيله آن مقاصد خود را به يکديگر بفهمانند، و فطرتش او را در رسيدن به اين هدف هدايت کرده ، به اينکه از راه صدائى که از حلقومش بيرون مى آيد، اين حاجت خود را تاءمين کند، يعنى صداى مزبور را در فضاى دهانش جزء جزء نموده و از ترکيب آن جزءها علامت هائى به نام ک لمه درست کند، که هر يک از آنها، (علامت ها) معنائى که دارد ادا شود، چون به جز اين علامت هاى قرار دادى ، هيچ راه ديگرى نداشت تا به طرف مقابل خود بفهماند در دل چه دارد، و چه مى خواهد. پس انسان از اين جهت به تکلم نيازمند است که براى تفهيم ديگران و فهميدن خود، راه ديگرى به جز اين نداشت که آواز خود را پاره پاره کند، و از ترکيب آنها علامت هائى به نام کلمه بسازد، که هر يک از آن کلمه ها نشان دهنده معنايى باشد، و به همين جهت است که مى بينيم واژه ها، در زبانه اى مختلف ، با همه وسعتش دائر مدار احتياجات موجود بشر است ، ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۴۷۹ يعنى احتياجاتى که بشر در طول زندگى و در زندگى عصر حاضر خود به آنها بر مى خورد. و باز به همين جهت است که مى بينيم روز به روز دامنه لغت ها گسترش ‍ مى يابد، هر قدر تمدن و پيشرفت جامعه در راه زندگيش بيشتر مى شود لغت ها هم زيادتر مى شود. از اينجا روشن مى شود که کلام (يعنى تفهيم آنچه در ضمير است به وسيله صداهاى ترکيب شده و قراردادى )، وقتى تحقق مى يابد که انسان در ميان اجتماع قرار گيرد، حتى اگر حيوانى هم اجتماعى زندگى کند، گمان نمى کنم که زبان و علامتهائى نداشته باشد، قطعا دارد، و اما انسان در غير ظرف اجتماع ، محتاج به کلام نيست ، به اين معنا که اگر فرض ‍ کنيم انسانى بتواند به تنهائى زندگى کند و هيچ تماسى با انسانهاى ديگر نداشته حتى اجتماع خانوادگى هم نداشته باشد چنين فردى قطعا احتياج به کلام پيدا نمى کند، براى اينکه نيازمند به فهميدن کلام غير نبوده ، و احتياج به فهماندن کلام به غير را ندارد. و همچنين هر موجود ديگر که در وجودش احتياج به زندگى اجتماعى و تعاونى ندارد فاقد زبان است ، مانند فرشته و شيطان . در قرآن کريم تکلم به معناى معهود بين ما از خدا نفى و حقيقت معناى تکلم درباره خداى سبحان اثبات شده است پس کلام به آن نحوى که از انسان سر مى زند از خداى تعالى سرنمى زند يعنى خدا حنجره ندارد تا صدا از آن بيرون آورد، و دهان ندارد تا صدا را در مقطعهاى تنفس در دهان قطعه قطعه کند، و با غير خودش قراردادى ندارد (که بفرمايد مثلا هر وقت اگر فلان کلمه را گفتم بدان که فلان معنا را منظور دارم ) براى اينکه شاءن خداى تعالى اجل و ساحتش منزه تر از آن است که مجهز به تجهيزات جسمانى باشد، و بخواهد با دعاوى خيالى و اعتبارى استکمال کند، همچنانکه خودش فرمود: «ليس ‍ کمثله شى ء». ليکن در عين حالى که قرآن کريم تکلم به معناى معهود بين مردم را از خداى تعالى نفى مى کند، آيه شريفه : «و ما کان لبشر ان يکلمه الله الا وحيا او من وراى حجاب » (که ترجمه اش گذشت ) حقيقت معناى تکلم را درباره خداى تعالى اثبات نموده است . پس خداى تعالى تکلم با آثار و خواص خود را دارد، ولى آن حد