المیزان جلد۲ بخش۴۵
مراد ابراهيم (ع ) از سؤ ال از چگونگى زنده کردن مردگان «ارنى کيف تحيى الموتى »
و آيه : «ارنى کيف تحيى الموتى »، بر چند نکته دلالت دارد.
نکته اول اينکه : ابراهيم خليل (عليه السلام ) از خداى تعالى در خواست ديدن زنده نمودن را کرد، نه بيان استدلالى ، زيرا انبياء (عليه السلام ) و مخصوصا پيغمبرى چون ابراهيم (عليه السلام ) مقامشان بالاتر از آن است که معتقد به قيامت باشند، در حالى که دليلى بر آن نداشته و از خدا درخواست دليل کنند، چون اعتقاد به يک امر نظرى و استدلالى احتياج به دليل دارد، و بدون دليل ، اعتقاد تقليدى و يا ناشى از اختلال روانى و فکرى خواهد بود در حالى که نه تقليد لايق به ساحت پيغمبرى چون آن جناب است ، و نه اختلال فکرى ، علاوه بر اينکه ابراهيم (عليه السلام ) سؤ ال خود را با کلمه «کيف » ادا کرد، که مخصوص سؤ ال از خصوصيات وجود چيزى است ، نه از اصل وجود آن ، وقتى شما از مخاطب خود مى پرسيد که «آيا زيد را همراه ما ديدى ؟» سؤ ال از اصل ديدن زيد است و چون مى پرسى «زيد را چگونه ديدى ؟» سوال از اصل ديدن نيست ، بلکه از خصوصيات ديدن و يا به عبارت ديگر ديدن خصوصيات است ، پس معلوم شد که ابراهيم (عليه السلام ) در خواست روشن شدن حقيقت کرده ، اما از راه بيان عملى ، يعنى نشان دادن ، نه بيان علمى به احتجاج و استدلال .
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۵۶۲
نکته دوم اينکه : آيه شريفه دلالت مى کند بر اينکه ابراهيم (عليه السلام ) درخواست کرده بود که خدا کيفيت احيا و زنده کردن را به او نشان دهد، نه اصل احيا را، چون درخواست خود را به اين عبارت آورد: «چگونه مرده را زنده مى کنى ؟»، و اين سؤ ال مى تواند دو معنا داشته باشد، معناى اول اينکه چگونه اجزاى مادى مرده ، حيات مى پذيرد؟ و اجزاى متلاشى دوباره جمع گشته و به صورت موجودى زنده شکل مى گيرد؟ و خلاصه اينکه چگونه قدرت خدا بعد از موت و فناى بشر به زنده کردن آنها تعلق مى گيرد؟.
معناى دوم اينکه : سؤ ال از کيفيت افاضه حيات برمردگان باشد، و اينکه خدا با اجزاى آن مرده چه مى کند که زنده مى شوند؟ و حاصل اينکه سؤ ال از سبب و کيفيت تاءثر سبب است ، و اين به عبارتى همان است که خداى سبحان آن را ملکوت اشياء خوانده و فرموده : «انما امره اذا اراد شيئا ان يقول له کن فيکون ، فسبحان الذى بيده ملکوت کل شى ء»، امر او هر گاه چيزى را بخواهد ايجاد کند تنها به اين است که به آن بگويد: «باش » و او موجود شود، پس منزه است خدائى که ملکوت هر چيزى به دست اوست .
سه دليل بر اينکه مراد ابراهيم (ع ) اين بود که خدا کيفيت احياء را به او نشان دهد نه اصل احياء
و منظور ابراهيم (عليه السلام )، سؤ ال از کيفيت حيات پذيرى به معناى دوم بوده ، نه به معناى اول ، به چند دليل ، دليل اول ، اينکه گفت : «کيف تحيى الموتى » بضم تاء که مضارع از مصدر «احياء» است يعنى مردگان را چگونه زنده مى کنى ؟ پس از کيفيت زنده کردن پرسيده ، که خود يکى از افعال خاص خدا و معرف او است ، خدائى که سبب حيات هر زنده اى است و به امر او هر زنده اى زنده مى باشد، و اگر گفته بود: «کيف تحيى الموتى » به فتح «تاء» يعنى چگونه مردگان زنده مى شوند، در اين صورت از کيفيت حيات پذيرى به معناى اول يعنى کيفيت جمع شدن اجزاى يک مرده و برگشتنش به صورت اول و قبول حيات بوده .
تکرار مى کنم که اگر سوال از کيفيت حيات پذيرى به معناى اول بود، بايد عبارت آن «کيف تحيى الموتى » به فتح «تاء» بود نه به ضم آن .
