المیزان جلد۳ بخش۱۶
چگونه اهل کتاب فريب خدعه هاى نفس خويش را خوردند؟
جواب اين سؤ ال آن است که صاحبان گفتار غرورانگيز نامبرده ، نياکان ايشان بودند، و فريب خوردگان اخلاف و نسلهاى بعدى آنان ، و اگر در آيه شريفه هر دو را به اهل کتاب نسبت داده ، براى اين بود که همه آن اسلاف و اخلاف يک امت بودند، و اخلاف ، به اعمال اسلاف راضى بودند.
علاوه بر اينکه مغرور شدن به غرور خود، آنهم غرور به خاطر يک افتراى باطل ، با علم به اينکه افترا و باطل است ،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۱۹۵
و اقرار مغرور به اينکه خودم اين افترا را بسته ام ، از اهل کتاب و مخصوصا از يهوديان دور نيست ، براى اينکه اينها همانهايند که خداى تعالى نظير اينگونه افکار و اعمال و بلکه عجيب تر از آنرا از ايشان حکايت نموده آنجا که فرموده : «و اذا لقوا الذين آمنوا قالوا آمنا، و اذا خلى بعضهم الى بعض قالوا اتحدثونهم بما فتح اللّه عليکم ؟ ليحاجوکم به عند ربکم ؟ افلا تعقلون ؟ اولا يعلمون ان اللّه يعلم ما يسرون و ما يعلنون .
ملکات نفسانى عمل را در نظر انسان زينت مى دهند
علاوه بر اين ، انسان آنچه مى کند بر طبق آنچه مى داند نيست ، بلکه بر طبق آن ملکات خوبى و بدى است که در نفسش پديد آمده ، و عمل را در نظرش زينت مى دهد، همچنان که معتادين به ترياک و هروئين و سيگار و بنگ و حتى آنها که معتادند به خوردن خاک و امثال آن ، علم به مضر بودن آن دارند، و مى دانند که اين عمل را نبايد مرتکب شوند، ولى باز هم مرتکب مى شوند به خاطر اينکه هيات و حالتى در نفس آنان پديد آمده که ايشان را به طرف آن عمل مى کشاند، و مجالى براى تفکرو اجتناب برايشان باقى نمى گذارد، و نظائر اين مثال بسيار زياد است .
اهل کتاب هم از آنجا که تکبر و ستمگرى و محبت به شهوات در دلهايشان رسوخ نموده ، هر عملى را که انجام مى دهند بر طبق دعوت نفس است ، در نتيجه افترا بستن به خدا که عادت و ملکه آنان شده ، همان باعث غرور ايشان گشته ، و چون اين عمل ناپسند را مکرر انجام داده اند، کارشان به جائى رسيده که در اثر تلقين نسبت به عمل خود رکون و اعتماد پيدا کرده اند علماى روان شناس هم اثبات کرده اند که تلقين هم ، کار عمل را مى کند، و آثار علم را از خود بروز مى دهد.
پس افترا که عملى باطل است ، با تکرار و تلقين ايشان را در دينشان فريب داده ، و از تسليم شدن در برابر خدا و خضوع در برابر حق ، آن حقى که کتاب خدا مشتمل بر آن است باز داشته ، پس صحيح است بگوئيم اهل کتاب فريب خدعه هاى نفس خويش را خوردند.
فَکَيْف إِذَا جَمَعْنَهُمْ لِيَوْمٍ لا رَيْب فِيهِ...
کلمه ((کيف » بر سر چيزى نظير «يصنعون » در آمده ، که در کلام نيست ، بلکه در تقدير است ، و کلام مى فهماند که آن چيست ، و در اين آيه تهديدى است به اهل کتاب ، که وقتى دعوت مى شوند به پذيرفتن کتابى که بينشان حکم کند،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۱۹۶
اعراض مى کنند، تهديد به عذابى است که به شکل وضع دنيائى ايشان است ، در دنيا وقتى دعوت مى شدند به کتاب خدا تسليم نمى شدند و تکبر مى کردند، و نمى خواست ند با همه انسانها پيرو يک کتاب باشند، و يک کتاب همه شاءن را در تحت لواى خود جمع کند، ولى در آخرت ، همه را يکجا جمع مى کنند، و لذا نفرمود: «در روزى که زنده شان مى کنيم »، و يا «در روزى که مبعوثشان مى کنيم »، بلکه فرمود: «در روزى که جمعشان مى کنيم »، آنهم در روزى که ديگر اعراض بردار نبوده و هيچ شکى در آن نيست ، و خلاصه کلام اينکه از روز قيامت به تعبير نامبرده تعبير کرد تا بفهماند اهل کتاب و کفار نمى توانند خدا را بستوه بياورند.
