المیزان جلد۳ بخش۱۹
ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۲۳۵
آيات ۳۲ - ۲۸ آل عمران
لا يَتَّخِذِ الْمُؤْمِنُونَ الْکَفِرِينَ أَوْلِيَاءَ مِن دُونِ الْمُؤْمِنِينَ وَ مَن يَفْعَلْ ذَلِک فَلَيْس مِنَ اللَّهِ فى شىْءٍ إِلا أَن تَتَّقُوا مِنْهُمْ تُقَاةً وَ يُحَذِّرُکمُ اللَّهُ نَفْسهُ وَ إِلى اللَّهِ الْمَصِيرُ(۲۸)
قُلْ إِن تُخْفُوا مَا فى صدُورِکمْ أَوْ تُبْدُوهُ يَعْلَمْهُ اللَّهُ وَ يَعْلَمُ مَا فى السمَوَتِ وَ مَا فى الاَرْضِ وَ اللَّهُ عَلى کلِّ شىْءٍ قَدِيرٌ(۲۹)
يَوْمَ تَجِدُ کلُّ نَفْسٍ مَّا عَمِلَت مِنْ خَيرٍ محْضراً وَ مَا عَمِلَت مِن سوءٍ تَوَدُّ لَوْ أَنَّ بَيْنَهَا وَ بَيْنَهُ أَمَدَا بَعِيداً وَ يُحَذِّرُکمُ اللَّهُ نَفْسهُ وَ اللَّهُ رَءُوف بِالْعِبَادِ(۳۰)
قُلْ إِن کُنتُمْ تُحِبُّونَ اللَّهَ فَاتَّبِعُونى يُحْبِبْکُمُ اللَّهُ وَ يَغْفِرْ لَکمْ ذُنُوبَکمْ وَ اللَّهُ غَفُورٌ رَّحِيمٌ(۳۱)
قُلْ أَطِيعُوا اللَّهَ وَ الرَّسولَ فَإِن تَوَلَّوْا فَإِنَّ اللَّهَ لا يحِب الْکَفِرِينَ(۳۲)
«ترجمه آیات»
مؤمنين به هيچ بهانه اى نبايد کفار را ولى و سرپرست خود بگيرند با اينکه در بين خود کسانى را دارند که سرپرست شوند و هرکس چنين کند ديگر نزد خدا هيچ حرمتى ندارد، مگر اينکه از در تقيه ، سرپرستى کفار را قبول کرده باشند و فراموش نکنند که در بين کسانى که ترس آورند خدا نيز هست و بازگشت همه به سوى خدا است (۲۸)
بگو اگر آنچه در دلها داريد چه پنهان کنيد و چه اظهار نمائيد خدا بدان آگاه است ، و او آنچه را که در آسمانها و در زمين است مى داند و خدا بر هر چيزى توانا است (۲۹)
روزى که هر نفسى آنچه را در دنيا کرده چه خير و چه شر برابر خود حاضر مى بيند در آن روز
ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۲۳۶
آرزو مى کند اى کاش بين او و آنچه کرده زمانى طولانى فاصله بود (چون از اعمال خود برحذر است و شما مردمى که چنين ترسى در پيش داريد بدانيد که ) خدا هم ترس آور است و از اين رو شما را از خود زنهار مى دهد، که به بندگانش مهربان است (۳۰)
بگو اگر خدا را دوست مى داريد (که بايد هم بدار يد) بايد مرا پيروى کنيد تا خدا هم شما را دوست بدارد و گناهانتان بيامرزد که خدا آمرزگار و مهربان است (۳۱)
بگو خدا و رسول را اطاعت کنيد اگر قبول نکردند بدانند که خدا کافران را دوست نمى دارد (۳۲).
«بیان آیات»
با در نظر داشتن بيانى که ما در آيات سابق داشتيم ، و گفتيم : مقام آيات مقام تعرض حال اهل کتاب و مشرکين ، و تعريض برايشان است ، آيات مورد بحث هم بى ربط با آن مطالب نيست ، پس بين اين آيات و آن آيات ارتباط هست ، در نتيجه مراد از کافرين در اين آيات نيز اعم از اهل کتاب و مشرکين است ، و اگر از دوستى و اختلاط روحى با کفارنهى مى کند، از دو طايفه نهى مى کند، و اگر مراد از کفار تنها مشرکين باشند، بايد گفت آيات متعرض حال آنان است ، و مردم را دعوت مى کند به اينکه مشرکين را رها نموده به حزب خدا متصل شوند، و خدا را دوست بدارند، و رسول او را اطاعت کنند.
