تفسیر المیزان

المیزان جلد۳ بخش۱۸

بحث روايتى در کافى از عبد الاعلى ، مولاى آل سام از امام صادق (عليه السلام ) روايت آورده که گفت : ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۲۲۲ حضور آن جناب عرضه داشتم قرآن کريم مى فرمايد: «قل اللّهم مالک الملک ، توتى الملک من تشاء، و تنزع الملک ممن تشاء» آيا جز اين است که ملک بنى اميه را خدا به آنان داده ؟ فرمود: اينطور که تو فکر کرده اى نيست ، خداى عزوجل ملک را به ما داد، ولى بنى اميه از دست ما ربودند، همانطور که خدا به مردى جامه نو مى دهد، ولى چپاولگرى آنرا از دست وى مى ربايد، همچنان که نبايد گفت خدا به چپاولگر جامه روزى کرده ، چون جامه مال او نيست ، همينطور نبايد گفت خدا به بنى اميه ملک داده است . آيا ملک و حکومت بنى اميه را خدا به آنان داد؟ مؤ لف : نظير اين روايت را عياشى از داود بن فرقد از امام صادق (عليه السلام ) نقل کرده ، البته منظور امام (عليه السلام ) دادن تشريعى است ، نه تکوينى چون از نظر تکوين ملک بنى اميه را هم خداى تعالى داده ، در سابق هم گفتيم که دادن ملک دو جور است ، يکى تکوينى يعنى آفريدن ، و در دسترس گذاشتن آن ، به طورى که انسان صاحب ملک ، قدرتش را در بين مردم گسترش دهد، و در بين آنان نفوذ کلمه و امر مطاع و خواست بى چون و چرا داشته باشد، حال چه به عدالت ، و چه به ظلم . همچنان که خود خدا ملک جابرانه نمرود را هم از خودش دانسته و فرموده : «ان آتيه اللّه الملک » که ان شاء اللّه در معناى تکوينى بودن اين عطيه بحث خواهيم کرد. و دوم عطيه تشريعى و آن عبارت است از اينکه خداى تعالى حکم کند به اينکه فلانى بايد حکمران شما باشد، و اطاعتش بر شما واجب است . همچنان که درباره طالوت چنين حکمى رانده ، و فرموده : «ان اللّه قد بعث لکم طالوت ملکا» و اثر اين ملک و جوب اطاعت مردم از او و ثبوت ولايت او بر مردم است ، که محققا جز به عدل نمى تواند باشد، و اين مقام خود مقامى است ارجمند، و پسنديده نزد خداى سبحان و آنچه که بنى اميه داشتند ملک به معناى اول و اثر آن بود، و گويا امر بر راوى حديث مشتبه شده ، و ملک را به معناى اول گرفته و اثرش را اثر ملک به معناى دوم پنداشته ، و خيال کرده حالا که ملک تکوينى در اختيار بنى اميه قرار گرفته شرعا هم مردم محکوم به اطاعت از ايشانند، لذا امام (عليه السلام ) او را متوجه کرد که بنى اميه داراى اين ولايت تشريعى نبودند، و ولايت تشريعى خاص ائمه اهل بيت است . و به عبارت ديگر ملکى که بنى اميه به دست آوردند ملکى بود پسنديده اگر در دست ائمه اهل بيت قرار مى گرفت ، و چون در دست بنى اميه قرار گرفته ملکى است مذموم ، براى اينکه ملکى است غصبى ، ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۲۲۳ و دادن چنين ملکى را نبايد به خدا نسبت داد، مگر از باب استدراج و مکر، همچنان که ملک نمرود و فرعون را هم خدا به ايشان داد تا با آنان مکر کند، و است دراجشان نمايد. اشتباه بنى اميه در فهم آيه ملک عين اين اشتباه براى خود بنى اميه هم دست داده بود، و آيه را نفهميده بودند، به شهادت اينکه صاحب کتاب ارشاد در داستان خواستن يزيد بن معاويه از عبيد اللّه بن زياد که سرهاى شهداى کربلا را برايش بفرستد گفته : و سرها را که سر مقدس حسين (عليه السلام ) هم در بين آنها بود، نزد يزيد گذاشتند. يزيد گفت : نفلق هاما من رجال اعزه علينا و هم کانوا اعق و اظلما ((يعنى از رجالى که بر ما سرورى داشتند فرقها شکاف تيم ، و آنان نسبت بما عاق تر و ستمگرتر بودند. آنگاه به اهل مجلس خود رو کرد