المیزان جلد۳ بخش۱۴
اگر لذایذ دنيوى براى بقاى انسان و حفظ نسل اوست، چه حاجتى به آن ها، در آخرت داریم؟
يکى از لطيف ترين نکاتى که از دو آيه مورد بحث، يعنى آيه: «ذلک متاع الحيوة الدنيا، و اللّه عنده حسن المآب». و آيه: «قل ءانبئکم بخير من ذلکم...»، و آياتى که شبيه به اين ها است. نظير آيه: «قل من حرم زينة اللّه التى اخرج لعباده و الطيبات من الرزق؟ قل هى للذين آمنوا فى الحيوة الدنيا، خالصه يوم القيامة کذلک نفصل الآيات لقوم يعلمون» استفاده مى شود، پاسخ از اشکالى است که بسيارى از دانشمندان بر ظاهر آيات راجع به توصيف نعمت هاى بهشت وارد دانسته اند.
و آن اشکال اين است که: (تمامى لذائذ دنيوى براى بقا و حفظ نسل است، و آخرت که دار بقا است، چه حاجت به اين گونه لذایذ دارد)؟
توضيح اين که: اگر در احوال وجود موجودات محسوس در اين عالم دقت کنيم ، هيچ شکى براى ما نمى ماند، در اينکه افعالى که از اين موجودات سر مى زند، همه ناشى و فرع بر قوا و ادواتى است که هر موجودى مجهز به آن است ، و بحث از اهداف و غايات هستى هم اين معنا را تاءييد مى کند، و به ثبوت مى رساند که هيچ چيز در عالم به طور اتفاق و يا گزاف و يا عبث خلق نشده است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۱۶۹
يکى از موجودات اين عالم ، انسان است که مى بينيم از سر تا پايش دستگاههائى دقيق و جهازى حيرت انگيز از دقت است ، با يک جهازش مساءله تغذيه او تامين مى شود، که همه مى دانيم غذا خوردن آدمى بيهوده نيست ، بلکه براى پر کردن خلاى است که در اثر تحليل بدن پديد مى آيد، ناگزير غذا مى خورد، تا باقى بماند.
يکى ديگر از آن جهازات ، جهاز تناسل است ، در مردان به شکلى و در زنان به شکلى ديگر، و هر يک قوائى فعاله دارند، قوائى که هر يک مترتب بر ديگرى است ، و اين دو جنس مخالف با کشش و کوشش به يکديگر مى رسند. تا نوع بشر باقى بماند، در نباتات و حيوانات هم مساءله نظير وضعى است که انسانها دارند.
از سوى ديگر مى بينيم عالم خلقت براى اينکه موجودات را به راهى که مى خواهد بيندازد و آنها را مسخر خود کند، و مخصوصا در تسخير جانداران يعنى حيوان و انسان ، لذائذى در افعال آنها و قواى فعاله آنها قرار داده ، تا به خاطر رسيدن به آن لذائذ او را به سوى عمل روانه کند، و او خودش نمى داند چرا اين قدر براى خوردن و عمل زناشوئى مى دود، خيال مى کند هدف لذت بردن او است ، در حالى که با اين لذت و اين گول زنک ، او را کوک کرده اند، تا خلقت به هدف خود که بقاى شخص و نوع انسان است برسد.
و مسلما اگر خلقت انسان و غذا و شهوت جنسى اين رابطه يعنى لذت گيرى را در آدمى ننهاده بود هيچ انسانى به دنبال آن نمى رفت ، نه براى تحصيل غذا اين همه تلاش مى کرد، و نه براى عمل جنسى آن همه مشقات را مى پذيرفت ، و هر چه مثلا به او مى گفتند اگر غذا نخورى باقى نمى مانى ، و اگر جماع نکنى جنس بشر باقى نمى ماند، زير بار نمى رفت ، و در نتيجه غرض خلقت باطل مى شد، و ليکن خداى تعالى لذت غذا، و لذت جماع را در او به وديعت نهاد، تا آرامش خود را در به دست آوردن آن دو بداند، و تا غذا و شهوت جنسى را به دست نياورد آرام نگيرد، و براى به دست آوردنش هر مشقت و مصيبت و بلائى را به جان بخرد، و نه تنها به جان بخرد، بلکه در جمع آورى مال و ساير شهوات به ديگران فخر هم بفروشد و خلاصه او به مشتى گول زنک دلخوش باشد، و نظام خلقت به هدف خود برسد.
پس معلوم شد که منظور خداى تعالى از اين تدبير غير از اين نبوده ، که فرد و نسل بشر باقى بماند، فرد، با غذا خوردنش ، و نسل ، با جماع کردنش . اين غرض خلقت ، و اما براى خود انسان باقى نمى ماند مگر خيال.