معناى جمله «مؤ منان کافران را اولياى خود نگيرند»
لا يَتَّخِذِ الْمُؤْمِنُونَ الْکَفِرِينَ أَوْلِيَاءَ مِن دُونِ الْمُؤْمِنِينَ
کلمه اوليا جمع کلمه «ولى » است ، که از ماده ولايت است ، و ولايت در اصل به معناى مالکيت تدبير امر است ، مثلا ولى صغير يا مجنون يا سفيه ، کسى است که مالک تدبير امور و اموال آنان باشد، که خود آنان مالک اموال خويشند، ولى تدبير امر اموالشان به دست وليشان است .
اين معناى اصلى کلمه ولايت است ، ولى در مورد حب نيز استعمال شده ، و به تدريج استعمالش زياد شد، و اين بدان مناسبت بود که غالبا ولايت مستلزم تصرف يک دوست در امور دوست ديگر است ، يک ولى در امور مولى عليه (يعنى کسى که تحت سرپرستى او است ) دخالت مى کند، تا پاسخگوى علاقه او نسبت به خودش باشد، يک مولى عليه اجازه دخالت در امور خود را به وليش مى دهد، تا بيشتر به او تقرب جويد، اجازه مى دهد چون متاثر از خواست و ساير شؤ ون روحى او است ، پس تصرف محبوب در زندگى محب ، هيچگاه خالى از حب نيست .
در نتيجه اگر ما کفار را اولياى خود بگيريم خواه ناخواه با آنان امتزاج روحى پيدا
ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۲۳۷
کرده ايم ، امتزاج روحى هم ما را مى کشاند به اينکه رام آنان شويم ، و از اخلاق و ساير شؤ ون حياتى آنان متاثر گرديم ، (زيرا که نفس انسانى خو پذير است )، و آنان مى توانند در اخلاق و رفتار ما دست بيندازند دليل بر اين معنا آيه مورد بحث است ، که جمله «من دون المؤ منين » را قيد نهى قرار داده ، و مى فرمايد مؤ منين کفار رااولياى خود نگيرند در حالى که با ساير مؤ منين دوستى نمى ورزند، که از اين قيد به خوبى فهميده مى شود که منظور آيه اين است که بفرمايد اگر تو مسلمان اجتماعى و به اصطلاح نوع دوست هستى ، بايد حداقل مؤ من و کافر را به اندازه هم دوست بدارى ، واما اينکه کافر را دوست بدارى ، و زمام امور جامعه و زندگى جامعه را به او بسپارى و با مؤ منين هيچ ارتباطى و علاقه اى نداشته باشى ، اين بهترين دليل است که تو تا کفار سنخيت دارى و از مؤ منين جدا و بريده اى و اين صحيح نيست پس زنهار بايد از دوستى با کفار اجتناب کنى .
تضاد دو صفت کفر و ايمان به دارندگان آنها سرايت مى کند
در آيات کريمه قرآن هم نهى از دوستى با کفار و يهود و نصارا مکرر آمده و ليکن موارد نهى مشتمل بر بيانى است که معناى اين نهى را تفسير مى کند و کيفيت ولايتى را که از آن نهى فرموده تعريف مى کند، مانند آيه مورد بحث که گفتيم مشتمل بر جمله : «من دون المؤ منين » است ، که جمله «لا يتخذ المومنون الکافرين اولياء» را تفسير مى کند.
و همچنين آيه شريفه : «يا ايها الذين آمنوا لا تتخذوا اليهود و النصارى اولياء» که مشتمل است بر جمله : «بعضهم اولياء بعض »، و آيه شريفه : «يا ايها الذين آمنوا لا تتخذوا عدوى و عدوکم اولياء» که دنبالش آيه : «لا ينهيکم اللّه عن الذين لم يقاتلوکم فى الذين ...» آمده آن را تفسير مى کند.
و بنابراين آوردن اين اوصاف براى تفسير فرمان «مؤ منين نبايد کافران را اولياى خود بگيرند، و به مؤ منين ديگر اعتنا نکنند» در حقيقت سبب حکم و علت آن را بيان نموده بفهماند دو صفت کفر و ايمان به خاطر تضاد و بينونتى است که بين آن دو هست ، قهرا همان بينونت و فاصله و تضاد به دارندگان صفت کفر با صفت ايمان نيز سرايت مى کند، در نتيجه آن دو را از نظر معارف و عقائد و اخلاق از هم جدا مى کند، ديگر راه سلوک به سوى خداى تعالى و سايرحياتى آن دو يکى نخواهد بود، نتيجه اين جدائى هم اين مى شود که ممکن نيست بين آن دو ولايت و پيوستگى برقرار باشد، چون ولايت موجب اتحاد و امتزاج است ، و اين دو صفت که در اين دو طايفه وجود دارد موجب تفرقه و بينونت است ، و وقتى يک فرد مومن نسبت به کفار ولايت داشته باشد، و اين ولايت قوى هم باشد، خود به خود خواص ايمانش و آثار آن فاسد گشته ، و بتدريج اصل ايمانش هم تباه مى شود.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۲۳۸
و به همين جهت است که در دنبال آيه مورد بحث اضافه کرد: «و من يفعل ذلک فليس من اللّه فى شى ء» و سپس اضافه کرد «الا ان تتقوا منهم تقيه »، در جمله اول فرمود کسى که چنين کند هيچ ارتباطى با حزب خدا ندارد، و در جمله دوم ، مورد تقيه را استثنا کرد، چون تقيه معنايش اين است که مؤ من از ترس کافر اظهار ولايت براى او مى کند، و حقيقت ولايت را ندارد.