و معناى آيه (خدا داناتر است ) اين است که کفار وقتى به کتاب خدا دعوت مى شوند تا درباره آنان حکم کند، از در فريب خوردگى از افتراهائى که خودشان در دين خود زدند، اعراض کردند، و از پذيرفتن حق استکبار نمودند، پس چگونه رفتار مى کنند، وقتى که ما آنان را براى روزى که در آن شکى نيست يعنى روز فصل قضا، و روز حکم به حق جمع مى کنيم ، و در آن روز هرکسى تمامى آنچه را که کرده باز خواهد گرفت ، بدون اينکه مردم در باز پس گرفتن اعمالشان ظلمى شوند، و وقتى مطلب بدين قرار است عقلشان حکم مى کند به وجوب پذيرفتن اين دعوت ، و اينکه اعراض نکنند، و از اظهاراتى که حاکى از اين پندار است که خدا را بستوه آورده و او را شکست داده اند خوددارى نمايند، براى اينکه قدرت همه اش از خدا است ، و وضعى که کفار دارند ايام مهلتى و آزمايشى بيش نيست .
بحث روايتى
در تفسير عياشى از محمد بن مسلم روايت آورده که گفت : از امام (عليه السلام ) معناى آيه : «ان الذين عند اللّه الاسلام » را پرسيدم ، فرمود: يعنى اسلامى که توام با ايمان باشد.
و از ابن شهراشوب از امام باقر (عليه السلام ) روايت کرده که در معناى آيه : «ان الذين عند اللّه الاسلام ...» فرمود: يعنى تسليم شدن به ولايت على بن ابيطالب (عليه السلام ).
ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۱۹۷
مؤ لف : اين معنائى که امام براى آيه کرده از باب ذکر روشن ترين مصداق است ، و شايد منظور از روايت بالا هم همين باشد، و نيز از آنجناب از على (عليه السلام ) روايت کرده که فرمود: (اکنون براى اسلام نسبى ذکر مى کنم که نه احدى قبل از من چنين تعريفى کرده و نه بعد از من ، و آن اين است که : اسلام عبارت است از تسليم ، و تسليم عبارت است از يقين ، و يقين عبارت است از تصديق ، و تصديق عبارت است از اقرار، و اقرار واقعيتش ادا است ، و ادا، عمل است ، مؤ من دين خود را از پروردگار خود مى گيرد،ايمانش از عملش شناخته مى شود، همچنان که کافر کفرش ازانکارش هويدا مى گردد، ايها الناس بر شما باد دينتان ، دينتان ، که گناه در دين بهتر است از کار نيک در بى دينى ، براى اينکه گناه در حال ديندارى آمرزيده مى شود، و کار نيک در بى دينى قبول نمى گردد).
مؤ لف : اينکه فرمود: اسلام را نسبى ذکر مى کنم که کسى قبل از من و بعد از من نکرده باشد، منظورش از نسب ذکر کردن تعريف کردن است ، همچنان که مى بينيم در اخبار، سوره «قل هو اللّه احد» به سوره «نسبت رب » ناميده شده ، چون اين سوره خدا را تعريف مى کند.
و اما تعريفى که امام (عليه السلام ) در روايت در غير فقره اول ، يعنى جمله «اسلام تسليم است » براى اسلام کرده ، تعريف به لازمه اسلام است ، و اما در فقره اول تعريف «اسلام تسليم است » تعريف لفظى است ، يعنى لفظ اسلام را به لفظ ديگر تعريف کرده ، که از آن روشن تر است .
ممکن هم هست مراد از اسلام معناى اصطلاحى آن باشد، و آن دينى است که خاتم انبيا محمد (صلى اللّه عليه و آله ) آورده ، و منظور امام (عليه السلام ) اشاره به آيه شريفه : «ان الدين عند اللّه الاسلام »، و منظورش از تسليم ، خضوع و انقياد قلبى و عملى باشد، که بنابراين احتمال تمامى فقرات حديث تعريف اسلام به لازمه معنا خواهد بود.