خوب ، وقتى معلوم شد که اين لذائذ دنيوى مقصود اصلى در خلقت نيست ، بلکه براى غرضى محدود و زماندار است ، اشکال بالا متوجه مى شود که در قيامت وجود اين لذائذ چه معنا دارد، با اينکه بقاى آن زندگى نه بستگى به خوردن دارد، و نه به جماع.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۱۷۰
باز تکرار مى کنيم که لذت خوردن و نوشيدن و همه لذائذ مربوط به تغذى براى حفظ بدن از آفت تحليل رفتن و از فساد ترکيب آن يعنى مردن است ، و لذت جماع و همه لذائذ مربوط به آن که امورى بسيار است براى توليد مثل و حفظ نوع از فنا و اضمحلال مى باشد.
پس اگر براى انسان وجودى فرض کنيم که عدم و فنا در دنبالش نيست ، و حياتى فرض کنيم که از هر شر و مکروهى مامون است ، ديگر چه فايده اى مى توان در وجود قواى بدنى يک انسان آخرتى تصور کرد؟ و چه ثمره اى در داشتن جهاز هاضمه ، و تنفس ، و تناسل ، و مثانه ، طحال ، و کبد و امثال آن مى تواند باشد؟ با اينکه گفتيم همه اين جهازها براى بقا تا زمانى محدود است ، نه براى بقاى جاودانى و ابدى.
و اما جواب از اين اشکال اين است که (خداى سبحان آنچه از لذائذ دنيا و نعمت هاى مربوط به آن لذائذ را خلق کرده که انسانها را مجذوب خود کند، و در نتيجه به سوى زندگى در دنيا و متعلقات آن کشيده شوند، همچنان که در کلام مجيدش فرمود: «انا جعلنا ما على الارض زينة لها».
و نيز فرموده: «المال و البنون زينة الحيوة الدنيا».
و نيز فرموده: «تبتغون عرض الحيوة الدنيا».
و نيز در آيه اى که مى بينيد و جامع ترين آيه نسبت به فرض ما است فرموده : «و لا تمدن عينيک الى ما متعنا به ازواجا منهم زهرة الحيوة الدنيا، لنفتنهم فيه ، و رزق ربک خير و ابقى».
و نيز فرموده: «و ما اوتيتم من شئ فمتاع الحيوة الدنيا، و زينتها، و ما عند اللّه خير و ابقى ، افلا تعقلون»، و آياتى ديگر از اين قبيل که همه اين نکته را بيان مى کنند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۱۷۱
که نعمت هاى موجود در دنيا و لذائذ مربوط به هر يک از آنها امورى است مقصود للغير، نه مقصود بالذات، وسيله هائى است براى زندگى محدود دنيا، که از چند روزه دنيا تجاوز نمى کند، و اگر مساءله زندگى مطرح نبود اين نعمت ها نه خلق مى شد و نه ارزشى داشت ، حقيقت امر همين است.
وليکن اين را هم بايد دانست که آنچه از هستى انسان باقى مى ماند همين وجودى است که چند صباحى در دنيا زندگى کرده ، با دگرگونى ها و تحولاتش مسيرى را از نقص به کمال طى نموده ، و اين قسمت از وجود انسان همان روحى است که از بدن منشا گرفته و بر بدن حکم مى راند.
بدنى که عبارت است از مجموع اجزائى که از عناصر روى زمين درست شده ، و نيز قواى فعاله اى که در بدن است ، به طورى که اگر فرض کنيم غذا و شهوت (و يا علاقه جذب عناصر زمين به سوى بدن) نمى بود، وجود انسان هم دوام نمى يافت. پس فرض نبود غذا و ساير شهوات ، فرض نبود انسان است، نه فرض استمرار نيافتن وجودش، (دقت بفرمایيد).
خلود و جاودانگى انسان در آخرت، ادامه وجود دنيوی اوست
پس انسان در حقيقت همان موجودى است که با زاد و ولد منشعب مى شود، مى خورد و مى نوشد، و ازدواج مى کند و در همه چيز تصرف نموده ، مى گيرد، مى دهد، حس مى کند، خيال مى کند، تعقل مى نمايد، خرسند و مسرور و شادمان مى شود، و هر ملائمى را به خود جلب مى کند، خودى که عبارت است از مجموع اينها که گفتيم ، مجموعى که بعضى از آنها مقدمه بعضى ديگر است ، و انسان بين مقدمه و ذى المقدمه حرکتى دورى دارد، چيزى که بر حسب طبيعت مقدمه کمال او بود، با دخالت شعور و اختيارش کمال حقيقتش مى شود.