مراد از کلمه «دون » در جمله «من دون المؤ منين »
کلمه «دون » در جمله : «من دون المؤ منين » چيزى شبيه ظرف است ، که معناى «نزد» را مى دهد البته بوئى هم از معناى «فرومايگى و قصور» در آن هست ، و معنا يش اين است که مؤ منين به جاى مردم با ايمان مردم کفر پيشه را ولى خود نگيرند، که جايگاه و موقعيت آنان نسبت به مقام و موقعيت مردم با ايمان ، پست و بى مايه است ، چون جاه و مقام مؤ منين بلندتر از مکان کفار است .
و ظاهرا اصل در معناى کلمه «دون » همين باشد که خاطر نشان نموده و گفتيم : «دو چيز در معناى آن هست ، يکى نزديکى ، و ديگرى پستى ».
پس اينکه عرب مى گويد: «دونک زيد» معنايش اين است که زيد نزديک تو و در درجه اى پست تر از درجه تو است ، و ليکن کلمه مورد بحث در معناى کلمه غير هم استعمال شده از آن جمله در قرآن کريم آمده : «الهين من دون اللّه » «و يغفر ما دون ذلک » البته در آيه دومى هم ممکن است به معناى (غير اين ) باشد، وهم به معناى کوچکتر از اين .
و همچنين کلمه مورد بحث ما بعنوان اسم فعل استعمال مى شود، مثل اينکه گفتيم : عرب مى گويد: «دونک زيد» يعنى زيد را متوجه باش و از نظر دور مدار، تمامى اين استعمالات از اين باب است که معناى کلمه با معانى موارد استعمال انطباق دارد، نه اينکه کلمه مورد بحث چند معنا داشته باشد.
وَ مَن يَفْعَلْ ذَلِک فَلَيْس مِنَ اللَّهِ فى شىْءٍ
منظور از اينکه مى فرمايد: «هرکس چنين کند» اين است که هرکس کفار را به
ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۲۳۹
جاى مؤ منين اوليا بگيرد، چنين و چنان مى شود، و اگر نام عمل را نبرد و به جاى آن لفظى عام آورد، براى اشاره به اين نکته بوده ، که گوينده آنقدر از پذيرفتن ولايت کفار نفرت دارد که نمى خواهد حتى نام آنرا ببرد، همانطور که خود ما از هر قبيحى ، با کنايه تعبير مى کنيم ، و باز به همين جهت است که نفرمود: «و من يفعل ذلک من المؤ منين و هرکس از مؤ منين چنين کند» چون خواست ساحت مؤ منين را پاک تر از آن بداند، که مثل چنين عملى را به آنان نسبت دهد.
و کلمه «من » در جمله : «من اللّه » به معناى ابتدا است ، و در مثل چنين مقامى معناى گروه گرائى را افاده مى کند، و به آيه چنين معنا مى دهد: «و کسى که چنين کند هيچ ارتباطى با حزب خدا ندارد»، همچنانکه در جاى ديگر فرموده : «و من يتول اللّه و رسوله و الذين آمنوا، فان حزب اللّه هم الغالبون ».
و نيز در حکايتى که از ابراهيم (عليه السلام ) کرده فرموده : «فمن تبعنى فانه منى » يعنى از حزب من است ، و به هر حال ، پس معناى آيه (و خدا داناتر است ) اين است که چنين کسى در هيچ حالى و اثرى برقرار در حزب خدا نيست .
إِلا أَن تَتَّقُوا مِنْهُمْ تُقَاةً
کلمه «اتقاء» در اصل از ماده «وقايه از خوف » گرفته شده و چه بسا از باب استعمال مسبب در مورد سبب به معناى خود خوف هم استعمال شود، و شايد تقيه در مورد آيه نيز از همين قبيل باشد.