و معناى حديث اين است که اين دين که نامش اسلام است مستلزم خضوع آدمى براى خداى سبحان است ، خضوعى قلبى و عملى ، و اين خضوع مستلزم آن است که شخص مسلمان خودش و اعمالش را تحت امر و اراده خدا قرار دهد، و اين همان تسليم شدن است ، و تسليم شدن براى خدا اين معنا را به دنبال دارد، و يا مستلزم اين معنا است ، که شخص مسلمان به خدا يقين پيدا کند، و شک و ترديدش از بين برود، و يقين هم تصديق را به دنبال دارد، و تصديق و يا اظهار صدق دين ، مساءله اقرار را به دنبال مى آورد، و اقرار عبارت است از اذعان و يقين به قرار و استقرار دين ،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۱۹۸
و اينکه دين ثابت است ، و اقرار به ثبوت دين ، معنايش اين است که دين هرگز متزلزل نمى شود، و از قرارگاهى که دارد سقوط نمى کند، و اقرار به اين معنا ادا را به دنبال دارد، و ادا هم عمل را.
و اينکه فرمود: کار نيک در بى دينى پذيرفته نيست ، منظور از پذيرفته نشدن اين است که در آخرت ثواب ندارد، و يا اين است که آن اثر نيکى که عمل نيک و خداپسند بايد در دنيا در سعادت زندگى و در آخرت داشته باشد، و صاحبش را به نعيم بهشت برساند ندارد.
بنابراين حديث مورد بحث با احاديثى که مى گويند کفار در مقابل حسناتشان به پاداشى از پاداشهاى دنيائى مى رسند، و نيز با آيه شريفه : «فمن يعمل مثقال ذره خيرا يره » که بطور مطلق مى گويد: هرکس نيکى کند اثرش را مى بيند، منافات ندارد.
و در مجمع البيان از ابى عبيده جراح روايت آورده که گفت : به رسول خدا (صلى اللّه عليه وآله ) عرضه داشتم کدام يک از مردم در قيامت عذابى سخت تر دارد؟ فرمود: مردى که پيامبرى را بکشد، و يا مردى را به قتل برساند که امر به معروف و يا نهى از منکر مى کند، آنگاه اين آيه را تلاوت فرمود: «الذين يقتلون النبيين بغير حق ، و يقتلون الذين يامرون بالقسط من الناس »، آنگاه فرمود: اى ابا عبيده ! بنى اسرائيل در يک ساعت چهل و سه پيامبر را کشتند، عابدان بنى اسرائيل که اين را ديدند صد و دوازده نفر از آنان قيام نموده ، کشندگان انبيا را امر به معروف و نهى از منکر کردند، و بنى اسرائيل همه آنانرا تا آخر روز به قتل رساندند، و آيه نامبرده راجع به اين واقعه است .
مؤ لف : اين معنا در الدرالمنثور هم از ابن جرير، و ابن ابى حاتم از ابى عبيده ، روايت شده است .
و در الدرالمنثور که ابن اسحاق ، و ابن جرير، و ابن منذر، و ابن ابى حاتم ، از ابن عباس روايت کرده اند که گفت : روزى رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله ) در بيت المدراس بر جماعتى از يهود در آمد، و ايشان را به سوى خدا دعوت فرمود: نعمان بن عمرو، و حرث بن زيد، پرسيدند اى محمد تو چه دينى دارى ؟ فرمود ملت و کيش ابراهيم ، که دين او دين من است ، گفتند ابراهيم هم که يهودى بود، فرمود: تورات خود شما بين ما و شما حاکم باشد، تورات را بياوريد و ببينيد آيا ابراهيم را يهودى مى داند؟
ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۱۹۹
يهوديان از آوردن تورات امتناع ورزيدند، در اينجا بود که آيه شريفه : «الم تر الى الذين اوتوا نصيبا من الکتاب ، يدعون الى کتاب اللّه ، ليحکم بينهم ... و غرهم فى دينهم ما کانوا يفترون نازل گرديد».
مؤ لف : بعضى از محدثين روايت کرده اند که آيه نامبرده در داستان رجم نازل شده که ان شاء اللّه ذکر اين داستان در تفسير آيه : «يا اهل الکتاب قد جائکم رسولنا يبين لکم کثيرا مما کنتم تخفون من الکتاب ...» خواهد آمد، و هر دو روايت خبر واحدند، که قوت و اعتبارى را که بايد داشته باشند، ندارند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۲۰۰
آيات ۲۷ - ۲۶، سوره آل عمران
قُلِ اللَّهُمَّ مَلِک الْمُلْکِ تُؤْتى الْمُلْک مَن تَشاءُ وَ تَنزِعُ الْمُلْک مِمَّن تَشاءُ وَ تُعِزُّ مَن تَشاءُ وَ تُذِلُّ مَن تَشاءُ بِيَدِک الْخَيرُ إِنَّک عَلى کلِّ شىْءٍ قَدِيرٌ(۲۶)
تُولِجُ الَّيْلَ فى النَّهَارِ وَ تُولِجُ النَّهَارَ فى الَّيْلِ وَ تُخْرِجُ الْحَىَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَ تُخْرِجُ الْمَيِّت مِنَ الْحَىِّ وَ تَرْزُقُ مَن تَشاءُ بِغَيرِ حِسابٍ(۲۷)
«ترجمه آیات»
بگو (اى پيامبر) بارالها اى خداى ملک هستى ، به هرکس بخواهى ملک و سلطنت مى دهى و از هرکس بخواهى مى گيرى و به هرکس بخواهى عزت و اقتدار مى بخشى و هر که را بخواهى خوار مى کنى ، خدايا هر خير و نيکوئى بدست تو است و تو بر هر چيزى توانائى (و من که سراپا حاجتم ديگر چه بگويم) (۲۶)
تو شب را در روز نهان سازى و روز را در شب فرو مى برى و زنده را از مرده و مرده را از زنده برانگيزى و به هرکس بخواهى روزى بى حساب مى دهى (چون کسى از او طلبکار نيست تا بحساب طلبش روزيش دهد) (۲۷).