و وقتى خدا او را از دار فانى دنيا به دار بقا منتقل کرد، و خلود و جاودانگى برايش نوشت ، حال يا خلود در عذاب ، و يا در نعمت و ثواب اين انتقال و خلود، ابطال وجود او نمى تواند باشد بلکه اثبات وجود دنيائى او است ، هر چه بود حالا هم همان است ، با اين تفاوت که در دنيا معرض دگرگونى و زوال بود، ولى در آخرت دگرگونى ندارد، هر چه هست هميشه همان خواهد بود، قهرا يا هميشه به نعمت هائى از سنخ نعمت هاى دنيا (منهاى زوال و تغيير) متنعم ، و يا به نقمت ها و مصائبى از سنخ عذابهاى دنيا (ولى منهاى زوال و تغيير) معذب خواهد بود، و چون نعمت هاى دنيا عبارت بود از شهوت جنسى ، و لذت طعام ، و شراب ، و لباس ، و مسکن ، و همنشين و مسرت و شادى و امثال اينها، در آخرت هم قهرا همين ها خواهد بود.
پس انسان آخرت هم همان انسان دنيا است ، مايحتاج آخرتش هم همان مايحتاج دنيا است ، آنچه در دنيا وسيله است کمالش بوده همان در آخرت هم وسيله استکمال او است ، مطالب و مقاصدش هم همان مطالب و مقاصد است ،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۱۷۲
تنها فرقى که بين دنيا و آخرت است مساءله بقا و زوال است .
اين آن چيزى است که از کلام خداى سبحان ظاهر مى شود، که در بيان حقيقت بنيه و ساختمان انسان مى فرمايد: «و لقد خلقنا الانسان من سلالة من طين ثم جعلناه نطفه فى قرار مکين ثم خلقنا النطفه علقه ، فخلقنا العلقه مضغة ، فخلقنا المضغة ، عظاما، فکسونا العظام لحما، ثم انشاناه خلقا آخر، فتبارک اللّه حسن الخالقين ، ثم انکم بعد ذلک لميتون ، ثم انکم يوم القيمه تبعثون ».
توجه کنيد به جمله اول آيه و همه فقرات آن که تعبير به «خلقت » کرده ، و خلقت عبارت است از ترکيب ، (نظير پديد آوردن بنا از ترکيب سنگ و آجر و غيره )، و باز توجه کنيد به جمله : «و در آخر او را خلقى ديگر کرديم »، که به خوبى دلالت مى کند بر اينکه خلقت مادى بدن مبدل مى شود به خلقت موجودى مجرد، و باز توجه کنيد به جمله «و سپس همين شما در روز قيامت مبعوث خواهيد شد» که به طور مسلم مخاطب به اين خطاب ، همان انسانى است که خلقتى ديگر شده .
و نيز مى فرمايد: «قال فيها تحيون ، و فيها تموتون ، و منها تخرجون »، که از آن بر مى آيد حيات انسان ، حياتى است زمينى ، که از زمين و نعمت هايش ترکيب شده ، و ما در تفسير آيه : «کان الناس امه واحده ...» پاره اى مطالب در اين باره بيان کرديم .
و از سوى ديگر خداى سبحان درباره اين نعمت هاى زمينى فرموده : «ذلک متاع الحيوة الدنيا».
و نيز فرموده : «و ما الحيوة الدنيا فى الاخره الا متاع » و در اين دو آيه خود زندگى دنيا را وسيله زندگى آخرت و متاع آن ناميده ،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۱۷۳
متاعى که صاحبش از آن متمتع مى شود، و اين خود بديع ترين بيان در اين باب است ، بابى است که از آن هزارها باب باز مى شود، و در عين حال مصدق کلام رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله ) است که فرموده : «کما تعيشون تموتون ، و کما تموتون تبعثون ».
انسان علاوه بر نقص و کمال طبيعى ، نقص و کمالى نيز دارد که به اختيار واعمال او بسته است
و کوتاه سخن اينکه زندگى دنيا عبارت است از وجود دنيوى انسان ، به ضميمه آنچه از خوبيها و بديها که کسب کرده ، و آنچه که به نظر خودش خيبت و خسران است . در نتيجه در آخرت يا لذائذى که کسب کرده به او مى دهند، و يا از آن محرومش مى کنند. و يا به نعمتهاى بهشت برخوردارش مى سازند، و يا به عذاب آتش گرفتارش مى کنند.
و به عبارتى روشن تر، آدمى در بقايش به حسب طبيعت ، سعادت و شقاوتى دارد، هم بقاى شخصيتش و هم بقاى نوعش ، و اين سعادت و شقاوت منوط به فعل طبيعى او، يعنى اکل و شرب و نکاح او است ، و همين فعل طبيعى به وسيله لذائذى که در آن قرار داده اند آرايش و مشاطه گرى شده ، لذائذى که جنبه مقدميت دارد. اين به حسب طبيعت آدمى و خارج از اختيار او است .