اين را هم بگوئيم که استثناى در اين آيه استثناى منقطع است ، يعنى استثنائى است بدون مستثنا منه ، چون آنچه به نظر مى رسد مستثنا منه باشد، در واقع مستثنا منه نيست ، زيرا اظهار محبت دروغى و از ترس ، محبت واقعى نيست ، و همچنين اظهار ساير آثار ولايت اگر دروغى و از ترس باشد ولايت واقعى نيست ، چون خوف و محبت که مربوط به قلب است ، دو صفت متضادند، که دو اثر متقابل در قلب دارند، چگونه ممکن است در يک قلب متحد شوند، و در نتيجه استثناى درجمله : «و هرکس چنين کند از حزب خدا نيست مگر آنکه توليش از ترس باشد»، استثناى متصل باشد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۲۴۰
جمله اى که دلالت بر جواز و مشروعيت «تقيه » مى کند
و اين آيه شريفه دلالتى روشن بر جواز تقيه دارد، از ائمه اهل بيت (عليهم السلام ) هم اين استفاده روايت شده ، هم چنان که آيه اى که درباره داستان عمار و پدرش ياسر و مادرش سميه نازل شده اين دلالت را دارد، و آيه اين است که مى فرمايد: «من کفر باللّه من بعد ايمانه ، الا من اکره و قلبه مطمئن بالايمان ، و لکن من شرح بالکفر صدرا فعليهم غضب من اللّه ، و لهم عذاب عظيم ».
و کوتاه سخن اينکه ، کتاب و سنت هر دو بر جواز تقيه بطور اجمال دلالت دارند، اعتبار عقلى هم مويد اين حکم است ، چون دين جز اين نمى خواهد و شارع دين هم جز اين هدفى ندارد که حق را زنده کند و جان تازه اى بخشد، و بسيار مى شود که تقيه کردن و بر حسب ظاهر طبق دلخواه دشمن و مخالفين حق عمل کردن مصلحت دين و حيات آن را چنان تامين مى کند که ترک تقيه آن طور تامين نکند، و اين قابل انکار نيست ، مگر کسى بخواهد منکر واضحات شود، و ما ان شاء اللّه در بحث روايتى که مى آيد و نيز در تفسير آيه ۱۰۶ سوره نحل در اين باره باز سخنى خواهيم داشت .
وَ يُحَذِّرُکمُ اللَّهُ نَفْسهُ وَ إِلى اللَّهِ الْمَصِيرُ
کلمه «تحذير» که مصدر فعل «يحذر» است مصدر باب تفعيل است ، و ثلاثى مجرد آن کلمه «حذر» است ، که به معناى احتراز از امرى ترس آور است ، و در آيه که مى فرمايد «خدا شما را از خودش برحذر مى دارد»، برحذر داشتن از عذاب او است ، همچنان که در جاى ديگر فرموده : «ان عذاب ربک کان محذورا»، ونيز پيامبر را از منافقين و از فتنه کافر بر حذر داشته ، مى فرمايد: «هم العدو فاحذرهم » و نيز مى فرمايد: «و احذرهم ان يفتنوک » و در آيه مورد بحث و بعد از دو آيه ، مسلمانان دوستدار کفار را از خودش برحذر ساخته ، و وجه آن تنها اين است که بف هماند خداى سبحان خودش مخوف و واجب الاحتراز است ، و از نافرمانيش بايد دورى کرد، و خلاصه بفهماند بين اين مجرم و بين خداى تعالى چيز مخوفى غير خود خدا نيست ، تا از آن احتراز جويد، يا خود را از خطر او در حصن و قلعه اى متحصن کند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۲۴۱
بلکه مخوف خود خدا است ، که هيچ چيزى که مانع او شود وجود ندارد و نيز بين مجرم و خدا هيچ مايه اميدى که بتواند شرى از او دفع کند وجود ندارد، نه هيچ صاحب ولايتى ، و نه شفيعى ، بنابراين در آيه شريفه شديدترين تهديد آمده و تکرار آن در يک مقام اين تهديد شديد را زيادتر و شديدتر مى گرداند، و باز با تعقيب جمله مورد بحث با دو جمله ديگر يعنى جمله «و الى اللّه المصير» و جمله «واللّه رؤ ف » بالعباد که بيانش خواهد آمد اين شدت را مى افزايد.
با بيانى ديگر مى توان فهميد که چرا خداى تعالى دوستدار کفار را از خودش برحذر داشته ، و آن اين است که از لابلاى اين آيه و ساير آياتى که از دوستى با غير مؤ منين نهى فرموده ، برمى آيد که اين قسم دوستى خارج شدن از زى بندگى است ، و مستقيما ترک گفتن ولايت خداى سبحان و داخل شدن در حزب دشمنان او و شرکت در توطئه هاى آنان براى افساد امر دين او است .
تهديد و تحزير شديد به کسانى که کافران را ولى و دوست مى گيرند
و کوتاه سخن اينکه دوستى با کفار طغيان و افساد نظام دين است ، که بدترين و خطرناکترين ضرر را براى دين دارد، حتى ضررش از ضرر کفر کفار و شرک مشرکين نيز بيشتر است ، زيرا آنکس که کافر و مشرک است ، دشمنيش براى دين آشکار است ، و به سهولت مى توان خطرش را از حومه دين دفع نموده و از خطرش برحذر بود، و اما مسلمانى که دعوى صداقت و دوستى با دين مى کند، و در دل دوستدار دشمنان دين است ، و قهرا اين دوستى اخلاق و سنن کفر را در دلش رخنه داده ، چنين کسى و چنين کسانى ندانسته حرمت دين و اهل دين را از بين مى برند، و خود را به هلاکتى دچار مى سازند که ديگر اميد حيات و بقائى باقى نمى گذارد.