«بیان آیات»
اين دو آيه خيلى با آيات قبل که درباره اهل کتاب و مخصوصا يهود بود بى ارتباط نيست ، چون اين دو آيه مشتمل است بر تهديد يهود به عذاب دنيا و آخرت ، و يکى از عذابها همين است که خدا ملک را از ايشان سلب کرد،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۲۰۱
و ذلت و مسکنت را تا روز قيامت بر آنان حتمى نمود، و نفسشان را قطع کرد، و استقلال در زندگى و سرورى را از ايشان سلب کرد.
علاوه بر اينکه غرض اين سوره به بيانى که در آغاز گذشت اين بود که بفهماند خدا قائم بر خلق عالم و تدبير آن است ، پس مالک ملک او است ، و او است که ملک را به هرکس بخواهد مى دهد، هر که را بخواهد عزت مى بخشد، و کوتاه سخن آنکه تنها کسى که به هرکس بخواهد خير دهد مى تواند بدهد او است ، و تنها او است که ملک و عزت و هر چيز ديگر را از هرکس بخواهد مى گيرد، پس مضمون دو آيه مورد بحث خارج از غرض سوره نيست .
قُلِ اللَّهُمَّ مَلِک الْمُلْکِ
در اين آيه خداوند رسول گرامى خود را امر مى کند به اينکه به خدائى پناهنده شود که تمامى خيرها به طور مطلق به دست او است و قدرت مطلقه خاص او است ، تا از اين ادعاهاى موهومى که در دل منافقين و متمردين از حق (از مشرکين و اهل کتاب ) جوانه زده ، و در نتيجه گمراه و هلاک شده اند، نجات يابد، آرى اينان براى خود ملک و عزت فرض کردند، و خود را بى نياز از خدا پنداشتند، و خدا آنجناب و هرکس ديگر را امر مى کند به اينکه نفس خود را در معرض افاضه خدا، که مفوض هر خير و رازق بى حساب هر روزى خوار است قرار دهد.
معناى کلمه «ملک » و اقسام آن
کلمه ملک به کسره ميم معناى معروفى دارد که معهود ذهن ما انسانها است ، و در اصل آن هيچ شکى نداريم ، تنها چيزى که در معناى اين کلمه بايد از نظر دور نداشت ، اين است که ملک دو جور است ، يکى حقيقى و ديگرى مجازى و اعتبارى .
ملک حقيقى به معناى آن است که مالک مثلا اگر انسان است بتواند در ملک خود به هر نحوى که ممکن باشد تصرفى تکوينى کند، يعنى در هستى آن ملک تصرف نمايد، مثل اينکه او مى تواند در ديد چشم خود تصرف نموده يکجا آنرا بکار گيرد، و جائى ديگر از کارش بيندازد، و همچنين در دستش تصرف نموده ، دادوستد بکند، و يا ترک داد و ستد نمايد، و در زبانش و ساير اعضايش ، و در ملک به اين معنا رابطه اى بين مالک و ملک حقيقيش هست ، رابطه اى حقيقى که به هيچ وجه قابل تغيير نيست .