و اما وقتى مى خواهد با فعل اختيارى خود طلب کمال کند، و شعور و اراده خود را به کار بيندازد، موجودى مى شود که ديگر کمالش منحصر در لذائذ طبيعى نيست ، بلکه همان چيزى است که با شعور و اراده خود انتخاب کرده است .
پس آنچه خارج از شعور و مشيت او است (از قبيل خوشگلى و خوش لباسى ، و بلندى و خوش صورتى ، و خوش خطى ، و سفيدى ، و لذت بخشى غذا، و خانه ، و همسرش و امثال اينها) کمال او شمرده نمى شود، هر چند که نوعى کمال طبيعى هست ، و همچنين عکس آن نقص خود او شمرده نمى شود، هر چند که نقص طبيعى هست ، همچنان که خود را مى بينيم که از تصور لذائذ لذت مى بريم ، هر چند که در خارج وجود نداشته باشد.
مثلا مريض با اينکه بهبودى ندارد اما از تصور بهبودى لذت مى برد، پس همين لذائذ مقدمى است که کمال حقيقى انسان مى شود، هر چند که از نظر طبيعت ، کمال مقدمى است حال اگر خداى سبحان اين انسان را بقايى جاودانه بدهد، سعادتش همان لذائذى است که در دنيا مى خواست ، و شقاوتش همان چيزهائى است که در دنيا نمى خواست ، حال چه لذت به حسب طبيعت ، و خلاصه لذت مقدمى باشد، و چه لذت حقيقى و اصلى باشد، چون اين بديهى است که خير هر شخص و يا قوه مدرکه و داراى اراده عبارت است از چيزهائى که علم بدان دارد، و آن را مى خواهد، و شر او عبارت است از چيزى که آن را مى شناسد ولى نمى خواهد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۱۷۴
پس به دست آمد که سعادت انسان در آخرت به همين است که به آنچه از لذائذ که در دنيا مى خواست برسد، چه خوردنيش ، و چه نوشيدنش ، و چه لذائذ جنسيش ، و چه لذائذى که در دنيا به تصورش نمى رسيد، و در عقلش نمى گنجيد، و در آخرت عقلش به آن دست مى يابد، و رسيدن به اين لذائذ همان بهشت است ، و شقاوتش به نرسيدن به آنها است ، که همان آتش است ، همچنان که خداى تعالى فرموده : «لهم ما يشاون فيها، و لدينا مزيد».
«الذين يقولون ربنا اننا آمنا فاغفر لنا ذنوبنا و قنا عذاب النار»
اين آيه شريفه توصيف متقين است ، که در آيه : «للذين اتقوا» سخن از ايشان رفت ، و ايشان را اينطور توصيف مى کند که مى گويند: «ربنا» و در اين کلمه با ذکر ربوبيت خدا اظهار عبوديت نموده ، از او که پرورش دهنده ايشان است مى خواهند به حالشان رحم کند، و حاجت شان را برآورد «اننا آمنا...».
در اين جمله منظورشان اين نيست که بر خدا منت نهند، که ما به تو ايمان آورده ايم ، چون بفرموده خدا در آيه : «بل اللّه يمن عليکم ان هديکم للايمان » همه منت ها را خدا بر ما دارد، که به سوى ايمان هدايتمان کرد، بلکه منظورشان اين است که از خدا بخواهند وعده اى که به بندگانش داده که «و امنوا به يغفر لکم » به وى ايمان آوريد تا شما را بيامرزد در حق آنان منجز و عملى سازد، و به همين جهت جمله ، «فاغفر لنا ذنوبنا...» را با آوردن حرف «فا» بر سر آن متفرع بر گفتار قبلى خود کردند، و در اينکه گفتار خود را با حرف «ان » تاکيد کردند، براى اين بود که بر صدق و ثباتشان در ايمان دلالت کند.
تخلص از عذاب نعمتى افزون بر مغفرت است
در اينجا سؤ الى پيش مى آيد، و آن اين است که ، چرا بعد از جمله : «فاغفر لنا ذنوبنا» جمله : «و قنا عذاب النار» را اضافه کردند؟ با اينکه بعد از مغفرت ديگر آتشى نمى ماند؟.
جواب اين است که : خير، مغفرت مستلزم تخلص از عذاب نيست به اين معنا که نگهدارى از عذاب آتش هم فضلى جداگانه از ناحيه خدا است ، که به هر يک از بندگانش بخواهد مى دهد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۱۷۵
و يا به نعيم بهشت متنعم مى کند.