دليل دوم اينکه : اگر سؤ ال آن جناب از کيفيت حيات پذيرى اجزا بود، ديگر وجهى نداشت که اين عمل به دست ابراهيم (عليه السلام ) انجام شود، و کافى بود خداى تعالى در پيش روى آن جناب حيوان مرده اى را زنده کند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۵۶۳
دليل سوم اينکه : اگر منظورش سؤ ال از کيفيت حيات پذيرى به نحو اول بود جا داشت در آخر کلام بفرمايد: «اعلم ان الله على کل شى ء قدير»، نه اينکه بفرمايد: «و اعلم ان الله عزيز حکيم »، چون روش قرآن کريم اين است که در آخر هر آيه از اسماء و صفات خداى تعالى ، آن صفتى را ذکرکند که متناسب با مطلب همان آيه باشد، و مناسب با زنده کردن مردگان ، صفت قدرت است نه صفت عزت و حکمت ، چون عزت و حکمت (که اولى عبارت است از دارا بودن ذات خدا هر آنچه را که ديگران ندارند، و مستحق آن هستند، و دومى عبارت است از محکم کارى او) با دادن و افاضه حيات از ناحيه او تناسب دارد نه با قابليت ماده براى گرفتن حيات و افاضه او (دقت فرمائيد).
گفته برخى از مفسرين مبنى بر اينکه ابراهيم (ع ) درخواست علم به کيفيت احياء را نموده نه ديدن آن را
از آنچه گذشت فساد گفتار بعضى از مفسرين روشن شد، که گفته اند: ابراهيم (عليه السلام ) در جمله «رب ارنى » از خداى تعالى درخواست علم به کيفيت احيا را کرده ، نه ديدن آن را، و پاسخى هم که در آيه شريفه آمده بر بيش از اين دلالت ندارد.
و اينک خلاصه گفتار آن مفسر: در اين آيه چيزى که دلالت کند بر اينکه خدا دستور زنده کردن به ابراهيم (عليه السلام ) داده باشد نيامده ، و همچنين آيه دلالت ندارد بر اينکه ابراهيم (عليه السلام ) اين کار را انجام داده و آن چهار مرغ را چنين و چنان کرده باشد، چون هر فرمان وامرى به منظور امتثال صادر نمى شود، بلکه ممکن است يک خبرى را به صورت امر و دستور بيان کنند، مثل اينکه کسى از شما بپرسد جوهر خودنويس را چگونه درست مى کنند؟ و شما در پاسخ بگوئى فلان چيز و فلان چيز را بگير و آنها را چنين و چنان کن تاجوهر درست شود و منظور شما در حقيقت امر و دستور نيست ، بلکه مى خواهى خبر دهى که مرکب را اينگونه درست مى کنند.
مفسر نامبرده آنگاه گفته است : در قرآن چه بسا از خبرها که به صورت امر آمده است و در حقيقت ، کلام در اين آيه مثلى است براى زنده کردن مرده و معنايش اين است که چهار رقم مرغ بگير، و نزد خود نگه دار، بطوريکه هم تو با آنها انس بگيرى و هم آنها با تو مانوس شوند، بطوريکه هر وقت صداشان بزنى پيش تو بيايند، چون مرغان از ساير حيوانات زودتر انس مى گيرند، آنگاه هر يک از آنها را بر سر يک کوهى بگذار، و سپس آنها را يکى يکى صدا کن ، مى بينى که به سرعت نزدت مى آيند، بدون اينکه جدائى کوهها و دورى مسافت مانع آمدنشان شود، پروردگار تو نيز چنين است ، وقتى بخواهد مردگانى را زنده کند،با کلمه «تکوين » آنها را صدا مى زند، و مى فرمايد: «زنده شويد»، و زنده مى شوند، بدون اينکه تفرق اجزاى بدن آنها مانع شود، همانطور که در آغاز خلقت بهمين نحو موجودات را آفريد، و به آسمانها و زمين فرمان داد: «ائتيا طوعا او کرها» بايد بيائيد چه بخواهيد و چه نخواهيد، و موجودات در پاسخ عرضه داشتند: «اتينا طائعين » با رغبت آمديم .