و نيز بنابراين معناى از ملک ، همواره ملک قائم به ملک خواهد بود، هيچ وقت ممکن نيست که ملک از مالکش جدا و مستقل بشود، «مثلا اگر فلان آقا مرد، زبانش همچنان جداى از او زنده بماند»، بلکه اگر اينگونه ملک از آدمى جدا بشود باطل و نابود مى گردد، مثل چشمى که از انسانى در آورند، و يا دستى که از او جدا کنند، ملک خداى تعالى نسبت به عالم از اين قبيل است ، خداى تعالى مالک تمامى اجزاء و شؤ ون عالم است ، پس او مى تواند در همه اجزاى عالم به هر طورى که بخواهد تصرف نمايد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۲۰۲
قسم دوم : ملک (بکسره ميم ) ملک اعتبارى و قراردادى است ، و آن عبارت است از اينکه اگر مالک را انسان فرض کنيم ، بتواند در چيزى که ملک او است تصرفاتى کند، که عقلا آنراقبول دارند، و خلاصه در چارچوب رابطه اى که عقلا بين او و ملکش برقرار مى دانند هر قسم تصرفى که مى خواهد بکند، تا به مقاصد اجتماعى خود نائل شود، و در حقيقت عقلا وقتى چنين ملکيتى را اعتبار کردند که الگويش را از ملک حقيقى و آثار آن گرفت ند، بعد چيزى شبيه به ملکيت در عالم وجود را در اجتماع برقرار ساختند، تا به اين وسيله از اعيان و کالاهائى که بدان محتاجند استفاده اى معقول کنند، نظير همان استفاده اى که مالک حقيقى ، از ملک حقيقى و تکوينيش مى کرد.
تفاوتى که بين ملک اعتبارى و ملک حقيقى هست يکى اين است که ملک حقيقى جز با بطلان قابل تغيير نبود، (نمى شد من چشم خودم را در عين اينکه چشم من است از وجود خود بى نياز سازم ) ولى ملک اعتبارى از آنجائى که قوامش به وضع و اعتبار است ، قابل تغيير و تحول هست ، ممکن است اين نوع ملک از مالکى به مالک ديگر منتقل شود، مثلا مالک اولى آنرا به دومى بفروشد، و يا ببخشد و يا با ساير اسباب نقل ، منتقل سازد.
تا اينجا آنچه گفتيم درباره ملک (بکسره ميم ) بود، اما «ملک » (به ضمه ميم ) هر چند که آن نيز از سنخ ملک (به کسره ) است ، الا اينکه در اينجا مالکيت مربوط به چيزهائى است که جماعتى از مردم آنرا مالکند، چون ملک به معناى پادشاهى است ، و پادشاه مالک چيزهائى است که در ملک رعيت است ، او مى تواند در آنچه رعيت مالک است تصرف کند، بدون اينکه تصرفش معارض با تصرف رعايا باشد، و يا خواست رعيت معارض و مزاحم با خواستش باشد.
پس ملک پادشاه ، در حقيقت ملکى است روى ملک ، که در اصطلاح آنرا ملک طولى مى ناميم ،مانند ملک مولى است نسبت به برده ، و نسبت به آنچه برده اش مالک است ، و به همين جهتملک (بضمه ميم ) هم آن دو قسم را که ما در ملک (بکسره ) ذکر کرديم ، خواهد داشت .
«مالک الملک» و «مليک الملوک» بودن خداى عزوجل
و خداى سبحان هم «مليک » تمام عالم است ، و هم «مالک » آن آنهم على الاطلاق ، اما اينکه مالک همه عالم است دليلش اين است که ربوبيت و قيمومت مطلقه دارد، هيچ موجودى خارج از ربوبيت او نيست ، براى اينکه آنچه تصور شود، خالقش خدا است ، و نيز تمام عا لم از او است .
ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۲۰۳
پس او مالک همه است ، همچنان که خودش فرمود: «ذلکم اللّه ربکم خالق کل شى ء لا اله الا هو».
و نيز فرمود: «له مافى السموات و ما فى الارض آنچه در آسمانها و در زمين است از آن او است » و آياتى ديگر از اين قبيل که دلالت دارند بر اينکه هر موجودى که کلمه چيز بر او صادق باشد مخلوق و مملوک خدا است ، ذاتش قائم به خدا است ، و مستقل از او نيست ، و چيزى نيست که خدا را از تصرف در آن جلوگيرى کند، اين همان ملک (به کسره لام ) است که بيانش گذشت .
و اما اينکه او مليک و فرمانرواى على الاطلاق است ، دليلش اطلاق مالکيت او نسبت به موجودات است ، براى اينکه خود موجودات ، بعضى مالک بعضى ديگرند مثلا سبب ها مالک مسبب هايند، و هر موجودى مالک قواى فعاله خويش است و قواى فعاله مالک فعل خويش است ، مثلا انسان مالک اعضاى خويش و قواى فعاله خويش از گوش و چشم و غيره است . و اين قوا هم مالک افعال خويشند، و چون خداى سبحان مالک هر چيز است .