براى اينکه ايمان به خدا و اطاعت از او، بنده را طلبکار از خدا نمى کند، تا خدا به عنوان پرداخت حق ، او را از عذاب آتش پناه دهد، و يا به نعمت بهشت برساند، زيرا ايمان و اطاعت هم يکى از نعمت هائى است که خدا به بنده اش داده ، و بلکه بزرگترين نعمت او است ، و بنده از ناحيه خودش چيزى را مالک نيست ، و حقى بر خدا ندارد، مگر آن حقى را که خود خدا به عهده خود گرفته ، و يکى از آن حقوق همين است که اگر ايمان آوردند، ايشان را بيامرزد، و يکى ديگر اينکه از عذاب محفوظشان بدارد، همچنان که فرموده : «و امنوا به يغفر لکم من ذنوبکم و يجرکم من عذاب اليم ».
چه بسا از بعضى از آيات استفاده شود که نگهدارى از عذاب آتش ، همان مغفرت و جنت باشد، نه چيز ديگر، مانند آيه : «هل ادلکم على تجارة تنجيکم من عذاب اليم ، تومنون باللّه و رسوله ، و تجاهدون فى سبيل اللّه ، باموالکم و انفسکم ذلکم خير لکم ان کنتم تعلمون ، يغفر لکم ذنوبکم ، و يدخلکم جنات تجرى من تحتها الانهار، و مساکن طيبه فى جنات عدن ».
چون در دو آيه اخير آنچه را در آيه اول به اجمال گذرانده بود، تفصيل مى دهد، در آيه اول به طور اجمال فرموده بود: «آيا شما را به تجارتى راهنمايى کنم که چنين و چنان ...» و در دو آيه بعدش بيان مى کند: که سود آن تجارت چيست ، و اين خود معنائى دقيق است که به زودى در موردى مناسب ان شاء اللّه شرحش مى دهيم .
پنج خصلت براى متقين
الصبرِينَ وَ الصدِقِينَ...
در اين آيه ايشان را به داشتن پنج خصلت ممتاز توصيف کرده ، که تقواى هيچ متقى خالى از آنها نيست .
۱ - صبر، و اين که اين صفت اول ذکر شده به خاطر اين است که مقدم بر خصلت هاى ديگر است ، البته از آنجائى که در آيه ، صبر را مطلق آورده ، شامل همه صبرهاى ديگر هم مى شود: «صبر بر اطاعت »، «صبر بر ترک معصيت »، «صبر بر مصيبت ».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۱۷۶
۲ - صدق و صدق هر چند حقيقتش به حسب تحليل عبارت است از مطابق بودن ظاهر گفتار و کردار آدمى با باطنش ، و ليکن اگر کلمه نامبرده را به اين معنا بگيريم شامل تمامى فضائل مى شود، ديگر حاجت نبود صابرين و قانتين و آن ديگر صفات را ذکرکند، پس قطعا اين معناى تحليلى منظور نبوده ، در نتيجه بايد گفت که مراد از آن همان راستگوئى است و بس (و خدا داناتر است ).
و کلمه «قنوت » به معناى خضوع براى خداى سبحان است ، که شامل عبادات و اقسام اطاعت ها مى شود، و کلمه «انفاق » که «منفقين » اسم فاعل از آن است ، عبارت است از دادن مال به کسى که مستحق آن است .
منظور از کلمه : «استغفار» در سحرها نماز شب و استغفار در آن است ، و روايات وارده ، استغفار در اسحار را به نماز شب ، و استغفار در قنوت آخرينش که همان يک رکعت «وتر» است تفسير نموده اند.
خداى تعالى در سوره مزمل ، آيه ۱۹ و سوره دهر آيه ۲۹ بعد از يادآورى قيام در شب و تهجد و عبادت در آن استغفار را، راه انسانها به سوى پروردگارشان خوانده ، و فرموده : «ان هذه تذکره ، فمن شاء اتخذ الى ربه سبيلا».
شهِدَ اللَّهُ أَنَّهُ لا إِلَهَ إِلا هُوَ وَ الْمَلَئکَةُ وَ أُولُوا الْعِلْمِ قَائمَا بِالْقِسطِ
کلمه «شهادت » در اصل به معناى معاينه يعنى به چشم خود ديدن ، و يا به گوش خود شنيدن ، و يا با ساير حواس خود حس کردن بوده است ، ولى در اداى شهادت نيز استعمال شده ، مثلا درباره کسى که در محضر قاضى مى گويد (من ديدم که فلانى آن ديگرى را زد، و يا شنيدم که چنين گفت ، و امثال اينها) مى گويند در محضر قاضى شهادت داد، و به تدريج در اثر کثرت استعمال در هر دو معنا، مشترک در هر دو معنا شد، به طورى که اگر قرينه اى در کلام نباشد، شنونده از گوينده مى پرسد: منظورت از شهادت ، تحمل آن است ، و يا اداى آن ، و اين بدان عنايت است که هر دو يک غرض را ايفا مى کنند، چون آن کسى که شهادت را تحمل مى کند، براى ادا تحمل مى کند.