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۵۶۴
پنچ دليلى که مفسر مذکور بر اثبات گفتار خود آورده است
آنگاه پنج دليل بر گفتار خود آورده و مى گويد:
دليل اول : در خود آيه است که مى فرمايد: «فصرهن » چون معناى اين کلمه چنين است : آنها را متمايل کن يعنى ميل آنها را به سوى خود ايجاد کن و اين همان ايجاد انس است ، شاهد ما بر اينکه معناى آن چنين است ، متعدى شدن و مفعول گرفتن کلمه به حرف «الى » است ، چون فعل «صار - يصير» وقتى با اين حرف متعدى شود معناى متمايل کردن از آن فهميده مى شود و اينکه مفسرين گفته اند: به معناى تقطيع و تکه تکه کردن است ، و در آيه معنايش اين است که مرغان را بعد از سر بريدن قطعه قطعه کن ، با متعدى شدن به وسيله حرف الى سازگار نيست ، و اما اينکه بعضى گفته اند: کلمه «اليک » متعلق به جمله «خذ» است ، نه به جمله «فصرهن » و معنايش اين است که چهار مرغ براى خود اختيار کن و آنها را قطعه قطعه کن ، معنائى است خلاف ظاهر کلام .
دليل دوم : از ظاهر آيه بر مى آيد هر چهار ضمير در اين کلمات يعنى «صرهن » و «منهن » و «ادعهن » و «ياتينک » يک مرجع دارند و آن کلمه «طيور» است ، و بنا به گفته ما هر چهار ضمير به «طير» بر مى گردد، ولى بنا به گفتار ديگران ، لازم مى آيد اين وحدت مرجع ، از بين برود، يعنى دو ضمير اول به طيور و سومى و چهارمى به «اجزاى » آنها بر گردد تا معنا چنين شود: آنها را قطعه قطعه کن ، و از مجموع آنها بر سر هر کوهى مقدارى را بگذار، آنگاه آنها را تک تک صدا بزن ، مثلا اجزاء خروس را صدا بزن ، پس آن خروس نزدت مى آيد. و ليکن اين خلاف ظاهر آيه است ، که بين ضميرها تفرقه بيندازيم .
بعضى از مفسرينى که نظريه فوق را پذيرفته اند ادله ديگرى نيز اضافه کرده اند که بدين قرارند.
دليل سوم : نشان دادن کيفيت خلقت ، اگر به اين معنا باشد که خدا نشان بدهد که چگونه اجزاى به باد رفته مرده اى را جمع مى کند، و به صورت اولش بر مى گرداند چنين منظورى با قطعه قطعه کردن چهار مرغ ، و درهم آميختن آنها با يکديگر و قرار دادن هر جزئى از مجموع را بر سر کوهى حاصل نمى شود، چون در چنين فرضى چگونه تصور مى شود که شخصى حرکت ذره ذره هاى بدن خروس (را مثلا) و دگرگونگى هاى آنها را مشاهده کند که دارند به يکديگر وصل مى شوند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۵۶۵
و اگر به اين معنا باشد که خدا شخص را بر کنه کلمه تکوينى خود که همان اراده الهيه اوست و گوينده آن کلمه و حقيقت آن هم همان هستى موجودات مى باشد، آگاهى و احاطه بدهد. چنين چيزى به حکم ظاهر قرآن و اجماع همه مسلمانان از دو جهت امرى غير ممکن است ، زيرا نه بشر مى تواند به کنه هستى موجودات احاطه يابد، و نه صفات خدا کيفيت مى پذيرد، تا ابراهيم نشان دادن آن را درخواست کند.
دليل چهارم : جمله «ثم اجعل ...» به خاطر کلمه «ثم - سپس » دلالت بر بعديت دارد، و اين بعديت با معنائى که ما براى «صرهن » کرديم ، و آن را به معناى مانوس شدن گرفتيم مناسب تراست ، و همچنين خود کلمه «صرهن » با آن معنا سازگار است ، نه با سر بريدن و گوشت و استخوان آنها را کوبيدن .
دليل پنجم : اگر منظور خداوند متعال ، آن معنائى باشد که ساير مفسرين گفته اند، مناسب تر آن بود که آيه شريفه با اسم «قدير» ختم شود، نه با دو اسم «عزيز» و «حکيم » براى اينکه «عزيز» به معناى قادرى است که دسترسى به او ممکن نباشد، اين بود نظريه عده اى از مفسرين .
بى اعتبارى آن نظريه و پاسخ به دلايل پنجگانه آن
خواننده عزيز اگر در بيان قبلى ما مقدار بيشترى دقت کند بى اعتبارى اين نظريه را مى فهمد، زيرا سؤ ال و درخواست ابراهيم (عليه السلام ) «ارنى - نشانم بده » و جمله «کيف تحيى الموتى - چگونه مردگان را زنده مى کنى »، و دستور خداى تعالى به اينکه اين عمل به دست خود ابراهيم (عليه السلام ) انجام گيرد (که بيانش گذشت ) هيچ يک از اينها با معنائى که اينها براى آيه ذکر کردند نمى سازد، علاوه بر اينکه کلمه «جزء» در جمله «سپس بر سر هر کوهى جزئى از آن ها را بگذار» ظهور در جزء تک تک هر مرغى دارد، نه در اينکه يک مرغ را سر آن کوه ، و يکى ديگر را سر کوهى ديگر بگذار.