اعتبارى را که در تکلم معهود بشرى است ، ندارد، و وقتى اثر کلام و نتيجه آن که همان فهماندن طرف باشد، در خداى تعالى هست ، قهرا بطور محدود جزء امور اعتباريه باقى مى ماند، يعنى امورى که تنها در اجتماع انسانى اعتبار دارد، مانند ذرع که فلز بودن آن واقعيت دارد، ولى ذرع بودن آن حدى است اعتبارى ، و مانند کيل و ترازو که آهن بودن و شکل آن واقعيت دارد، ولى ترازو بودنش امرى است اعتبارى ، و همچنين چراغ ، که اثرش يعنى روشنائى و روشنگريش امرى است واقعى ، ولى حد و حدودش امرى است اعتبارى ، و باز مانند سلاح که از بين بردن دشمن توسط آن امرى است ثابت ، ولى به فلان شکل بودن آن امرى است قراردادى ، و امثال اين امور که بيانش در سابق گذشت . ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۴۸۰ پس تا اينجا معلوم شد که خاصيت کلام در خداى سبحان هست ، يعنى خدا هم مقصود خود را به پيامبر خود مى فهماند، و اين همان حقيقت کلام است ، و خداى سبحان هر چند که براى ما بيان کرده که اين فهماندن انبيا حقيقت کلام است و اشاره کرد که کلام او صفات و وضع کلام ما آدميان را ندارد، و ليکن براى ما بيان نکرده ، و خود ما هم از کلام او درک نکرده ايم که در حقيقت کلام او چيست ؟، و او چگونه با پيامبرانش حرف مى زند و مقاصد خود را به ايشان تفهيم مى کند؟، چيزى که هست اينکه : چه اين چگونگى را بفهميم و چه نفهميم نمى توانيم خواص کلام معهود نزد خود را از خدا سلب نموده و بگوئيم خدا کلام ندارد، بلکه بايد بگوئيم آثار کلام يعنى تفهيم معانى مقصود و القاى آن در ذهن شنونده ، در خداى تعالى هست . تکلم خداى تعالى مانند خلقت ، احياء، اماتة ، رزق و هدايت از افعال زمانى خداوند است پس کلام خداى تعالى مانند زنده کردن و ميراندن و رزق و هدايت و توبه و ساير عناوين فع لى از افعال خداى تعالى است ، و در نتيجه صفات : «متکلم »، «محيى »، «مميت »، «رازق »، «هادى »، «تواب »، و غيره صفات فعل خدا هستند، يعنى بعد از اينکه خدا موجودى شنوا آفريد، و با او سخن گفت ، «محيى » و «متکلم » مى شود، و چون حيات را از او گرفت «مميت » به شمار مى آيد، و وقتى او را هدايت کرد، و از گناهش صرف نظر نمود، «هادى » و «تواب » مى شود. پس لازم نيست که خداى سبحان قبل از اين هم اين صفات را داشته باشد، و ذات او از اين جهت تمام باشد، بر خلاف علم و قدرت و حيات که صفات ذاتند، و بدون آنها ذات ، تماميت ندارد، و چگونه مى توان گفت ، بين صفات ذات و صفات افعال ، که صفاتى بعد از تماميت ذات و چه بسا قبل از انطباق بر زمان است ، فرقى نيست ؟، با اينکه خود خداى تعالى در آيات زير پاره اى از صفات و افعال خود را زمانى دانسته و مى فرمايد: «و لما جاء موسى لميقاتنا و کلمه ربه قال رب ارنى انظر اليک قال لن ترانى » بعد از آنکه موسى به ميقات ما و پروردگارش با او سخن گفت ، وى گفت : پروردگارا خودت را به من نشان بده ، تا به سوى تو نظر کنم ، گفت : هرگز مرا نخواهى ديد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۴۸۱ و نيز فرمود: «و قد خلقتک من قبل و لم تک شيئا» با اينکه من قبلا تو