ساده تر بگويم : اگر ديده ها و شنيده هاى خود را حفظ مى کند، براى اين حفظ مى کند که حق و واقع در اثر نزاع ، يا اعمال قدرت ، و يا فراموشى و يا در خفا واقع شدن واقعه ، دچار بطلان نگردد،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۱۷۷
پس به اين عنايت ، تحمل شهادت و اداى آن هر دو شهادت است ، يعنى هر دو حق را حفظ واقامه مى کنند، و قسط و عدالت را به پا مى دارند. چرا خداوند در اين آيه اقامه شهادتمى کند
و از آنجائى که آيات قبل ، يعنى از جمله : «ان الذين کفروا لن تغنى عنهم ...» تا جمله : «و المستغفرين بالاسحار» در مقام بيان اين نکته بود که خداى سبحان شريک در عبادت ندارد، و چيزى از او بى نياز نيست ، و آنچه را که انسانها بى نياز کننده از خدايش مى پندارند، و به همين خيال باطل به آن اعتماد مى کنند، چيزى به جز گول زنک ، و وسيله زندگى دنيا، و وسيله به دست آوردن مايه زندگى آخرت نيست ، و به جز از راه تقوا نمى توان زندگى دنيا را مايه حيات آخرت کرد، به عبارت ديگر مى فرمود:
اين نعمت هائى که انسان تمايل به آن دارد و مشترک ميان مؤ من و کافر است ، در آخرت مختص به مؤ من است ، لذا در آيه مورد بحث اقامه شهادت کرد بر اينکه آنچه در اين آيات فرموده همه حق است ، و نبايد در آن ترديد کرد.
و با اينکه شاهد خود خداى عزاسمه است ، شهادت داد بر اينکه او معبودى است که جز او معبودى نيست ، و چون به غير او معبودى نيست ، پس احدى نيست که جاى او را بگيرد، و خلق را از او بى نياز کند، نه مال ، نه فرزند، و نه هيچ يک ، از زينت هاى ديگر دنيا، و نه هيچ سببى از اسباب ، براى اينکه اگر يکى ازاين نامبردگان چنين خاصيتى داشته باشد، و بتواند ما را از خدا بى نياز سازد، قهرا در مقابل خداى تعالى معبود ديگرى خواهد بود، و يا اگر خود، معبودى نباشد قطعا به معبود ديگرى تکيه خواهد داشت ، و آيه شريفه با جمله : «لا اله الا هو» اين معنا را نفى کرد.
خداى تعالى در حالى اين شهادت را مى دهد که در فعلش قائم به قسط، و در خلقش حاکم به عدل است ، چون امر عالم را از راه خلقت اسباب قبل از مسببات و برقرار کردن روابط بين اين دو سلسله تدبير کرده ، و همه را در راه بازگشت به سوى خودش قرار داده ، تا با تلاش و تکامل و پشت سر هم به سويش برگردند و در مسير اين هدف نعمت هائى قرار داده ، تا انسان هم در مسيرش ، و هم در هدفش يعنى در دنيايش و هم در آخرتش از آن نعمت ها استفاده کند، البته در دنيا براى آخرتش استفاده کند، نه اينکه در دنيا بر آنها رکون و اعتماد نموده ، بر سر آن نعمتها از سير باز ايستد، پس خدائى به اين معنا شهادت مى دهد که خود شاهدى عادل است .
يکى از لطائف اين آيه آن است که ، عدالت خدا بر عدالت او و بر يگانگيش در الوهيت ، شهادت مى دهد و معنايش اين است که عدالت او خودش بنفسه ثابت است ، و وحدانيت او را هم اثبات مى کند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۱۷۸
توضيحى درباره رابطه بين عادل بودن خداى سبحان و شهادت او به وحدانيت خودش
توضيح اينکه : ما انسانها اگر عدالت را در شاهد، معتبر مى دانيم براى اين است که شاهد همواره ملازم بر صراط مستقيم و صراط فطرت باشد، به دو سوى انحرافى «افراط» و «تفريط» منحرف نشود، و فعل خود را که همان شهادت است در غير موضع به کار نبرد، و در نتيجه شهادتش خالى از دروغ و زور باشد، پس ملازم صدق بودن ، و بر طبق فطرت راه پيمودن باعث عدالت آدمى مى شود، پس خود نظام حاکم بر عالم و نظامى که در بين اجزاى عالم است ، و همه فعل خدايند، محض عدالت است .