و اما پنج دليلى که برگفتار خود آورده اند هيچ يک درست نيست .
اما جواب از دليل اول : معناى کلمه «صرهن » همان قطعه قطعه کردن است ، و اگر با حرف «الى » متعدى شده و مفعول بگيرد دليل بر آن نيست که به معناى متمايل کردن باشد، بلکه براى اين است که کلمه نامبرده علاوه بر معناى «قطع کردن » متضمن معناى «به طرف خود کشيدن » نيز هست ، همچنانکه در جمله «الرفث الى نساءکم » کلمه «رفث » متضمن معناى «افضاء» هم بوده و با حرف «الى » متعدى شده است به تفسير آيه (۱۸۷ سوره بقره ) مراجعه فرمائيد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۵۶۶
و اما جواب دليل دوم : اين است که ما نيز تمامى ضميرهاى چهارگانه را به طيور بر مى گردانيم ، و اگر بپرسى چطور ضمير سومى و چهارمى را به طيور بر مى گردانى ؟ با اينکه از طيور تنها اجزايش مانده و صورتش به کلى از بين رفته ، ما نيز عين اين سؤ ال را از شما مى کنيم ، که در آيه : «ثم استوى الى السماء و هى دخان فقال لها و للارض ائتيا طوعا او کرها قالتا آتينا طائعين ».
چگونه ضمير «هى » و «ها» را به آسمان بر مى گردانيد، در حالى که آن روز از آسمان تنها ماده دودى شکلش وجود داشت و صورت آسمانى به خود نگرفته بود و چگونه ضمير «له » در آيه : «انما امره اذا اراد شيئا ان يقول له کن فيکون » را به «شى ء» بر مى گردانيد؟ در حالى که قبل از کلمه «کن » يعنى ايجاد موجودات ، چيزى موجود نبوده ، تا ضمير به آن بر گردد.
و حقيقت اين است که تنها در خطاب هاى لفظى است که بايد مخاطب قبلا وجود داشته باشد، و اما در خطاب هاى تکوينى قضيه درست بر عکس است ، يعنى وجود مخاطب فرع خطاب است ، چون خطاب هاى تکوينى همان ايجاد است ، و معلوم است که تا خطاب صادر نشود، مخاطبى پديد نمى آيد، چون وجود، فرع بر ايجاد است ، همچنانکه در آيه «ان نقول له کن فيکون » کلمه «فيکون » اشاره به وجود «شى ء» است که متفرع شده بر کلمه «کن » که همان ايجاد است .
و اما جواب دليل سوم : اين است که ما طرف ديگر و شق دوم را قائليم ، و مى گوئيم سؤ ال از کيفيت فعل خداى سبحان و احياى او است ، نه از کيفيت حيات پذيرى ماده و اينکه گفتند: بشر نمى تواند به کنه اراده الهى پى ببرد، چون اراده از صفات اوست (هم به دليل ظاهر قرآن و هم به اتفاق همه مسلمانان )، در پاسخ مى گوئيم : اراده از صفات فعل است نه از صفات ذات ، صفتى است مانند خالقيت و رازقيت و امثال آن که از فعل خدا انتزاع مى شود. و آن که دست بشر بدان نمى رسد ذات متعاليه خداست ، همچنانکه خودش در کلام مجيدش فرمود: «و لا يحيطون به علما».
پس اراده صفتى است که از فعل خدا انتزاع مى شود، و آن فعل عبارت است از ايجاد که با وجود هر چيزى متحد است ، و عبارت است از کلمه «کن » در آيه «ان نقول له کن فيکون »، و خداى سبحان در دنباله اين آيه فرموده : اين کلمه عبارت است از ملکوت هر چيز: «فسبحان الذى بيده ملکوت کل شى ء».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۵۶۷
از سوى ديگر صريحا فرموده : ملکوت خود را به ابراهيم نشان داديم ، «و کذلک نرى ابراهيم ملکوت السموات و الارض و ليکون من الموقنين » و يکى از ملکوت آسمانها و زمين ، همين زنده کردن مرغان نامبرده در آيه است .