و سخن کوتاه اينکه اين قسم دوستى طغيان است ، و امر طاغى به دست خود خداى سبحان است ، اين نکته را در اينجا داشته باش تا ببينيم از آيات سوره فجر چه استفاده مى کنيم :
«الم ترکيف فعل ربک بعاد، ارم ذات العماد، التى لم يخلق مثلها فى البلاد و ثمود الذين جابوا الصخر بالواد، و فرعون ذى الاوتاد، الذين طغوا فى البلاد، فاکثروا فيها الفساد، فصب عليهم ربک سوط عذاب ، ان ربک لبالمرصاد». خوب ، از اين آيات استفاده کرديم که طغيان طاغى ، وى را به کمين گاه خدا
ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۲۴۲
مى کشاند، کمين گاهى که غير از خدا در آن نيست ، و تازيانه عذاب را بر سرش فرود مى آورد، و کسى نيست که مانع او شود.
از اينجا معلوم مى شود تهديد به تحذير از خود خدا در جمله : «و يحذرکم اللّه نفسه » براى آن است که دوستى با کفار، از مصاديق طغيان بر خدا به ابطال دين او و افساد شرعيت او است .
دليل بر گفتار ما آيه زير است ، که مى فرمايد: «فاست قم کما امرت و من تاب معک و لا تطغوا انه بماتعملون بصير و لا ترکنوا الى الذين ظلموا، فتمسکم النار، و ما لکم من دون اللّه من اولياء، ثم لا تنصرون » و اين همان آيه اى است که (بطورى که در حديث آمده ) رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله ) فرمود اين آيه مرا پير کرد، و دلالتش بر نظر ما از اين باب است که اين دو آيه - بطورى که بر هيچ متدبرى پوشيده نيست ، - ظهور دراين دارند که اعتماد به کفار ستمگر، طغيان است طغيانى که دنبالش فرا رسيدن آتش حتمى است ، آنهم فرا رسيدنى که ناصر و دادرسى با آن نيست ، و اين همان انتقام الهى است ، که به بيان گذشته ما عاصم و بازدارنده اى از آن نيست .
از اينجا اين نکته هم روشن مى شود که جمله : «و يحذرکم اللّه نفسه » دلالت دارد بر اينکه تهديد در آن به عذابى حتمى است ، چون از خود خدا تحذير کرده ، و تحذير از خود خدا دلالت دارد که ديگر حايلى بين او و عذاب وجود ندارد و کسى نمى تواند خدا را با اينکه تهديد به عذاب کرده از عذابش جلوگير شود، پس نتيجه قطعى مى دهد که عذاب نامبرده واقع شدنى است ، همچنان که دو آيه سوره هود نيز اين معنا را مى فهماند.
و اينکه فرمود: «و الى اللّه المصير» دلالت دارد بر اينکه شما از اين عذاب راه گريزى نداريد، و خدا هم از آن صرفنظر نمى کند، و اين خود تهديد در جمله قبلى را تاکيد مى نمايد. و اين آيات يعنى آيه : «لا يتخذ المومنون الکافرين اولياء» و آيات بعدش از خبرهاى غيبى قرآن کريم است ، که توضيح آن ان شاء اللّه در سوره مائده مى آيد.
قُلْ إِن تُخْفُوا مَا فى صدُورِکمْ أَوْ تُبْدُوهُ يَعْلَمْهُ اللَّهُ ...
بگو اگر آنچه در دل داريد چه نهان کنيد و چه اظهار نمائيد خدا آنرا مى داند، اين آيه
ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۲۴
نظير آيه : «و ان تبدوا ما فى انفسکم او تخفوه ، يحاسبکم به اللّه » است با اين تفاوت که در آيه مورد بحث ابتدا نهان داشتن را و سپس اظهار کردن را آورده ، و در آيه سوره بقره بعکس ذکر فرموده ، و اين بطورى که گفته اند بدان جهت است که آيه مورد بحث فرموده چه آن کنيد و چه اين کنيد خدا آنرا مى داند و در آيه سوره بقره فرموده : «خدا آن را حساب مى کند»، و مناسب تر به حال دانستن اين است که متعلق به مخفى شود، و مناسب تر به حال حساب کردن اين است که متعلق به ظاهر و آشکار گردد.