وگفت : اين مرد به من افتخار مى کرد که پدر من از پدر تو بهتر و مادرم از مادر تو بهتر بود، و جد من از جد تو بهتر و خودم از تو بهترم ، همين سخنان بود که او رابه کشتن داد. اما اينکه مى گفت : پدر من از پدر يزيد بهتر است جوابش اين است که پدر من با پدر او بر سر خلافت به منازعت برخاست ، و خدا به نفع پدر من و به ضرر پدر او حکم نمود و خلافت را به من داد. و اما اينکه مى گفت مادر من از مادر يزيد بهتر بود، قسم به جان خودم اين را درست مى گفت ، چون فاطمه دختر رسول خدا(صلى اللّه عليه و آله ) بهتر از مادر من بود، و اما اينکه مى گفت : جد من از جد او بهتر است ، اين نيز درست بود، چون کسى که ايمان به خدا و روز جزا دارد به خود چنين جراتى نمى دهد که بگويد ابو سفيان بهتر از محمد بود، و اما اينکه مى گفت خود او بهتر از من است گويا اين آيه را نخوانده بود که خداى تعالى مى فرمايد: «قل اللّهم مالک الملک ...». در اينجا زينب دختر على (عليه السلام ) سخن يزيد را به بيانى نظير بيان امام صادق (عليه السلام ) رد نموده بنا به روايت سيد بن طاووس و ديگران در پاسخش به يزيد فرمود: ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۲۲۴ اى يزيد گويا از اينکه اقطار زمين و آفاق آسمان را بر ما تنگ گرفتى ، و کار ما بدين جا کشيد که به اسيريمان ببرند، آنطور که ساير اسيران را مى برند، به خاطر اين بوده که ما نزد خدا خوار و تو در درگاه او محترم و آبرومند بوده اى ؟ و خدا به خاطر عظمت مقامى که تو نزد او داشته اى ما را چنين ، و تو را چنان کرد؟! از اينکه باد به دماغت افکنده اى و اظهار مسرت مى کنى پيدا است که اين طور پنداشته اى . چون مى بينى دنياو همه اسباب ظاهرى فعلا رام تواند، و گردش امور به کام تو و ملک و سلطنت ما بدون دردسر در دست تو است ، ناگزير از تو مى خواهم لحظه اى سکوت کنى ، و آرام بگيرى تا به تو بفهمانم که چقدر در اشتباهى مگر به ياد ندارى آن کلام خدا را که مى فرمايد: «و لا يحسبن الذين کفروا انما نملى لهم خير لانفسهم ، انما نملى لهم ليزدادوا اثما و لهم عذاب مهين ». دو روايت به معناى «تخرج الحى من الميت و تخرج ميت من الحى » و در مجمع البيان در تفسير جمله «تخرج الحى من الميت » آمده : بعضى از مفسرين گفته اند: معناى اين جمله اين است که بار الها تو انسان مؤ من را از پشت پدرى کافر، و انسانى کافر را از صلب پدرى مؤ من در مى آورى ، آنگاه افزوده است که اين معنا، هم از امام باقر (عليه السلام ) روايت شده و هم از امام صادق (عليه السلام ). مؤ لف : قريب به اين معنا را صدوق از امام حسن عسکرى (عليه ال سلام ) روايت کرده . و در درالمنثور است که ابن مردويه از طريق ابى عثمان نهدى ، از ابن مسعود، از سلمان از رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله ) روايت کرده که فرمود: معناى اينکه خداى تعالى زنده را از مرده و مرده را از زنده بيرون مى آورد، اين است که مؤ من را از کافر و کافر را از مؤ من بيرون مى آورد. و در همان کتاب به همين طريق سابق از سلمان فارسى روايت کرده که گفت : ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۲۲۵ رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله ) فرمود وقتى خداى تعالى آدم را آفريد ذريه ونسل او را بيرون نموده و بصورت يک قبضه به دست قدرت خود گرفت ، و آنگاه فرمود: اينها اهل بهشتند (و لا ابالى )، و مشتى ديگرى گرفت که در آن همه بديها راآورده بود، و فرمود: اينها اهل آتشند (و لا ابالى )، (بدون اينکه باکى داشته باشم ) آنگاه