حال ببينيم منشا اين شبهه و نظائر آن چيست ؟ منشا آن اين است که اين دانشمندان گمان کرده اند که خواستن ابراهيم از طيور و گفتن عيسى (عليه السلام ) به مردگان هنگام زنده کردن آنها به اينکه «برخيز به اذن خدا»، و نيز جريان يافتن باد به امر سليمان و ساير معجزات که در کتاب و سنت از آنها نامبرده شده ، اثرى است که خداى تعالى در الفاظ اين پيامبران قرار داده ، يعنى اثر و خاصيت خود الفاظ آنهاست و يا اثرى است که خدا در ادراک تخيلى آنان نهاده ،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۵۶۸
و الفاظشان بر آن ادراک تخيلى دلالت مى کند، نظير ارتباط و نسبتى که ميان الفاظ عادى ما با معانى آن دارد، و اين نکته بر آنان پوشيده مانده که اين تاءثر، نه مربوط به الفاظ انبياء است ، نه به اراده آنان که الفاظ حاکى از آن است ، بلکه مربوط به اتصال باطنى آن حضرات به قوه قاهره و شکست ناپذير خدا و قدرت مطلقه و غير متناهى او است ، همه کاره و فاعل حقيقى معجزات ، اين ارتباط است .
و اما جواب از دليل چهارمشان اين است که : معناى تراخى و تدريج که از کلمه ثم استفاده مى شود همانطور که با معناى تربيت مرغان و مانوس کردن آنها تناسب دارد، با معناى ذبح کردن و کوبيدن و جدا کردن اعضاى آنها از يکديگر و گذاشتن هر قسمتى از آن اجزاى کوبيده شده را بر سر يک کوه نيز تناسب دارد، و مطلب بسيار روشن است .
و اما جواب از دليل پنجمشان اين است که : عين اين اشکال به خودشان بر مى گردد، براى اينکه حاصل اشکالشان اين بوده که خدا کيفيت زنده کردن را با بيان علمى براى ابراهيم (عليه السلام ) بيان کرده نه با ارائه و نشان دادن حسى . به ايشان مى گوئيم در اين صورت آيه بايد با صفت «قدرت » ختم شود نه «عزت » و «حکمت »، در حالى که در سابق توجه فرموديد که گفتيم مناسب تر همين است که با صفت عزت و حکمت ختم شود نه با صفت قدرت ، از همان بيان ، اين معنا نيز روشن مى شود: اينکه بعضى ديگر از مفسرين گفته اند: مراد از در خواستى که در آيه آمده ، درخواست ديدن حيات پذيرى اجزاى مرده است ، صحيح نيست .
تفسير باطل يکى از مفسرين در باره درخواست ابراهيم (ع ) از خداوند در خصوص رؤ يت چگونگى احياء مردگان
خلاصه بيان اين مفسر اين است که : سوال ابراهيم (عليه السلام ) (العياذ بالله ) از يک امر دينى نبوده ، بلکه اين بوده که از کيفيت زنده نمودن سر در آورد، و علم و آگاهى به اينکه مرده را چگونه زنده مى کند، شرط ايمان نيست .
پس ابراهيم (عليه السلام ) از خدا علمى را که ايمان مشروط بر آن است طلب نکرده ، به دليل اينکه خود را با لفظ «کيف » آورده و همه مى دانيم که اين کلمه در مورد سؤ ال از حال استعمال مى شود، نظير اينکه کسى بپرسد «کيف يحکم زيد فى الناس ، زيد در ميان مردم چگونه قضاوت مى کند؟» که پرسش کننده در اينکه زيد قضاوت مى کند، شک ندارد بلکه در کيفيت آن شک دارد، و گرنه اگر در اصل قضاوت شک مى داشت مى پرسيد: «ايحکم زيد فى الناس »، آيا زيد در بين مردم قضاوت مى کند؟.
و اگر خداى تعالى در پاسخ ابراهيم (عليه السلام ) از او پرسيد: «مگر ايمان نياورده اى ؟» براى اين بوده که هر چند ظاهر کلمه «کيف » سوال از چگونگى احياء است ، ليکن از آنجائى که گاهى اين کلمه در تعجيز هم استعمال مى شود، مثلا وقتى کسى ادعا مى کند که مى توانم وزنه سى منى را بردارم ،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۵۶۹
به او مى گوئى بردار ببينم چگونه بر مى دارى ؟ و منظورت اين است که به او بفهمانى تو نمى توانى بردارى . و نيز از آنجائى که خداى تعالى مى دانست ابراهيم (عليه السلام ) چنين توهمى نمى کند، و به پروردگارش نمى گويد زنده کن ببينم چگونه زنده مى کنى ، خواست اين احتمال را از کلام او دور کند، و ايمان خالص او در نظر مردم مشوب نشود، و سخنش طورى باشد که هر کسى که آن را مى شنود بدون شک پى به خلوص ايمانش ببرد، لذا پرسيد: «مگر تو ايمان ندارى ، به اينکه من مى توانم مرده زنده کنم »؟ او هم در پاسخ عرضه داشت : «چرا، ايمان دارم ، ليکن مى خواهم ايمان خود را بيشتر کنم ».