پس همو مالک همه مالک ها و مملوکها نيز هست ، و اين همان معناى مليک است ، پس او مليک على الاطلاق است ، همچنان که خودش فرمود: «له الملک و له الحمد» و نيز فرموده : «عند مليک مقتدر» و آياتى ديگر که همه خدا را مليک على الاطلاق معرفى مى کند.
ملک و مُلک اعتبارى نيز درباره خدا صادق است
تا اينجا آنچه گفتيم درباره ملک و ملک حقيقى بود، و اما ملک و ملک اعتبارى نيز در مورد خداى تعالى صادق است ، بر اى اينکه هر چيزى مالک هر چه هست خداى تعالى به او داده ، و اگر خودش مالک آن ها نبود نمى توانست تمليک کند، چون در اين فرض ، دهنده چيزى بوده که مالک آن نبوده و نيز به کسى عطا کرده بوده که او هم مالک نبود، همچنان که خودش فرمود: «و آتوهم من مال اللّه الذى آتيکم ».
و او مليک به ملک اعتبارى هم هست ، و مالک هر چيزى است که در دست مردم است ،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۲۰۴
براى اينکه او شارع هر قانون است ، و در نتيجه به حکم خودش در آنچه که ملک مردم است تصرف قانونى مى کند، همچنان که يک مليک بشرى در آنچه که در دست رعاياى خود هست تصرف مى کند، و قرآن کريم هم او را مليک مردم خوانده و فرمود: «قل اعوذ برب الناس ملک الناس » و در اينکه آنچه در اختيار مردم است ، مال خدا است ، و خدا به ايشان داده و فرموده : «و آتيکم من کل ما سالتموه ، و ان تعدوا نعمه اللّه لا تحصوها».
و نيز مى فرمايد: «و انفقوا مما جعلکم مستخلفين فيه ». و نيز فرموده : «و ما لکم الا تنفقوا فى سبيل اللّه ، و للّه ميراث السموات و الارض ».
و باز فرموده : «لمن الملک اليوم للّه الواحد القهار»، بنابراين خداى تعالى آنچه را در دست انسانهاى قبل از ما بود مالک بود، و آنچه در دست ما است ، مالک است ، و بزودى وارث ما نيز خواهد شد.
سه مطلب درباره «قل الهم مالک الملک ...»
از دقت در آنچه گذشت روشن مى گردد که آيه شريفه : «اللّهم مالک الملک ...» داراى اين زمينه است که اولا بيان کند ملک (بکسره ميم ) خدا نسبت به ملک (بضمه ميم ) را و مالکيتش نسبت به ملک (بضمه ميم ) را که ملک بر روى ملک (بضمه ميم ) است . در نتيجه او ملک همه ملوک است ، که ملک را به هر ملکى که بخواهد مى دهد، همچنان که فرمود: «ان آتاه اللّه الملک » و نيز فرمود: «و آتيناهم ملکا عظيما».
و ثانيا با جلوتر آوردن اسم جلاله (اللّه ) مى خواهد سبب مالک الملک بودن و ملک الملوک بودن خدا را برساند، و آن اين است که خدا (اللّه است ) که کبريائيش ما فوق همه بزرگى ها است ، و اين دلالت روشن و واضحى است .
و ثالثا مى خواهد بفهماند که مراد از ملک در آيه شريفه (و خدا داناتر است ) اعم است از ملک حقيقى و اعتبارى ، براى اينکه امرى که در آيه اول آورد، و فرمود: بگو بار الها توئى مالک الملک ،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۲۰۵
«من تشاء، و تنزع الملک ممن تشاء و تعز من تشاء و تذل من تشاء» با توضيحى که خواهد آمد از شؤ ون ملک اعتبارى است ، و آنچه در آيه دوم آمده از شؤ ون ملک حقيقى است ، پس خدا مالک الملک على الاطلاق است ، يعنى هم مالک ملک حقيقى است و هم مالک ملک اعتبارى .
ملک ، چه حق و چه باطل از ناحيه خداى تعالى است
تُؤْتى الْمُلْک مَن تَشاءُ وَ تَنزِعُ الْمُلْک مِمَّن تَشاءُ
کلمه «ملک » بدان جهت که در اين آيه ، مطلق آمده ، (و نفرموده ملک حق را به هرکس بخواهى مى دهى )، شامل «ملک حق » و «ملک باطل » هر دو مى شود، و خلاصه مى فهماند مالکيت آنکس که در ملکش عدالت مى کند، و هم مالکيت کسى که در ملکش جور و ستم روا مى دارد، هر دو از خدا است ، براى اينکه ملک (همانطور که قبلا يعنى در تفسير آيه : «ان آتاه اللّه الملک ...» بيان کرديم ) خودش فى نفسه موهبتى از مواهب خدا است ، نعمتى است که مى تواند منشا آثار خيرى در مجتمع انسانى باشد، و به همين جهت است که مى بينيم خداى تعالى علاقه و دوست داشتن ملک را فطرى و جبلى انسانها کرده است .