هر دو طايفه از ذريه را به هم آميخت . و نتيجه اش اين شد که کافر از مؤ من متولد شود، و مؤ من از کافر، اين است که قرآن درباره اش مى فرمايد: «تخرج الحى من الميت ، و تخرج الميت من الحى ». مؤ لف : اين معنا از عده اى از اصحاب تفسير از سلمان نيز روايت شده ، البته روايتى که سندش بريده ، و اين روايات از روايات ذر و ميثاق است ، که ان شاء اللّه بيانش در محلى مناسب خواهد آمد. رواياتى در باره «رزق » و اينکه روزى هر کس مقدر است و در کافى از محمد بن يحيى ، از احمد بن محمد، و عده اى از اصحاب ما فرقه اماميه ، از سهل بن زياد، از ابن محبوب ، از ابى حمره ثمالى ، از امام ابى جعفر (باقر (عليه السلام ) روايت آورده که گفت : رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله ) در حجة الوداع فرمود: آگاه باشيد که روح الامين به قلبم انداخت که هيچ انسانى نمى ميرد مگر وقتى که رزقش را تا حد کمال خورده و ديگر در نزد خدا رزقى نداشته باشد. پس از خدا بترسيد، و در راه به دست آوردن رزق منحرف نشويد، راه صواب را به دست گيريد، و دير رسيدن بهره اى از رزق ، شما را به نافرمانى خدا واندارد، براى اينکه خداى تعالى رزق حلال را بين خلقش تقسيم کرده ، و آنرا بطور حرام تقسيم ننموده ، وخلاصه آنچه را خدا تقسيم کرده رزق حلال است ، نه حرام ، پس هرکس از خدا پروا کند، و خويشتن دارى نمايد، رزقش از راه حلال خواهد رسيد، و هرکس ‍ پرده حرمت خدا را پاره نموده ، و رزقش را از غير راه حلال بگيرد، رزق حلالش را به عنوان قصاص از او خواهند گرفت ، در نتيجه همان مقدارى را که بايد از حلال مى خورد از حرام خورده ، و نه بيشتر، با اين تفاوت که حساب آنرا بايد پس بدهد. و در نهج البلاغه است که : امام (عليه السلام ) فرمود: رزق دو جور است ، رزقى که آن تو را مى طلبد، و رزقى که تو آنرا مى طلبى ، آنکه تو را مى طلبد به فرضى که تو به سراغ آن نروى او به سراغ تو خواهد آمد، پس ‍ غم روزى يکساله ات را سربار غم امروزت مساز، براى هر روز غم همان روز کافى است ، ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۲۲۶ براى اينکه اگر مدت سال جزء عمر تو نباشد، بيهوده غمش را نخورده اى ، و چرا غم رزقى را بخورى که مال تو نيست ، و نيز مگر تاکنون چنين چيزى شده که رزق تو را قبل از اينکه به دست تو برسد ديگرى خورده باشد؟ و يا ديگرى آنرا از چنگ تو ربوده باشد، و يا مگر تاکنون چنين چيزى شده که آنچه برايت مقدر شده ديرتر از موعد به دستت رسيده باشد؟. و در قرب الاسناد است که ابن طريف ، از ابن علوان ، از جعفر، از پدرش ‍ (عليهماالسلام ) روايت کرده که فرمودند: رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله ) فرمود: (رزق مانند باران و بعدد آن از آسمان به زمين و براى هر انسانى به مقدارى که برايش مقدر شده نازل مى شود، و ليکن براى خدا فضل هائى هم هست ، بنابراين از خداى تعالى فضل او را نيز بخواهيد). مؤ لف : روايات در اين معانى بسيار است ، وان شاء اللّه بحث پيرامون اينگونه احاديث در تفسير سوره هود خواهد آمد. بحث علمى در بعضى از بحث هاى گذشته اين معنا گذشت که اعتبار اصل ملکيت از اعتبارات ضروريه اى است که بشر در هيچ حالى از آن بى نياز نيست ، چه در حال فردى و چه در حال جمعى ، و ريشه اين اعتبار ملکيت بالاخره منتهى مى شود به اعتبار اختصاص . اين وضع ملک (بکسره ميم ) است ، و اما ملک (بضمه ميم ) که به معناى سلطنت بر افرادى از انسانها است ، آن نيز از اعتبارات ضرورى است که انسان از آن بى نياز نيست ، ليکن آن چيزى که بشر