و کلمه «طمانينة »، بنابراين معنا عبارت مى شود از آرامش قلب به وسيله مشاهده و اينکه قلب در کيفيت احيا، هزار جا نرود، و احتمالات گوناگون ندهد، البته نداشتن اين آرامش قبل از مشاهده ، منافاتى با ايمان ندارد، چون ممکن است آن جناب قبل از ديدن احيا، عالى ترين درجه ايمان را به قدرت خدا بر «زنده کردن و احيا» داشته باشد، و مشاهده زنده شدن مرغان ذره اى بر ايمانش نيفزايد، بلکه فايده ديگرى داشته باشد که داشتن آن ، شرط ايمان نيست . آنگاه مفسر نامبرده بعد از سخنانى طولانى گفته : آيه شريفه دلالت دارد بر فضيلت ابراهيم (عليه السلام ) چون وقتى آن جناب درخواستى از خداوند متعال کرد فورا و به آسان ترين وجه درخواستش را اجابت کرد، با اينکه همين اجابت را درباره عزير بعد از صد سال عملى ساخت .
وجه بطلان تفسير مزبور
خواننده محترم با دقت در خود آيه و در آنچه که ما بيان کرديم به بطلان اين چنين تفسيرى از اين آيه پى مى برد، براى اينکه سؤ ال ابراهيم (عليه السلام ) از کيفيت زنده کردن مردگان است ، که خدا چطور آنان را زنده مى کند؟ نه از اينکه اجزاى مرده چگونه براى بار دوم حيات مى پذيرد و زنده مى شود، چون او پرسيد: «کيف تحيى ؟» (بضم تاء) يعنى چطور زنده مى کنى ؟ و نپرسيد: «کيف تحيى ؟» (به ف تح تاء) يعنى چطور زنده مى شوند؟.
علاوه بر اينکه زنده کردن مردگان به دست خود ابراهيم (عليه السلام )، خود دليل بر گفته ما است و اگرسؤ ال از چگونگى زنده شدن مردگان بود، کافى بود خداوند پيش روى ابراهيم (عليه السلام ) مرده اى را زنده کند (همانطور که در آيه قبلى در قصه «عزيز» که از آن خرابه گذشت ، فرمود: اگر مى خواهى ببينى مردگان چگونه زنده مى شوند، به استخوانها نگاه کن ببين چگونه آنها را به حرکت در مى آوريم ، و سپس گوشت بر آنها مى پوشانيم ) و ديگر احتياج نداشت زنده کردن مردگان را به دست خود آن جناب اجرا کند.
اين همان نکته اى است که در چند صف حه قبل به آن اشاره کرديم و گفتيم : اين مفسرين نفوس انبيا را در اخذ معارف الهى و مصدريتشان نسبت به امور خارق العاده به نفوس عادى خود قياس کرده اند،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۵۷۰
و نتيجه اش اين شده که مثلا بگويند زنده کردن مردگان به دست خود ابراهيم و بدون دخالت آن جناب هيچ فرقى به حال آن جناب ندارد، بااينکه اين حرف به خاطر و ذهن هيچ کسى که از حقايق بحث مى کند و آشنا با آن است خطور نمى کند، ولى اين مفسرين به آن جهت که اعتنائى به حقايق ندارند، در چنين اشتباهى واقع شده اند، و هر چه بيشتر در بحث فرو مى روند از حق دورتر مى شوند. مثلا «طمانينه » را معنا کرده اند به برطرف شدن اشکالات و احتمالاتى که ممکن است در مساله تکون در دل خطور کند با اينکه اين احتمالات بيهوده ، تردد و عدم انسجام فکرى است که ساحت پيامبرى چون ابراهيم (عليه السلام ) منزه از آن است ، علاوه بر اينکه جوابى که در آيه شريفه نقل شده با «طمانينه » به اين معنا تطبيق نمى کند، زيرا ابراهيم (عليه السلام ) پرسيده بود: چگونه مردگان را زنده مى کنى ؟ و کلمه مردگان را مطلق آورد، و اين مطلق اگر نگوئيم منصرف به خصوص مردگان از انسانها است ، حداقل انسان و غير انسان را شامل مى شود، و خداى تعالى زنده کردن انسان مرده را به او نشان نداد، بلکه زنده کردن چهار مرغ مرده را نشان داد.