پس ملک حتى آنکه در دست غير اهلش افتاده بدان جهت که ملک است ، مذموم نيست ، آنچه مذموم است يا به دست گرفتن نااهل است ، مثل ملکى که شخص ظالم و غاصب از ديگرى غصب کرده ، و يا خود آن هم مذموم نيست ، بلکه سيرت و باطن خبيث او مذموم است ، چون او مى توانست براى خود سيرتى نيکو درست کند، که البته برگشت اين نيز به همان وجه اول است .
و به بيانى ديگر مى گوئيم : ملک نسبت به کسى که اهليت آنرا دارد نعمت است ، و اين نعمت را خداى سبحان در اختيار او نهاده ، و نسبت به آنکه اهليت ندارد نقمت و بدبختى است ، و اين نقمت و عذاب را خدا به گردن او انداخته ، پس به هر حال ملک چه خوبش و چه بدش از ناحيه خدا است ، و فتنه اى است که با آن بندگان خود را مى آزمايد.
در سابق هم گفتيم که هر جا خداى سبحان مطلبى را مقيد به مشيت خود کرده ، معنايش اين نيست که خدا کارهايش را دل بخواهى و جزافى انجام مى دهد، بلکه معنايش اين است که هر چه مى کند در کمال اختيار مى کند، مجبور به هيچ کارى نيست ، پس در آيه مورد بحث هم معناى کلام اين است که اگر به کسى ملک مى دهد و يا از کسى مى گيرد، و اگر به کسى عزت مى دهد، و ديگرى را ذليل مى کند، همه را با مشيت خود مى کند، و کسى نيست که او را مجبور به کارى کند، البته اين هم هست که آنچه خدا مى کند بر طبق مصلحت است .
ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۲۰۶
معناى «عزت » و «ذلت » و بيان اينکه عزت فقط از آن خدا از ناحيه او است
وَ تُعِزُّ مَن تَشاءُ وَ تُذِلُّ مَن تَشاءُ
کلمه «عزت » به معناى نايابى است ، وقتى مى گويند فلان چيز عزيز الوجود است ، معنايش اين است که به آسانى نمى توان بدان دست يافت ، و عزيز قوم به معناى کسى است که شکست دادنش و غلبه کردن بر او آسان نباشد، بخلاف ساير افراد قوم ، که چنين نيستند، زيرا عزيز قوم در بين قوم خودش مقامى دارد.
در نتيجه هر نيروئى که تک تک افراد دارند او داراى همه آنها است ، ولى عکس قضيه چنين نيست ، يعنى تک تک افراد نيروى او را ندارند، اين معناى اصلى کلمه است ، ليکن بعدها در مورد هر چيز دشوارى نيز استعمالش کردند، مثلا گفتند: «عزيز على کذا» يعنى فلان حادثه بر من گران است .
همچنان که در قرآن آمده : «عزيز عليه ما عنتم » و در آخر در مورد هر غلبه اى استعمال شد، مثلا گفتند: «من عزبز» کسى که غلبه کرد، دار و ندار مغلوب را غارت نمود، در قرآن هم در اين معنا استعمال شده ، آنجا که فرموده : «و عزنى فى الخطاب » ولى معناى اصلى کلمه همان است که گفتيم .
در مقابل اين کلمه ، کلمه ذلت است که در اصل لغت به معناى چيزى است که دست يابى بدان آسان است ، حال چه دستيابى محقق و چه فرضى ، در قرآن کريم آمده : «ضربت عليهم الذله و المسکنه » و نيز آمده : «و اخفض لهما جناح الذل » و نيز فرموده : «اذله على المؤ منين ».
و عزت يکى از لوازم ملک است ، عزت مطلق هم از لوازم ملک مطلق است ، پس غير خدا هرکس سهمى از ملک و عزت داشته باشد خداى تعالى به او ارزانى داشته ، و مليکش کرده است ، و مردم و امتى هم که سهمى از عزت داشته باشند باز خدا به ايشان داده ، پس عزت تنها و تنها از آن خدا است ، و اگر نزد غير خدا ديده شود از ناحيه خدا است .
ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۲۰۷
همچنان که خودش فرمود: «ايبتغون عندهم العزه ، فان العزه للّه جميعا» و نيز فرموده : «و للّه العزه و لرسوله و للمؤ منين ».