در آغاز بدان نيازمند است ، همانا تشکيل اجتماع است ، اما اجتماع از جهت تاليف و بافت آن از اجزاى بسيار که هر يک براى خود هدفى و اراده اى غير هدف و خواست ديگران دارد، نه اجتماع از جهت تک تک افراد آن ، براى اينکه تک تک افراد اجتماع خواسته اى متباين و مقاصدى مختلف دارند، افرادبه خاطر همين اختلافهايشان آبشان در يک جوى نمى رود، هر فردى مى خواهد آنچه در دست ديگران است بربايد، و بر سايرين غلبه کند، و بر حدود سايرين تجاوز نموده ، حقوق آنان را هضم کند و در نتيجه هرج و مرج پديد آورد، و اجتماعى را که به منظور تامين سعادت زندگى تشکيل يافته وسيله بدبختى و هلاکت ساخته و دوا را درد بى درمان کند، ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۲۲۷ و معلوم است که اين خواست ، خواست يک فرد نيست ، همه همين را مى خواهند، و هيچ چاره اى براى رفع اين غائله نيست ، مگر اينکه اجتماع براى خود قوه اى غالب و قاهر فراهم کند تا ساير قوا را تحت الشعاع خود قرار داده و تمام افراد را تحت فرمان خود در آورد. و در نتيجه قواى سرکش را که مى خواهند بر ديگران تجاوز نمايند به حد وسط برگردانيده ، افراد ضعيف را نيز از مرحله ضعف نجات داده ، به حد وسط برساند، و سرانجام تمام قواى جامعه ازنظر قوت و ضعف برابر و نزديک به هم شوند، و آنگاه هر کدام از آن قوا را در جاى خاص ‍ خودش قرار داده ، هر صاحب حقى را به حقش برساند. و از آنجائى که انسا نيت در هيچ حالى و حتى در هيچ آنى از فکرديگران خالى نمى شود، و به بيانى که گذشت هر انسانى همواره مى خواهد انسانهاى ديگر را به خدمت خود بگيرد، تاريخ هيچ اجتماعى را در اعصار گذشته سراغ ندارد که خالى از مردانى خودکامه و مسلط بر ساير افراد آن جامعه باشد، تا آنجا که افراد را به قيد بردگى خود کشيده ، جان و مال آنان را تملک کرده باشد بلکه تا آنجا که وضع جوامع را نشان داده وجود چنين افرادى را بنام ملک (پادشاه ) ضبط کرده است ، و بعضى از فوائد بر وجود چنين افراد خودکامه و سرکش مترتب مى شده ، هر چند که خود آنان و درباريان و ياوران و لشکريانشان نيز افرادى طاغى و متجاوز از حق بودند، ولى اين فايده را داشته اند که به منظور حفظ سلطنت و ملک خود همه افراد جامعه را در حال ذلت واستضعاف نگه بدارند تا کسى نيروى تجاوز به حقوق ديگران را نداشته باشد. چون اگر چنين افرادى در جامعه پيدا شوند امروز به حقوق مردم کوچه و بازار تجاوز مى کنند، و فردا به خود پادشاه ياغى گشته ، ملک و سلطنت را از چنگ او در مى آورند، همانطور که خود پادشاه نيز سلطنت خود را از ديگران گرفت . ضرورى بودن نظام حکومت در اجتماع و کوتاه سخن اينکه جوامع بشرى از ترس اينکه مبادا در اثر تضعيف دولت وقت ، دولت هاى ديگر بر سر آنان بتازند، ناگزير بودند به ظلم و جور دولت خود تن در دهند، و با آن روش ظالمانه خو کنند، و اين خو کردن به ظلم نگذاشت تا بشر به اين راه حل فکر کند، که اصلا حکومت يک فرد خودکامه بر همه افراد جامعه چرا؟ و چرا حکومت مردم بر مردم را طرح نريزند: بلکه به جاى فکر کردن در اين باره خود را سرگرم کردند به مدح و ثناى همان دولت جائر و ظالم البته اين تا موقعى بود که ظلم و جور سلطان از حد نگذرد، و کارد به استخوان مردم نرسد، و اما اگر کار به اينجا مى کشيد به تظلم و شکايت مى پرداختند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۲۲۸ بله چه بسا از اين خودکامگان که نام پادشاه يا رئيس بر خود نهاده بودند دستخوش هلاکت يا قتل يا سرنوشت هاى شوم ديگرى مى شدند، و آنگاه مردم در اثر نداشتن