تکرار مى کنيم وقتى رفتار ما بر طبق نظام فطرت ، ما را عادل مى کند، خود نظام که همان فعل خدا است عين عدالت است ، و اگر احيانا به حوادثى بر مى خوريم که خوش آيند ما نيست ، و يا بر خلاف ميل و طمع ما است ، و به دنبالش اعتراض سر داده ، در مورد آن حادثه مناقشه مى کنيم ، حقيقتش اين است که ما در اعتراض و مناقشه خود چيزهايى مى گوئيم که از عقل ما تراوش مى کند، و يا غرائز ما متمايل به آن است ، و معلوم است که حکم عقل ما، و تمايل غرائز ما نيز از نظام عالم گرفته شده ، ولى وقتى به بحث مى پردازيم ، و به سبب حادثه پى مى بريم ، شبهه ما زائل مى شود، و اگر نتوانيم به سبب حادثه پى ببريم ، حداقل به جهل خود پى مى بريم ، پس آنچه در دست ما است «جهل به سبب » است ، نه «علم به نبود سبب »، پس نظام جهان هستى (که عين فعل خداى سبحان است )، عين عدالت است (دقت فرمائيد).
و اگر در اين ميان معبودى باشد که جاى خدا را پر کند، و ما را در موردى از خدا بى نياز سازد، قطعا نظام عالم نمى توانست عادل به طور مطلق باشد، بلکه نظام هر اله بالنسبه به خودش ، و در دايره قضا و علمش عادل بود.
و کوتاه سخن اينکه خداى سبحان که شاهدى است عادل ، شهادت مى دهد بر اينکه معبودى جز او نيست ، اين شهادت را همانطور که گفتيم با فعل خودش که همان نظام عالم است ادا مى کند، و به طورى که از ظاهر آيه مورد بحث برمى آيد با قول خودش هم ادا کرده ، و فرموده : «شهد اللّه انه لا اله الا هو».
پس آيه مورد بحث در مشتمل بودنش بر، شهادت خدا بر يکتائى خود، نظير آيه شريفه زير است ، که مى فرمايد: «لکن اللّه يشهد بما انزل اليک ، انزله بعلمه ، و الملائکة يشهدون ، و کفى باللّه شهيدا.
وجه اينکه ملائکه و صاحبان علم هم در کنار خدا شهادت مى دهند
و اما اينکه در آيه مورد بحث فرموده : ((ملائکه هم شهادت مى دهند بر اينکه معبودى جز خدا نيست ،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۱۷۹
توجيهش اين است که خداى تعالى در آيات مکى که قبل از اين آيات نازل شده ، خبر داده به اينکه فرشتگان ، بندگان محترم خدايند، و او را در آنچه دستور مى دهد نافرمانى نمى کنند، و هر چه مى کنند به امر او است او را تسبيح نموده و در تسبيح خود شهادت مى دهند به اينکه معبودى جز او نيست .
اينک آن آيات : ((بل عباد مکرمون لا يسبقونه بالقول و هم بامره يعملون » و «الملائکه يسبحون بحمد ربهم ».
در آيه مورد بحث مى فرمايد: «صاحبان علم شهادت مى دهند به اينکه جز او معبودى نيست »، براى اينکه هر صاحب علمى از آيات آفاقى و انفسى خدا، يکتائى خدا را به يقين درک مى کند، زيرا اين آيات تمام مشاعرشان را پر مى کند، و در عقول آنان رسوخ مى نمايد.
از آنچه گفته شد چند نکته روشن گرديد:
اول اينکه : مراد از شهادت به طورى که از ظاهر آيه شريفه بر مى آيد شهادت «قولى » است نه «عملى »، هر چند که شهادت عملى خدا بر يکتائى و عدالتش نيز در جاى خود صحيح و حق است ، چون عالم وجود با نظام واحدش شهادت مى دهد بر اينکه معبودى واحد دارد، و با تمامى جزء جزء وجودش که همان اعيان موجودات است شهادت مى دهد که اگر معبودى غير از او بود نظامى چنين متصل و به هم پيوسته نمى داشت .
نقش و معناى «قائما بالقسط» در آيه شريفه
دوم اينکه : جمله : «قائما بالقسط» حال از فاعل «شهد اللّه » يعنى حال از «اللّه » است ، و عامل در اين حال هم جمله «شهد» است .