تا اينجا آنچه گفتيم راجع به عزت حقيقى بود، و اما عزت غير حقيقى در حقيقت ذلت است ، به شکل عزت .
همچنان که باز قرآن کريم مى فرمايد: «بل الذين کفروا فى عزه و شقاق » و به همين جهت در دنبال همين آيه فرموده : «کم اهلکنا من قبلهم من قرن ، فنادوا و لات حين مناص ».
ذلت هم در مقابل عزت احکامى مقابل احکام آن دارد، پس هر چيزى که غير خدا تصور شود به خودى خود ذليل است ، مگر آنکه خدا عزتش داده باشد.
معناى «خير» و بيان اينکه اين کلمه افعلتفضيل نيست
بِيَدِک الْخَيرُ إِنَّک عَلى کلِّ شىْءٍ قَدِيرٌ(۲۶)
اصل در معناى کلمه «خير» همانا انتخاب است ، و اگر ما چيزى را خير مى ناميم ، بدان جهت است که آنرا با غير آن مقايسه مى کنيم ، و يکى از آن دو را انتخاب نموده و مى گوئيم اين خير است ، و معلوم است از بين چند چيز ما آنرا انتخاب مى کنيم که هدف و مقصد ما را تامين کند.
پس در حقيقت آنچه خود ما مى خواهيم خير است ، هر چند که ما آنرا براى چيز ديگرى مى خواهيم ، ولى خير حقيقى همان مقصد ما است ، و آن ديگرى به خاطر مقصد ما خير شده است ، پس خير حقيقى آن چيزى است که به خاطر خودش مطلوب ما است ، و اگر خيرش مى ناميم چون در مقايسه با چيزهاى ديگر آنرا انتخاب کرديم .
پس هر چيزى تنها وقتى خير ناميده مى شود که با چيز ديگرى مقايسه شود، و نسبت به آن چيز مؤ ثر باشد، (و گرنه هر چيزى تنها خودش است ، نه خير است و نه شر).
پس در معناى کلمه «خير» معناى نسبت به غير هم خوابيده ، و به همين جهت است که بعضى گفته اند اصل کلمه خير «اخير» بوده ، و ليکن اين حرف صحيح نيست ، و اين کلمه افعل التفضيل نمى باشد،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۲۰۸
اما معنايش با معناى تفضيل انطباق دارد، و چون افعل تفضيل همواره متعلق به غير است ، مثلا گفته مى شود زيد افضل از عمرو است ، يعنى در بين زيد و عمرو زيد بهترين آندو است ، و نيز گفته مى شود «زيد خير من عمرو» زيد بهتر از عمرو است ، و بين زيد و عمرو، زيد خير آندو است ، يعنى بهترين آن دو است .
و اگر کلمه «خير» مخفف «اخير» بود بايد همه قواعد جارى در افعل تفضيل در آن نيز جريان مى يافت ، يعنى مشتقاتى چون افاضل و فضلى و فضليات از آن نيز اشتقاق مى يافت ، و حال آنکه مشتقات کلمه خير کلمات زير است ، ۱ - خيره ، ۲ - اخيار، ۳ - خيرات .
همچنان که مشتقات کلمه (شيخ ) که بطور مسلم افعل تفضيل نيست ، بر وزن مشتقات کلمه (خير) مى آيد، و گفته مى شود ۱ - شيخه ۲ - اشياخ ۳ - شيخات ، پس مى توان گفت که کلمه خير «صفت مشبه » است ، نه «افعل تفضيل ».
و از مويدات اين معنا يکى اين است که کلمه خير در مواردى استعمال مى شود که معناى افعل تفضيل (بهترى ) را نمى دهد، مانند آيه شريفه : «قل ما عند اللّه خير من اللّهو» که نمى شود گفت معنايش اين است که آنچه نزد خداست ، از لهو بهتر است ، براى اينکه در لهو خوبى نيست تا آنچه نزد خداست بهتر باشد، البته بعضى از مفسرين در خصوص اينگونه موارد گفته اند که معناى تفضيل از کلمه جدا شده ، ولى اين حرف صحيح نيست ، و حق مطلب همان است که گفتيم کلمه «خير» معناى انتخاب را مى دهد، و اگر مى بينيم که مقيس عليه آن نيز مشتمل بر مقدارى خوبى هست ، از خصوصيات غالب موارد است ، نه اينکه در همه موارد بايد چنين باشد، به شهادت اينکه ديديم در آيه سوره جمعه چنين نبود.
رده:تفسیر المیزان