يک زمامدار احساس فتنه و فساد نموده ، اختلال نظام و وقوع هرج و مرج تهديدشان مى کرده ، ناگزير مى شدند يک گردن کلفت ديگر را روى کار آورند، و زمام امور اجتماع را به دست وى دهند، و باز آن شخص ، پادشاه مى شد، و تعدى و تحميل را از سر مى گرفت . اجتماعات بشرى همواره وضعى اين چنين داشت ، تا آنکه از سوء سيرت اين حکومت ها به تنگ آمد، و فهميد، که طبع حکومت يک فرد بر جامعه همين است ، که او را خودکام و مستبد مى سازد، بدين جهت ناگزير شد قوانينى در خصوص تعيين وظائف حکومت ها وضع کند، و پادشاهان دنيا را مجبور کرد تا از آن قوانين تبعيت کنند، از آن بعد سلطنت ها به اصطلاح سلطنت مشروطه شد، و مردم در نگهدارى و نظارت بر آن قوانين مراقبت کامل داشتند. تحول بشر در تغيير حکومت سلطنتى به حکومت جمهورى يکى از مواد اين قوانين اين بود که سلطنت را موروثى مى دانست ، که بعد از آزمايشها ديد اينهم سعادت او را تامين نمى کند، چون ديد وقتى پادشاه بر اريکه سلطنت سوار شد هر قدر هم ظلم و تعدى و بدرفتارى کند نمى تواند او را از سلطنت خلع نمايد، چون به حکم قانونى که خودش درست کرده سلطنت موروثى است ، لذا در اين قانون هم تجديد نظر نموده ، سلطنت را به رياست جمهور تبديل کرد، در نتيجه ملک دائمى مشروط، مبدل شد به ملک موقت مشروط و چه بسا در اقوام و امتهاى مختلف انواعى از دولتهاى ناشناخته داشته باشند، که داعى آنها از تشکيل چنان نظامها نيز فرار از مظالمى بوده که از رژيم هاى قبلى ديده بودند، و چه بسا انواعى ديگر از رژيمها که فعلا فهم ما آنرا تشخيص نمى دهد ولى در قرون آينده روى کار بيايند. ليکن آنچه از تمامى اين تلاشها که جوامع بشرى در راه اصلاح اين مساءله يعنى چگونگى سپردن زمام جامعه به دست کسى که امر آنرا تدبير کند، و خواسته اى مختلف و متضاد افراد و گروهها و قواى ناسازگار را متحد سازد، به دست آمده اين است که بشر نمى تواند خود را از داشتن رژيم و يا مقام سرپرستى بى نياز بداند، به شهادت اينکه تاکنون بى نياز ندانسته و تا آنجا که تاريخ بشر نشان مى دهد همواره براى خود حکومت و رژيمى درست کرده است ، هر چند که بر حسب اختلاف امم و مرور ايام ، نامها و شرائط مختلفى داشته است چون پديد آمدن هرج و مرج و اختلال امر زندگى اجتماعى به هر تقدير از لوازم نداشتن رژيم و عدم تمرکز اراده ها و هدفهاى مختلف در يک اراده و يک مقام است . و اين بحث ، تفصيل همان اشاره اجمالى است که در آغاز بحث نموده و گفتيم که ملک از اعتبارات ضروريه زندگى اجتماعى انسانها است . ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۲۲۹ و اين اعتبار نظير ساير موضوعات اعتبارى است که همواره اجتماع بشر در صدد تکميل و اصلاح و رفع نواقص آن و زدودن آثار ناسازگار با سعادت انسانيت آن برآمده است . نقش مهم انبيا(ع ) در اصلاح و رفع نواقص نظامهاى حکومتى که البته مقام نبوت در اين اصلاح سهم کاملترى را داشته ، چون اين مساءله در علم الاجتماع مسلم است که هر سخن و نظريه اى که بين عامه و خاصه مردم انتشار يابد، در صورتى که از غريره خود انسانها سرچشمه گرفته باشد، و قريحه آنرا بپسندد، و نفوس ، منتظر چنين سخن و نظريه اى باشند، اين سخن قوى ترين سبب و عامل براى يکسان کردن تمايلات متفرقه است ، و بهتر از هر عامل ديگر مى تواند جمعيت هاى متشتت و پراکنده را متحد، و يکدست کند، بطورى که قبض و بسطها يکى شود، اراده ها يکى گردد، و هيچ عاملى و هيچ دشمنى نتواند در برابر آن اتحاد مقاومت کند. اين نيز ضرورى و بديهى است که نبوت از قديم ترين عهد