در آيه شريفه رسول گرامى خود را ماءمور نموده اين حقيقت را ابلاغ کند که آنچه در نفس دارند چه پنهانش کنند و چه اظهارش بدارند، خدا آنرا مى داند و خودش آنرا بيان نکرده ، با اينکه در آيات سابق حقايق را خود خدا بيان مى کرد و اين تغيير سياق جز براى اين نبوده که بفهماند خدا بزرگتر از آن است که خودش با افرادى که مى داند در آينده با او مخالفت مى کنند، هم کلام شود، همچنانکه نظير اين تغيير سياق را در جمله «و من يفعل ذلک ...» ديديم . و در جمله : «و يعلم ما فى السموات و الارض ، و اللّه على کل شى ء قدير»
مشابهتى با آيه سوره بقره هست ، که در سابق درباره اين مشابهت سخن رفت .
يَوْمَ تَجِدُ کلُّ نَفْسٍ مَّا عَمِلَت مِنْ خَيرٍ محْضراً وَ مَا عَمِلَت مِن سوءٍ
از اتصال سياق کلام برمى آيد که اين آيه تتمه گفتار در آيه قبلى باشد، که در آن رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله ) را ماءمور به ابلاغ کرده بود، و ظرف (يوم ) متعلق به مطلبى تقديرى است ، و تقدير کلام «اذکر يوم تجد...» است ، يعنى بياد آر روزى را که چنين و چنان مى شود، و يا متعلق به جمله : «يعلمه اللّه و يعلم ...» است ،
خداوند هميشه عالم است نه فقط روز قيامت
خواهى گفت در اين صورت معناى آيه اين مى شود که خدا در آنروز علم پيدامى کند، و حال آنکه خدا هميشه عالم است ، جواب مى گوئيم اين عيبى ندارد، براى اينکه کلمه روزى که ظرف است براى علم خدا بدانچه که ما از احوال قيامت مشاهده مى کنيم ، نه به اصل روز قيامت ، و به عبارتى ديگر کلمه روز ظرف است براى علم خدا بالنسبه به ظهور امر براى ما، نه بالنسبه به تحقق آن از ناحيه خدا همچنانکه آيه زير که مى فرمايد خدا در قيامت مالک و قادر است منافات ندارد با اينکه در دنيا هم مالک و قادر باشد، چون گفتيم منظور ظهور ملک و قدرت خدا در قيامت است و آيه چنين است : «يوم هم بارزون لا يخفى على اللّه منهم شى ء لمن الملک اليوم للّه الواحد القهار».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۲۴۴
و نيز فرموده : «لا عاصم اليوم من امر اللّه » يعنى امروز کسى نيست که شما را از خشم خدا نگهدارد.
و باز مى فرمايد: «و لو يرى الذين ظلموا اذيرون العذاب ان القوه للّه جميعا».
و نيز مى فرمايد: «و الامر يومئذ للّه » با اينکه همه مى دانيم که ملک و قدرت و قوت و امر تنها در قيامت از آن خدا نيست در دنيا نيز حقيقت ملک و قدرت و امر از آن او است ، و اگر در اين آيات مختص روز قيامت شده ، بدين جهت بوده که اين حقايق در قيامت براى ما روشن مى شود، بطورى که ديگر شکى برايمان نمى ماند، (بخلاف دنيا که ملکيت هاى موهوم نمى گذارد آنطور که بايد متوجه مالکيت خدا شويم ) پس روشن شد که اگر ظرف (يوم ) را متعلق بجمله «يعلمه اللّه » بدانيم مستلزم اين نيست که خدا را تنها درقيامت ، عالم به سرائر و باطن خوب يابد مردم بدانيد.
علاوه بر اينکه کلمه «محضرا» هم بر اين معنا دلالت دارد، زيرا مى توانست بفرمايد: «حاضرا»، ولى احضار که به معناى حاضر ساختن موجود غايب از انظار است ، بما مى فهماند اعمال نزد خدا محفوظ بوده و خدا در دنيا هم عالم بدان بوده و آنرا محفوظ داشته ، روز قيامت براى صاحبانش اظهار مى دارد، همچنانکه در جاى ديگر فرمود: «و ربک على کل شى ء حفيظ».
و نيز فرموده : «و عندنا کتاب حفيظ».
و کلمه «تجد» از ماده وجدان است ، که ضد فقدان را معنا مى دهد، و کلمه «من » در جمله : «من خير» و جمله «من سوء» بيانيه است ، و بطورى که از ظاهر سياق برمى آيد جمله : «ما عملت من سوء...» عطف است بر جمله : «ما عملت من خير» و اين آيه از آياتى است که . ۳
ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۲۴۵
بر تجسم اعمال دلالت مى کند، که بحث درباره آن در سوره بقره گذشت .