را آفريدم ، در حالى که هيچ چيزى نبودى ، و باز فرموده : «فقال لهم الله موتوا ثم احياهم » خداى تعالى نخست به ايشان فرمود بميريد، و سپس آنها را زنده کرد. و نيز فرموده : «نحن نرزقکم و اياهم » ما شما و آنها را روزى مى دهيم . و همچنين مى فرمايد: «الذى اعطى کل شى ء خلقه ثم هدى » موسى به فرعون گفت : پروردگار ما کسى است که نخست هر چيزى را خلق کرد و سپس آن را هدايت نمود. و نيز فرمود: «ثم تاب عليهم ليتوبوا» سپس نظر رحمت خود را به ايشان برگردانيد تا توبه کنند. بطورى که ملاحظه مى کنيد اين آيات «کلام خدا»، «خلقت »، «ميراندن »، «زنده کردن »، «رزق »، «هدايت » و «توبه » را زمانى مى داند، و همه را يکسان زمانى مى داند. اين آن حقيقتى است که انديشيدن در آيات قرآن و بحث و تفسيرى که سر و کار آن تنها با خود قرآن است در خصوص معناى کلام دست مى دهد، و اما اين سؤ ال که از نظر علم کلام ، که خود علمى جداگانه است ، و متخصصين آن را متکلمين گويند، سخن گفتن خدا چه معنا دارد؟ و متکلمين گذشته ، در اين باره چه گفته اند؟ و نيز اين سؤ ال که علم فلسفه در اين باره چه اقتضائى دارد؟ پاسخ آن انشاء الله به زودى مى آيد. اين را هم بايد دانست که لفظ «کلام » يا «تکليم » از الفاظى است که خداى تعالى در قرآن آن را در غير مورد انسان استعمال نکرده ، بلکه لفظ «کلمه »، و يا لفظ «کلمات » را در غير مورد انسان استعمال کرده ، مثلا نفس آدمى را در آيه زير، «کلمه » خوانده ، و فرمود: «و کلمته القيها الى مريم » و دين خدا را کلمه خوانده و فرموده : «و کلمه الله هى العليا». ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۴۸۲ و نيز فرموده : «و تمت کلمه ربک صدقا و عدلا»، و قضاى خدا و يا نوعى از خلق او را کلمه خوانده ، و فرموده : «ما نفدت کلمات الله » که توضيح بيشترش خواهد آمد. موارد استعمال نفس «قول » در قرآن مجيد و اما لفظ قول را در قرآن مجيد بطور عموم استعمال کرده ، يعنى هم سخن گفتن خدا با انسان را شامل مى شود، و هم با غير انسان را، از آن جمله در مورد انسان فرموده : «فقلنا يا آدم ان هذا عدولک و لزوجک » پس گفتيم اى آدم ، اين ابليس دشمن تو و دشمن همسر تو است . و در مورد ملائکه فرموده : «اذ قال ربک للملائکه انى جاعل فى الارض خليفة » آن زمان که پروردگارت به ملائکه گفت : من در زمين جانشين خواهم نهاد. و نيز فرموده : «اذ قال ربک للملائکه انى خالق بشرا من طين » آن زمان که پروردگارت به ملائکه گفت ، من بشرى از گل خواهم آفريد. و در مورد ابليس فرموده : «قال يا ابليس ما منعک ان تسجد لما خلقت بيدى » فرمود: اى ابليس چه عامل و انگيره اى تو را از اينکه سجده کنى در برابر چيزى که من به دست خود آفريده ام بازداشت ؟. و در مورد غير صاحبان عقل فرموده : «ثم استوى الى السماء و هى دخان فقال لها و للارض ائتيا طوعا او کرها، قالتا اتينا طائعين » سپس ‍ به خلقت آسمان که دودى بيش نبود بپرداخت ، پس به آسمان و زمين گفت : چه بخواهيد و چه نخواهيد بايد بيائيد، گفتند: به طوع و رغبت آمديم . و نيز فرموده : «قلنا يا نارکونى بردا و سلاما على ابراهيم » به آتش ‍ گفتيم بر ابراهيم سرد و بى آزار شود. و نيز فرموده : «و قيل يا ارض ابلعى مائک و يا سماء اقلعى » گفته شد اى زمين آب خودت را فرو ببر، و اى آسمان تو هم بس کن . ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۴۸۳ و در آيه زير تمامى موارد را يعنى صاحبان عقل و غير صاحبان عقل را جمع کرده با اينکه موارد آن بسيار مختلف است يکسره فرموده : «انما امره اذا اراد شيئا ان يقول له کن فيکون » امر او در وقتى که چيزى را اراده کرده باشد تنها اين است که به آن چيز بفرمايد موجود شو و آن چيز موجود مى شود. و نيز فرموده : «اذا قضى امرا فانما يقول له کن فيکون » چون قضاى امرى ر ا براند تنها به آن امر ميگويد موجود شو و آن امر موجود مى شود. و آنچه که بعد ازدقت و تدبر از کلام خداى تعالى استفاده مى شود، اين است که لفظ قول از خداى تعالى به معناى ايجاد چيزى است که : آنچه با وجود يافتنش دلالت بر معنائى مى کند که مقصود خدا بوده است ، (همچنانکه قول در اصطلاح خود آدميان نيز به معناى ايجاد صدائى است که بر معناى مقصود ما دلالت مى کند). دليل بر اينکه لفظ قول در قرآن مجيد به معناى چنين ايجادى است اين است که هم در مواردى که شنونده اى داراى گوش و درک است استعمال شده ، و هم در مواردى که گوش و درک به آن معنائى که معهود بين ما است ندارد، مانند آسمان و زمين ، و تنها راه سخن گفتن با آنها تکوين و ايجاد است ، و به دليل اينکه دو آيه اخير يعنى آيه سوره يس و سوره مريم ، قول درآيات قبلى را به ايجاد و خلقت تفسير کرده است . قول خدا در تکوينيات عبارت است از خود موجودات تکوينى اين همان معنائى است که گفتيم از تدبر در کلام خدا به دست مى آيد حال هر يک از دو مورد تکوينيات و غير تکوينيات را توضيح داده و مى گوئيم : اما قول خدا در مورد تکوينيات عبارت شد از خود آن موجود تکوينى ، که خدا ايجادش کرد، پس موجودات عالم در عين اينکه مخلوق خدايند قول خدا هم هستند، براى اينکه خاصيت قول در آنها هست ، خاصيت قول اين است که غير مرا به آنچه در قلب من است آگاه مى سازد، مخلوقات خدا هم با خلقت و وجود خود بر خواست خدا دلالت مى کنند، و اين پر واضح است که به حکم دو آيه سوره يس و مريم ، وقتى خدا چيزى را اراده مى کند و مى فرمايد موجود شو حتى کلمه «باش » هم بين خدا و آن چيز واسطه نيست ، و غير از وجود خود آن چيز هيچ امر ديگرى دست اندر کار نيست ، پس هستى آن چيز، بعينه ، قول خدا و باش خدا است ، پس قول خدا در تکوينيات عين همان خلقت و ايجاد است ، ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۴۸۴ که آن نيز عين وجود است ، و وجود هم عين آن چيز است قول خداوند در غير تکوينيات و قول خدا با ملائکه و شيطان و کلام خود فرشتگان با يکديگر چگونه است ؟ و اما در غير تکوينيات از قبيل سخن گفتن با يک انسان ، مثلا بايد دانست که قول خدا عبارت است از ايجاد امرى که باعث پديد آمدن علمى باطنى در انسان مى شود، علم به اينکه فلان مطلب چنين و چنان است ، حال يا به اينکه خداى تعالى صدايى در کنار جسمى ايجاد کند، و انسانى که پهلوى آن جسم ايستاده ، مطلب را بشنود و بفهمد، و يا به نحوى ديگر که مانه آن را درک مى کنيم ، و نه مى توانيم کيفيت تاءثرش را در قلب پيامبر تصور نمائيم ، و نمى دانيم چگونه خداى تعالى به پيامبرى از پيامبران خود مى فهماند که مثلا فلان مطلب چنين و چنان است ، اما اينقدر مى دانيم که قول و کلام خدا با پيامبر خود، حقيقت معناى «قول » و «کلام » را دارد. و همچنين در مورد قول خدا با ملائکه يا شيطان ، ليکن در خصوص اين دو مورد و شبيه آن اگر مشابهى داشته باشند، به خاطر اينکه وجودشان از سنخ وجود ما انسانها نيست ، يعنى حيوانى اجتماعى نيستند، و همانند ما از راه تحصيل علم ، تکامل تدريجى ندارند. بايد قول معنائى ديگر داشته باشد، در ما انسانها قول عبارت بود از استخدام صوت يا اشاره به ضميمه قرار داد قبلى ، که فطرت انسانى ما، و اينکه حيوانى اجتماعى هستيم آن را ايجاب مى کرد و اما ملائکه و جن و مشابه آن دو و بطورى که از کلام خداى سبحان بر مى آيد چنين وجودى ندارند، پس قطعا سخن گفتن خدا با آنان طورى ديگر است . از اينجا روشن مى شود که سخن گفتن خود فرشتگان با يکديگر، و خود شيطانها با يکديگر از راه استخدام صدا و استعمال لغت هائى در برابر معانى نيست و بنابراين وقتى يک فرشته مى خواهد با فرشته اى ديگر سخن بگويد و مقاصد خود را به او بفهماند، و يا شيطانى مى خواهد با شيطان ديگر سخن بگويد، اينطور نيست که مانند ما، بدنى و سرى و در سر دهنى و در دهان زبانى داشته باشد، و آن زبان صدا را قطعه قطعه نموده ، از هر چند قطعه اش لفظى در برابر مقصد خود درست کند، و شنونده اى هم سرى و در سر سوراخى بنام گوش و داراى حس شنوايى و در پشت آن ، دستگاه انتقال صوت به مغز داشته باشد، تا سخنان گوينده را بشنود، و اين پر واضح است . اما هر چه باشد بطور مسلم در بين اين دو نوع مخلوق ، حقيقت معناى سخن گفتن و سخن شنيدن هست ، و اثر قول و مخصوصا فهم ، معناى مقصود و ادراک آن را دارد، هر چند که قولى چون قول ما ندارند، و همچنين بين خداى سبحان و بين ملائکه و شيطان قول هست ، اما نه چون ما، که عبارت است از ايجاد صوت از طرف صاحب قول ، و شنيدن آن از طرف مقابل . و همچنين قولى که احيانا به پاره اى از حيوانات بى زبان نسبت داده شده ، و از آن جمله قرآن کريم در باره مورچه زمان حضرت سليمان فرموده است : «قالت نمله يا ايها النمل ادخلوا مساکنکم » مورچه اى بانگ زد: اى مورچگان به سوراخهاى خود برويد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۴۸۵ و نيز درباره هدهد سليمان (عليه السلام ) مى فرمايد: «فقال احطت بما لم تحط به و جئتک من سبا بنبا» يقين گفت : من به چيزى دست يافتم که تو هرگز از آن خبرندارى ، و من از شهر سباء خبرى يقينى آورده ام . و نيز درباره وحيى که خود خدا به بعضى از جانداران بى زبان کرده مى فرمايد: «واوحى ربک الى النحل ان اتخذى من الجبال بيوتا و من الشجر و مما يعرشون » پروردگارت به زنبور عسل وحى کرد که از سوراخ کوهها و سقف خانه هايى که مردم مى سازند و از شکاف درختان براى خود خانه ها بسازيد. رده:تفسیر المیزان

آیات این صفحه