تاريخ ظهورش ، مردم را به سوى عدل مى خوانده و از ظلم منعشان مى کرده ، و به سوى بندگى خدا و تسليم در برابر او تشويق مى نموده ، واز پيروى فراعنه طاغى و مستکبرين قدرت طلب نهى مى کرده ، و اين دعوت از قرون متمادى ، قرنى بعد از قرن ديگر، و در امتى بعد از امت ديگر ادامه داشته ، هر چند که از نظر وسعت و ضيق دعوت در امتهاى مختلف و زمانهاى متفاوت اختلاف داشته ، و محال است که مثل چنين عاملى قوى ، قرنهاى متمادى در بين اجتماعات بشرى وجود داشته باشد، و در عين حال هيچ اثرى به جاى نگذارد. با اينکه مى بينيم قرآن کريم در اين باره قسمت عمده اى از وحى هائى که به انبيا (عليهم السلام ) شده ، حکايت نموده ، مثلا از نوح حکايت کرده که در شکوه به پروردگارش مى گفت : «رب انهم عصونى و اتبعوا من لم يزده ماله و ولده الا خسارا و مکروا مکرا کبارا، و قالوا لا تذرن آلهتکم ». و نيز جدال بين آنجناب و بزرگان و قومش را حکايت نموده ، مى فرمايد: «قالوا انومن لک و اتبعک الارذلون ؟ قال و ما علمى بما کانوا يعملون ، ان حسابهم الاعلى ربى لو تشعرون ». ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۲۳۰ و از هود (عليه السلام ) حکايت کرده که به قوم خود فرمود: «اتبنون بکل ريع آيه تعبثون ، و تتخذون مصانع لعلکم تخلدون ، و اذا بطشتم بطشتم جبارين ». و از صالح (عليه السلام ) حکايت کرده که به قوم خود فرمود: «فاتقوا اللّه و اطيعون ، و لا تطيعوا امر المسرفين ، الذين يفسدون فى الارض و لا يصلحون ». انبياء و مبارزه با خودکامگان زمان چه کسى مى تواند منکر اين سخن ما باشد، با اينکه موسى (عليه السلام ) (پيامبر اولوا العزم ) را مى بينيم که در دفاع از بنى اسرائيل به معارضه با فرعون و روش جائرانه او قيام کرده ، و قبل از او ابراهيم (عليه السلام ) را مى بينيم که به معارضه با نمرود برمى خيزد، و بعد از او عيسى بن مريم (عليهماالسلام ) و ساير انبيا را مى بينيم که هر يک عليه خود سران عصر خود قيام نموده و سيره ظالمانه سلاطين و عظماى عصر خود را تقبيح نموده و مردم را از اطاعت مفسدين و پيروى طاغيان برحذر مى داشتند. تا اينجا اشاراتى بود که به سيره انبياى قبل از اسلام نموديم ، و اما پيامبر اسلام و کتاب مقدسش قرآن کريم ، در رابطه به دعوتش به سرپيچى از اطاعت مفسدين ، و نپذيرفتن ذلت و نيز اخبارى که از عاقبت امر ظلم و فساد و عدوان و طغيان داده بر کسى پوشيده نيست . از آن جمله درباره قوم عاد و ثمود و فرعون فرموده : «الم تر کيف فعل ربک بعاد ارم ذات العماد، التى لم يخلق مثلها فى البلاد، و ثمود الذين جابوا الصخر بالواد، و فرعون ذى الاوتاد، الذين طغوا فى البلاد، فاکثروا فيها الفساد، فصب عليهم ربک سوط عذاب ، ان ربک لبالمرصاد». واز اين قبيل آيات که در قرآن کريم بسيار است . و اما ملک (بضمه ميم ) که گففيم آن نيز از اعتباراتى است که مجتمع انسانى هيچگاه از آن بى نياز نبوده است ، ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۲۳۱ بهترين بيان و کامل ترين آن در اثباتش اين آيه است ، که بعد از شرح داستان طالوت مى فرمايد: «و لو لا دفع اللّه الناس بعضهم ببعض ‍ لفسدت الارض و لکن اللّه ذو فضل على العالمين ». که در سابق گفتيم چگونه اين آيه شريفه به وجهى بر مدعاى ما دلالت مى کند. حکومت و ولايت در آيات قرآن کريم و در قرآن کريم آيات بسيارى است که متعرض ملک (بضمه ميم ) يعنى ولايت و وجوب اطاعت والى و مسائلى ديگر مربوط به و لايت شده است ، و آياتى ديگر است که ملک و ولايت را موهبت و نعمت شمرده ، مثلا مى فرمايد: «و آتيناهم ملکا عظيما» و يا مى فرمايد: «و جعلکم ملوکا، و آتيکم ما لم يوت احدا من العالمين »، و يا فرموده : «و اللّه يوتى ملکه من يشاء» و آياتى ديگر از اين قبيل . چيزى که هست قرآن مساءله سلطنت و حکومت را به شرطى کرامت خوانده که با تقوا توام باشد، چون در بين تمامى امورى که ممکن است از مزاياى حيات شمرده شود کرامت را منحصر در تقوا نموده : «يا ايها الناس انا خلقناکم من ذکر و انثى و جعلناکم شعوبا و قبائل لتعارفوا ان اکرمکم عند اللّه اتقيکم ». و چون حساب تقوا تنها به دست خدا است ، هيچ کسى نمى تواند با ملاک تقوا بر ديگران بزرگى بفروشد، به همين جهت پس هيچ فخرى براى احدى بر احدى نيست ، براى اينکه اگر کسى بخواهد به امور مادى و دنيوى بر ديگران فخر کند که امور دنيوى فخر ندارد، و قدر و منزلت تنها از آن دين است ، و اگر بخواهد با امور اخروى فخر بفروشد که آنهم به دست خداى سبحان است ، (و به قول آن شاعر: کسى نمى داند در اين بحر عميق سنگريره قرب دارد يا عقيق ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۲۳۲ پس ديگر چيزى که انسان با آن فخر بفروشد باقى نمى ماند، و انسانى که داراى نعمتملک و سلطنت است از نظر يک مسلمان نه تنها افتخارى ندارد، بلکه بارش سنگين تر وزندگيش تلخ ‌تر است ، بله اگر از عهده اين بار سنگين بر آيد و ملازم عدالت و تقواباشد البته نزد پروردگارش ‍ اجرى عظيم تر از ديگران دارد، و خدا ثواب بيشترىبه او مى دهد. هدف اولياى دين از معارضه با استکبار جلوگيرى از فساد است و اين همان سيره صالحه اى است که اولياى دين ملازم آن بودند، و ما ان شاء اللّه العزيز اين معنا را در بحثى مستقل و جداگانه که درباره سيره رسول خدا (صلى اللّه عليه وآله ) و اهل بيت طاهرينش ايراد خواهيم کرد با رواياتى صحيح اثبات نموده و روشن مى سازيم که آن حضرات از ملک و سلطنت بيش از جنگ با جبابره چيزى عايدشان نشد، همواره در اين تلاش بودند که با طغيان طاغيان ، و استکبار آنان معارضه نموده ، نگذارند در زمين فساد راه بيندازند. و به همين جهت قرآن مردم را دعوت به اين نکرده که در مقام تاءسيس ‍ سلطنت و تشييد بنيان قيصريت و کسرويت برآيند، بلکه مساءله ملک را شانى از شؤ ون مجتمع انسانى مى داند، و اين وظيفه را به دوش اجتماع نهاده است ، همانطور که مساءله تعليم و يا تهيه نيرو براى ترساندن کفار را وظيفه عموم دانسته . بلکه اصل را تشکيل اجتماع و اتحاد و اتفاق بر دين دانسته ، از تفرقه و دشمنى نهى نموده و فرموده است : «و ان هذا صراطى مستقيما، فاتبعوه و لا تتبعوا السبل فتفرق بکم عن سبيله ». و نيز فرموده : «قل يا اهل الکتاب تعالوا الى کلمه سوا ء بيننا و بينکم الا نعبد الا اللّه ، و لا نشرک به شيئا، و لا يتخذ بعضنا بعضا اربا با من دون اللّه ، فان تولوا فقولوا اشهدوا بانا مسلمون ». پس قرآن کريم - به طورى که ملاحظه مى کنيد مردم را دعوت نمى کند مگر به سوى تسليم خداى يگانه شدن ، و از جوامع تنها آن جامعه را معتبر مى داند که جامعه اى دينى باشد، و جوامع ديگر که هر يک شريکى براى خدا قرار مى دهند و در برابر هر قصر مشيدى خضوع نموده ، در برابر هر قيصر و کسرائى سر فرود مى آورند، و براى هر پادشاهى مرز و حدودى جغرافيائى و براى هر طائفه اى وطنى جداگانه قائلند، خرافاتى ديگر از اين قبيل را جزء مقدسات خود مى دانند، طرد نموده ، چنين اجتماعى را از درجه اعتبار ساقط مى داند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۲۳۳ بحث فلسفى (در مورد استناد امور اعتباريه به خداى سبحان ) هيچ شکى