تَوَدُّ لَوْ أَنَّ بَيْنَهَا وَ بَيْنَهُ أَمَدَا بَعِيداً
ظاهرا اين جمله خبرى است از مبتدائى که حذف شده ، و آن مبتدا ضميرى است که به کلمه نفس برمى گردد، و کلمه : «لو» براى تمنى است ، که در قرآن در موارد بسيارى قبل از حرف «ان » بفتحه همره استعمال شده ، پس اينکه بعضى گفته اند چنين استعمالى جايز نيست ، و بايد مواردى که در قرآن آمده به نحوى تاءويل کرد حرف صحيحى نيست .
و کلمه «امد» معناى فاصله زمانى را افاده مى کند. راغب در مفردات خود گفته کلمه «امد» و کلمه «ابد» معنائى نزديک بهم دارند. با اين فرق که کلمه «ابد» عبارت است از مدت زمانى که حدى معين ندارد، و به همين جهت به هيچ قيدى مقيد نمى شود، و گفته نمى شود: «ابد توقف فلانى در اين شهر»، و اما امد، مدتى است که حد برمى دارد، و ليکن در صورتى که مطلق ذکر شود حدش براى ما مجهول است ، گاهى هم بطور انحصار و مقيد مى آيد، مثل اينکه بگوئى : «امد توقف زيد در اين شهر» يعنى زمان توقف او.
و فرق بين دو کلمه «زمان » و «اءمد» اينست که امد همواره به اعتبار هد ف و غايت استعمال مى شود، ولى زمان هم در مبداء به کار مى رود و هم در غايت و نهايت ، و لذا بعضى گفته اند دو کلمه «امد» و «مدى » معنائى نزديک به هم دارند.
جمله «تود لو ان بينها و بينه امدا بعيدا» دلالت دارد بر اينکه حاضر شدن عمل زشت باعث ناراحتى نفس مى شود، همچنان که از راه مقابله فهميده مى شود که عمل خير باعث مسرت نفس مى گردد، و اگر فرمود صاحب عمل زشت دوست مى دارد که : اى کاش بين او و آن عمل ، فاصله اى زمانى مى بود، و نفرمود دوست مى دارد که کاش آن عمل را نکرده بود، براى اين است که عمل خود را حاضر مى بيند و مى بيند که خداى تعالى عملش را حفظ کرده ، ديگر هيچ آرزوئى نمى تواند داشته باشد، بجز اينکه بگويد اى کاش در چنين موقعيتى که سخت ترين احوال است بين من و اين عمل زشت فاصله زيادى بود، واينطور نزدم حاضر نمى شد، همچنانکه به همنشين بد خود نظير اين سخن را مى گويد و خداى تعالى آن را چنين حکايت مى کند، «نقيض له شيطانا فهو له قرين » تا آنجا که مى فرمايد: «حتى اذا جاءنا قال يا ليت بينى و بينک بعد المشرقين فبئس القرين ».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۲۴۶
وَ يُحَذِّرُکمُ اللَّهُ نَفْسهُ وَ اللَّهُ رَءُوف بِالْعِبَادِ
در اينجا دوباره تحذير را ذکر نموده و اين اهميت مطلب را مى رساند و بر کسى پوشيده نيست که تهديد را به نهايت درجه مى رساند ممکن هم هست تحذير دوم ناظر به عواقب معصيت در آخرت باشد، همچنانکه مورد نظر اين آيه هم همين است ، و تحذير اول ناظر به وبال و آثار سوء دنيائى و يا اعم از دنيائى و آخرتى باشد.
و اما اينکه فرمود: «واللّه روف بالعباد» در عين اينکه از رافت و مهر خداى تعالى نسبت به بندگانش حکايت مى کند، و مخصوصا ذکر کلمه «عباد» که يادآور بندگى و رقيت است و حاکى ديگرى از اين رافت است ، در عين حال دليل ديگرى بر تشديد آن تهديد نيز مى باشد براى اينکه امثال اين تعبيرها در مورد تهديد و تحذير مى فهماند که تهديد کننده و گوينده آن ، خيرخواه و رؤ وف به شنونده است و جز خير و صلاح او را نمى خواهد، همچنان که خود ما به کسى که نسبت به او رؤ وف هستيم مى گوئيم : زنهار، مبادا در فلان کار سر به سر من بگذارى ، چون سوگند خورده ام هرکس متعرض من شود مسامحه درباره اش روا ندارم ، جلوتر خبرت کردم چون دوستت دارم .
در نتيجه برگشت معنا به اين مى شود (و خدا داناتر است ) که مثلا فرموده باشد خداى تعالى به خاطر راءفت نسبت به بندگان خودش آنان را قبل از اينکه متعرض امثال اين نافرمانيها شوند، و به وبال آن گرفتار آيند، و بالى که حتمى و غير قابل تخلف است يعنى نه شفاعتى دفعش مى کند و نه هيچ دافعى ديگر، هشدار مى دهد.
سخنى درباره «حب » و «دوست داشتن خدا» درذيل جمله : «ان کنتم تحبون اللّه ...»