مفسر نامبرده آنگاه به برترى دادن ابراهيم (عليه السلام ) بر عزير (صاحب داستان در آيه قبلى ) پرداخته و مى گويد: هر دو قصه که در اين دو آيه آمده يک نوع است ، يعنى در هر دو، سوال از کيفيت است ، به آن معنائى که خودش براى کيفيت کرده ، و گفته است : چيزى که هست ابراهيم (عليه السلام ) از اين نظر نزد خداى تعالى گرامى تر است که پاسخ او فورا داده شد، ولى پاسخ عزير بعد از صد سال داده شد. و از اين حرف معلوم مى شود که اين مفسر اصلا معناى دو آيه را نفهميده است ، با اينکه هر دو آيه ، علاوه بر معانى برجسته و دقيقى که در بر دارند - اصلا اجنبى و بيگانه از مساله کيفيت به آن معنائى هستند که وى ذکر کرده ، و اگر يک بار ديگر گفتار او را از نظر بگذرانيد اشتباهاتش روشن مى شود.
علاوه بر اينکه اگر سؤ ال آن جناب از کيفيت بود، بايد آيه شريفه با صفت قدرت ختم مى شد، نه با صفت «عزت » و «حکمت » همچنانکه آيه زير که در مقام بيان کيفيت زنده کردن است با صفت قدرت مطلقه خداى تعالى ختم شده «و من آياته انک ترى الارض خاشعه ، فاذا انزلنا عليها الماء اهتزت ، و ربت ، ان الذى احياها لمحى الموتى ، انه على کل شى ء قدير» و نظير آن آيه ، آيه زير است ، که مى فرمايد : «او لم يروا ان الله الذى خلق السموات و الارض ، و لم يعى بخلقهن بقادر على ان يحيى الموتى ، بلى انه على کل شى ء قدير».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۵۷۱
قَالَ أَ وَ لَمْ تُؤْمِن قَالَ بَلى وَ لَکِن لِّيَطمَئنَّ قَلْبى
سؤ ال خداوند از ابراهيم (ع ) و جواب ابراهيم .. «
قال اولم تومن ؟ قال بلى ...»
کلمه «بلى » همان بله فارسى را معنا مى دهد، و کارش رد نفى است ، و به همين جهت در جمله منفى معناى اثبات را مى دهد، مانند اين آيه : «الست بربکم قالوا بلى » و در اينجا اگر به جاى «بلى » کلمه «نعم » يعنى آرى آمده بود سر از کفر در مى آورد. و کلمه «طمانينه » و «اطمينان » به معناى سکون و آرامش نفس بعد از ناراحتى و اضطراب است ، و اين استعمال ريشه از اينجا گرفته که مى گويند: «اطمانت الارض » يعنى زمين مطمئن شد، يا مى گويند: «ارض مطمئنة » يعنى زمينى مطمئن (و منظورشان زمينى است که در آن گودى هست ، و در هنگام باران آب درآنجا جمع مى شود، و نيز سنگ کوه هم به طرف آن سرازير مى گردد).
خداى تعالى دراينجا اينطور سؤ ال کرد که : «او لم تومن ؟» و نپرسيد: «ا لم تومن » با اينکه معناى هر دو يکى است ، ولى در تعبير اولى اشاره به اين جهت نيز هست که و درخواست ، سؤ الى بجا و به مورد است ، ليکن جا ندارد طورى عنوان شود که با عدم ايمان به احيا و زنده کردن مقارن باشد. و اگر فرموده بود: «الم تومن »، دلالت مى کرد بر اينکه گوينده ، يعنى خداى تعالى سؤ ال او را ناشى از عدم ايمان ، تلقى کرده ، آن وقت جمله نامبرده جنبه عتاب و ملامت به خود مى گرفت ، که اى ابراهيم چنين سؤ الى از تو زشت است .
حال ببينيم «واو» در آيه چگونه چنين اثرى را از خود نشان مى دهد؟ علتش اين است که واو در اينجا براى جمع کردن بين دو معنى است ، و استفهام خداى تعالى را چنين معنا مى دهد آيا «بى ايمانى » با «سؤ ال » همراه است يا نه ؟ و او در پاسخ عرضه داشت : نه بى ايمان نيستم ، و اگر اين واو نبود معناى استفهام ، سؤ ال از علت درخواست مى شد، آن وقت عتاب و ملامت را نتيجه مى داد.