نيست در اينکه خداى تعالى تنها کسى است که سلسله عليت جاريه در عالم به او منتهى مى شود و او است که هر علتى را علت کرده و رابطه بين او و ميان اجزاى عالم و سراپاى آن رابطه عليت است ، و در بحث هاى مربوط به علت و معلول ، اين معنا مسلم و روشن شده که عليت تنها در هستى ها است ، نيستى ها علت نمى خواهند، به اين معنا که وجود حقيقى معلول وجودى است که از علت ترشح شده ، و اما غير وجود حقيقى او و امورى که چيزى جز اعتبار نيستند، از قبيل ماهيت و ملکيت و امثال آن ، چيزهائى که از علت ترشح کنند نيستند، و اصلا از سنخ وجود نيستند، تا محتاج علت باشند، و اين مطلب به عکس نقيض ‍ منعک س شده ، نتيجه مى دهد که هر چيزى که وجود حقيقى ندارد معلول هم نيست ، و چون معلول نيست ، به واجب الوجود هم منتهى نمى شود. اينجا است که مساءله استناد بعضى از امور اعتباريه محض ، به خداى تعالى مشکل مى شود، زيرا قرار شد امور اعتباريه محض اصلا وجود حقيقى نداشته باشند، و وجود و ثبوتشان تنها وجودى اعتبارى و فرضى باشد آرى اينگونه امور از ظرف فرض و اعتبار تجاوز نمى کند، و چيزى که حقيقتا وجود ندارد چگونه ممکن است به خدايش مستند کرد؟. پس چطور بگوييم خدا امر کرد و نهى فرمود؟ و فلان قانون را وضع کرد، با اينکه امر و نهى و وضع ، همه امور اعتباريه اند؟ و نيز چگونه بگوييم ، خدا مالک و داراى عزت و رزق و غير ذلک است ؟. پاسخى که حل اين مشکل مى کند اين است که امور نامبرده هر چند از وجود حقيقى سهمى ندارند، و ليکن آثارى دارند که آن آثار به بيانى که مکرر گذشت اسامى اين امور را حفظ نموده ، و خود امورى حقيقى اند، که در حقيقت ، اين آثار منسوب و مستند به خداى تعالى است ، و اين استناد است که استناد آن امور اعتباريه را به خدا نيز اصلاح مى کند، و مصحح آن مى شود که بتوانيم امور اعتباريه نامبرده را هم به خدا نسبت دهيم . مثلا ملک که در بين ما اهل اجتماع امرى است اعتبارى و قراردادى ، و در هيچ جاى از معناى آن به وجود حقيقى برنمى خوريم ، بلکه حقيقتش همان موهومى بودن آن است ، ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۲۳۴ ما آن را وسيله قرار مى دهيم براى رسيدن به آثار حقيقى و خارجى ، و آثارى که جز با آن ملک موهوم نمى توانيم بدان دست يابيم ، اگر آن امر موهوم را امرى حقيقى و واقعى فرض نکنيم ، به آن نتائج واقعى نمى رسيم ، و آن آثار خارجى همين است که به چشم خود مى بينيم ، توانگران به خاطر داشتن آن ملک موهوم به ديگران زور مى گويند، و در ديگران اعمال سطوت و قدرت نموده ، و به حقوق ديگران تجاوز مى کنند، و آنان که اين ملک موهوم را ندارند، دچارضعف و ذلت مى شوند، و نيز به وسيله همين ملک موهوم است که مى توانيم هر فردى را در مقامى که بايد داشته باشد قرار داده ، حق هر صاحب حقى را بدهيم و آثارى ديگر نظير اينها را بر آن امر موهوم مترتب سازيم . ليکن از آنجا که حقيقت معناى ملک و اسم آن مادام که آثار خارجيش ‍ مترتب است باقى است ، لذا استناد اين آثار خارجيه به علل خارجيش ‍ عين استناد ملک به آن علل است ، و همچنين عزت که همه حرفهائى که درباره ملک زده شد درباره آن و در آثار خارجيه اش و استناد آن به علل واقعيش جريان دارد، و همچنين در ساير امور اعتباريه از قبيل امر و نهى و حکم و وضع و غير ذلک . از اينجا روشن مى گردد که همه امور اعتباريه به خاطر اينکه آثارش ‍ مستند به خداى تعالى است ، خود آنها نيز استنادى به خدا دارند، البته استنادى که لائق ساحت قدس و عزت او بوده باشد. رده:تفسیر المیزان

آیات این صفحه