قُلْ إِن کُنتُمْ تُحِبُّونَ اللَّهَ فَاتَّبِعُونى يُحْبِبْکُمُ اللَّهُ
در تفسير آيه : «و الذين آمنوا اشد حبا للّه ...»، گفتارى پيرامون مساءله «حب » داشتيم و گفتيم که حب نسبت به خداى تعالى معناى حقيقى و واقعى کلمه است ، همانطور که به غير خداى تعالى تعلق مى گيرد.
در اينجا اين بحث را اضافه مى کنيم که : خداى سبحان به طورى که کلام مجيدش با بانگ رسا اعلام مى دارد و جاى ترديد باقى نمى گذارد، بنده خود را به سوى ايمان و پرستش خالصانه خود، و اجتناب از شرک دعوت مى کند، از آن جمله مى فرمايد: «الا للّه الدين الخالص ».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۲۴۷
و نيز مى فرمايد: «و ما امروا الا ليعبدوا اللّه مخلصين له الدين » و آياتى ديگر از اين قبيل .
در اين هم شکى نيست که اخلاص در دين وقتى به معناى واقعى کلمه ، محقق مى شود که شخص عابد همانطور که هيچ چيزى را اراده نمى کند مگر با حب قلبى و علاقه درونى ، در عبادتش هم چيزى به جز خود خدا نخواهد، تنها معبود و مطلوبش خدا باشد، نه صنم ، و نه هيچ شريک ديگر، و نه هيچ هدفى دنيوى ، بلکه و حتى هيچ هدف اخروى ، يعنى رسيدن به بهشت و خلاصى از آتش و امثال اينها، پس خالص داشتن دين براى خدا به همين است که در عبادتش محبتى بغير خدا نداشته باشد.
حب چيست و چه آثارى دارد؟
حال ببينيم حب چيست ؟ و چه آثارى دارد؟ حب در حقيقت تنها وسيله اى است براى اينکه ميان هر طالبى با مطلوبش رابطه برقرار کند و هر مريدى را به مرادش برساند، و حب اگر مريد را به مراد و طالب را به مطلوب و محب را به محبوب مى رساند، براى اين است که نقص محب را به وسيله محبوب برطرف سازد تا آنچه را ندارد دارا شود، و کمبودش تمام و کامل گردد.
پس براى محب هيچ بشارتى بزرگتر از اين نيست که به او بفهمانند محبوبش دوستش دارد، اينجا است که دو حب با هم تلاقى مى کنند و از دو سو غنج و دلال رد و بدل مى شود.
پس انسان اگر غذا را دوست دارد و به سوى آن کشيده مى شود و در صدد تهيه کردنش بر مى آيد، براى اين است که به وسيله آن نقصى را که (همان گرسنگى باشد) در خود احساس مى کند برطرف نمايد، و يا اگر عمل زناشوئى را دوست مى دارد و در صدد رسيدن به آن بر مى آيد براى اين است که نقصى را که در خود سراغ دارد (که همان شهوت است ) از خود برطرف نمايد.
و همچنين دلش براى ديدن دوستش پر مى زند و اين علاقه باعث مى شود که بپا خيزد و در صدد ديدار با او برآيد. و به وسيله انس با او، تنگى حوصله خود را جبران کند. و به همين منوال اگر عبد مولاى خود را دوست مى دارد و يا خادم به مخدوم خود علاقه مى ورزد براى اين است که خود را اسير و گرفتار حق او مى داند، عبد، خود را اسير حقوق مولا،و خادم ، خود را رهين احسان مخدوم مى داند و مى خواهد سنگينى اين حق را از دوش خود بيفکند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۲۴۸
و اگر شما خوانندگان عزيز ساير موارد علاقه و محبت را يک يک در نظر بگيريد و يا داستانهاى عشاق تاريخ را بخوانيد بدون شک مى بينيد که با همه اختلافى که در آنان هست ، در اين مطلب شريک اند، که مى خواهند با وصل به محبوب ، خلاى را از خود پر کنند.
پس بنده مخلص که اخلاص خود را با محبت به خدا اظهار مى دارد، هيچ هدفى جز اين ندارد که خدا هم او را دوست بدارد، همانطور که او خدا را دوست مى دارد و خدا براى او باشد همانطور که او براى خدا است ، اين است حقيقت امر.
چيزى که هست خداى سبحان در کلام مجيدش هر حبى را حب نمى شمارد چون حب (که حقيقتش علقه و رابطه اى است ميان دو چيز)، وقتى حب واقعى است که با ناموس حب حاکم در عالم وجود، هماهنگ باشد، چون دوست داشتن هر چيز مستلزم دوست داشتن همه متعلقات آنست و باعث مى شود که انسان در برابر هر چيزى که در جانب محبوب است تسليم باشد.
رده:تفسیر المیزان