و به عبارتى روشن تر اينکه «قيام خدا به قسط» آن چيزى نيست که خدا و ملائکه و اولوا العلم بر آن شهادت داده اند، بلکه چگونگى و حالت شهادت دادن خدا را مى رساند و معنايش اين است که خدا در حالى که قائم به قسط است شهادت مى دهد بر اينکه معبودى به جز او نيست ، و ملائکه و اولوا العلم هم همين شهادت را مى دهند، دليل ما بر اين معنا ظاهر آيه است که بين جمله : «لا اله الا هو» و جمله : «قائما بالقسط» جدائى انداخته ، و بين دو جمله ، کلمات «والملائکه و اولوا العلم » را آورده ، و اگر مساءله قيام به قسطهم از اجزاى شهادت بود جا داشت که بفرمايد، «شهد اللّه انه لا اله الا هو، قائما بالقسط و الملائکه ...».
از اينجا روشن مى شود اينکه جمعى از مفسرين در تفسير آيه ، شهادت را شهادت عملى ،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۱۸۰
و قيام به قسط را هم جزء شهادت گرفته اند، اينان از دو جهت خطا رفته اند، خواننده مى تواند با مراجعه بدانچه گفته اند به اين اشکال متوجه شود.
و از اين اشکال بدتر، اشکال بر مفسرى است که گفته : حمل شهادت ، بر شهادت قولى ، مستلزم آن است که مساءله توحيد را مستند به «نقل » بدانيم نه «عقل »، آنوقت ناگزيريم براى اثبات حجت و اعتبار نقل ، مساءله وحى را اثبات کنيم ، زيرا اين شهادت را قرآن داده و تا اثبات نکنيم که قرآن وحى است ، اين دليل نقلى اعتبار نمى يابد، و اين خود بيانى است دورى .
و به خاطر همين اشکال بعضى از مفسرين گفته اند: منظور از شهادت دادن خدا يک معناى استعاره اى و ادعائى است ، به اين معنا که ادعا شود تمامى آنچه خدا خلق کرده ، با وحدت حاجت و نظام متصل خود دلالت مى کند بر وحدت صانعش ، و اين دلالت خود نوعى سخن گفتن است ، و خدا با چنين نظامى به يکتائى خود شهادت مى دهد، و با همين ادعا ملائکه هم با اطاعتشان ، و اولوا العلم از افراد انسان هم با مشاهداتشان ، آيات و نشانه هاى يک تائى خدا را در حقيقت بر وحدانيت او شهادت مى دهند.
پاسخ به سخن بعضى از مفسرين که گفته اند مراد از شهادت دادن خدا، شهادت قولىنيست
جواب از اين سخنان اين است که اينان در سخن خود خلط و مغالطه کرده اند، چون اينکه دانشمندان گفته اند دليل نقلى قابل اعتماد نيست ، در خصوص مواردى است که عقل و يا حس ناقل در آن راه داشته باشد، (در اين صورت است که شنونده به آن اعتماد نمى کند، زيرا احتمال مى دهد عقل و يا حس ناقل خطا رفته باشد)، و مخصوصا در مسائلى که تنها علم راهگشا است به چنين دليلى اعتماد نمى شود، اما اگر فرض کرديم يک دليل نقلى افاده علم کرد، علمى که دليل عقلى هم همان را افاده مى کند، و يا علمى قوى تر از علم عقلى مى آورد، در آن صورت دليل عقلى هم مانند نقلى معتبر و يا از آن معتبرتر خواهد بود، همچنان که مى بينيم همه مردم دليل «نقلى متواتر» را از دليل عقلى معتبرتر مى شمارند، و مضمون آنرا از مضمونى که برهان عقلى بر آن اقامه شده باشد صادق تر و روشن تر مى دانند، هر چند که مقدمات آن برهان نظرى ، يقينى باشد، و نتيجه اى يقينى هم بدهد.
پس اگر شاهدى را فرض کنيم که احتمال دروغگوئى در او نمى رود، و برهان صريح افاده کرد که ممکن نيست خلاف واقع نيز بگويد، شهادت چنين شاهدى همان يقين را مى آورد، که يک برهان يقينى مى آورد، و خداى سبحان چنين شاهدى است ، چون او کسى است که نقص و باطل در او راه ندارد، و در حق او دروغگوئى تصور نمى شود، پس شهادت او بر وحدانيت خودش شهادتى است حق ، همچنان که خبر دادنش از شهادت ملائکه و اولوا العلم شهادت آنان را به طور يقين اثبات مى کند،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۱۸۱
پس اينکه گفتند: «شهادت مورد نظر آيه ، شهادت کلامى نيست ، زيرا اگر باشد چنين و چنان مى شود»، مغالطه اى بيش نيست .
رده:تفسیر المیزان