و در اين کلام «ايمان » مطلق آمده ، و به چيزى اضافه نشده و نفرموده : به چه چيز ايمان دارى ؟ بلکه بطور مطلق پرسيده : «مگر ايمان ندارى ؟» و اين دلالت دارد بر اينکه ايمان به خداى سبحان با شک در امر «احياء» و «بعث » جمع نمى شود، هر چند که در مورد آيه ، خصوص احياء است ،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۵۷۲
و سخنى از بعث نرفته ، لکن خصوصيت مورد،باعث تخصيص عام و يا تقييد مطلق نمى شود.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۵۷۳
وجود خطورات نفسانى موهوم و منافى عقايد يقينى منافاتى با ايمان و تصديق ندارد
و همچنين جمله «ليطمئن قلبى »، که حکايت کلام ابراهيم (عليه السلام ) است مطلق آمده ، و نگفته قلبم از چه چيز آرامش يابد، و اين اطلاق دلالت دارد بر اينکه مطلوب آن جناب از اين درخواست به دست آوردن مطلق اطمينان و ريشه کن کردن منشا همه خطورها و وسوسه هاى قلبى از قلب است ، چون حس واهمه در ادراکات جزئى و احکام اين ادراکات جزئى تنها بر حس ظاهرى تکيه دارد، و بيشتر احکام و تصديقاتى که درباره مدرکات خود دارد (مدرکاتى که از طريق حواس ظاهرى مى گيرد) احکام و تصديقاتى يک جانبه و وارسى نشده است ، واهمه ، احکام خود را صادر مى کند بدون اينکه آن را به عقل ارجاع دهد، و اصلا از پذيرفتن راهنمائى هاى عقل سرباز مى زند، هر چند که نفس آدمى ايمان و يقين به گفته هاى عقل داشته باشد، نظير احکام کلى عقلى در مورد مسائل ماوراء الطبيعه ، و غايب از حس ، که هر چند از نظر عقل ، حق و مستدل باشد.
و هر چند عقل مقدمات آن را مسلم و منتج بداند، واهمه ، از قبولش سر باز مى زند،و در دل آدمى احکامى ضد احکام عقلى صادر مى کند، و آنگاه احوالى از نفس را که مناسب با حکم خود و مخالف حکم عقل باشد، برمى انگيزد، و آن احوال برانگيخته شده ، حکم واهمه را تاءييد مى کنند و بالاخره حکم واهمه به کرسى مى نشيند، هر چند که عقل نسبت به حکم خودش يقين داشته باشد، و بداند آنچه را که واهمه در نظرش غولى کرده ، کمترين ضررى ندارد، و صرفا دردسرى است که ايجاد کرده ، مثل اينکه شما درمنزلى تاريک که جسدى مرده هم آنجا هست خوابيده باشيد، از نظر عقل ، شما يقين داريد که مرده جسمى است جامد، و مانند سنگ فاقد شعور و اراده ، جسمى است که کمترين ضررى نمى تواند داشته باشد، ليکن قوه واهمه شما از پذيرفتن اين حکم عقل شما استنکاف مى ورزد و صفت خوف را در شما بر مى انگيزد و آنقدر وسوسه مى کند تا بر نفس شما مسلط شود،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۲ صفحه ۵۷۴
(يک وقت مى بينى که از آن خانه پا به فرار گذاشته و مى گريزى ، و احيانا به پشت سر خود نگاه مى کنى که مبادا جسد تعقيبت کرده باشد) گاهى هم مى شود که از شدت ترس عقل زايل مى شود، و گاهى هم شده که طرف زهره ترک شده و مى ميرد.
در مشاهده و حس اثرى هست که علم آن اثر را ندارد
پس معلوم شد هميشه وجود خطورهاى نفسانى موهوم و منافى با عقائد يقينى ، منافاتى با ايمان و تصديق ندارد، تنها مايه آزار و دردسر نفس مى شود و سکون و آرامش را از نفس انسان سلب مى کند، و اينگونه خطورها جز از راه مشاهده و حس برطرف نمى شود.
و لذا گفته اند: مشاهده ، اثرى دارد که علم آن اثر را ندارد، مثلا خداى سبحان در ميقات به موسى خبر داد که قومش گمراه شده و گوساله پرست گشته اند، و موسى (عليه السلام ) با علم به اينکه خداى تعال ى راست مى گويد، غضب نکرد، وقتى غضب کرد که به ميان قوم آمد و گوساله پرستى آنان را با چشم خود بديد، آن وقت بود که الواح را به زمين انداخت و سر برادرش را گرفت و کشيد.
پس از اينجا و از آنچه قبلا گذشت روشن شد که ابراهيم (عليه السلام ) تقاضا نکرد که مى خواهم ببينم اجزاى مردگان چگونه حيات را مى پذيرند، و دوباره زنده مى شوند، بلکه تقاضاى اين را کرد که مى خواهم فعل تو را ببينم که چگونه مردگان را زنده مى کنى ، و اين تقاضا، تقاضاى امر محسوس نيست ، هر چند که منفک و جدا از محسوس هم نمى باشد، چون اجزائى که حيات را مى پذيرند مادى و محسوسند و ليک ن همانطور که گفتيم تقاضاى آنجناب تقاضاى مشاهده فعل خدا است که امرى است نامحسوس ، پس در حقيقت ابراهيم (عليه السلام ) درخواست حق اليقين کرده است .
رده:تفسیر المیزان