تفسیر المیزان

المیزان جلد۳ بخش۲۰

لازمه دوست داشتن خدا، قبول دين او و اطاعت و تسليم در برابر او است در مورد دوستى خدا هم همينطور است . خداى سبحان که خداى واحد است و هر موجودى در تمامى وجوديش به او متکى است ، و همه تلاشش در يافتن وسيله اى به سوى او است ، خدائى که تمامى خرد و کلان عالم به سوى او باز مى گردد، بايد دوستى و اخلاص با او تواءم با قبول دين او باشد که همان دين توحيد و طريقه اسلام است . کسى که خدا را دوست مى دارد بايد به قدر طاقت و کشش ادراک و شعورش از دين او پيروى کند و دين نزد خدا اسلام است و اسلام همان دينى است که سفراى خدا مردم را به سوى آن مى خوانند و انبيايش و رسولانش به سوى آن دعوت مى کنند و مخصوصا آخرين اديان الهى يعنى دين اسلام که در آن اخلاصى هست که ما فوق آن تصور ندارد، دين فطرى است که خاتم همه شرايع و طرق نبوت است ، و با رحلت خاتم الانبياء (صلى اللّه عليه و آله ) مساءله نبوت ختم گرديد واين نکته اى که ما تذکر داديم مطلبى است که هيچ متدبر در قرآن ، در آن مطلب ترديد نمى کند. و چگونه ممکن است ترديد کند، با اينکه رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله ) طريقه و راهى را که پيموده ، راه توحيد و طريقه اخلاص معرفى نموده است ، چون پروردگارش او را دستور داده که راه خود را چنين معرفى کند و فرموده : «قل هذه سبيلى ادعوا الى اللّه على بصيره ، انا و من اتبعنى ، و سبحان اللّه و ما انا من المشرکين » که در اين آيه سبيل خود را ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۲۴۹ عبارت دانسته از دعوت به سوى خدا با بصيرت ، و پرستش خالصانه و بدون شرک پس سبيل پيامبر اسلام دعوت و اخلاص و پيروى او در اين دعوت و اخلاص است . پس دعوت و اخلاص بالاصاله صفت خود آن جناب و به تبع صفت پيروان او است . آنگاه در آيه : «ثم جعلناک على شريعه من الامر فاتبعها» مى فرمايد: شريعتى را که تشريع کرده تبلور دهنده اين سبيل ، يعنى سبيل دعوت و اخلاص است . و نيز در آيه : «فان حاجوک فقل اسلمت وجه ى للّه و من اتبعن » آن سبيل را براى بار دوم روش تسليم خدا شدن خوانده : و در آيه شريفه : «و ان هذا صراطى مستقيما فاتبعوه » روش اسلام را به خودش ‍ نسبت داده ، و آن را صراط مستقيم خود خوانده است . پس با اين بيان و اين آيات روشن گرديد که اسلام يعنى شريعتى که براى پيامبر اسلام تشريع شده ، (و عبارت است از مجموع معارف اصولى و اخلاقى و عملى و سيره آن جناب در زندگى )، همان سبيل اخلاص ‍ است ، اخلاص براى خداى سبحان که زيربنايش حب است پس اسلام دين اخلاص و دين حب است . معناى آيه «ان کنتم تحبون اللّه ...» و از بيانات طولانى گذشته معناى آيه مورد بحث ما روشن مى گردد، و معلوم مى شود آيه : «قل ان کنتم تحبون اللّه فاتبعونى يحببکم اللّه »، چه معنائى دارد، پس مراد از آيه «و خدا داناتر است » اين شد که اگر مى خواهيد در عبادت خود خالص شويد و عبادت شما بر اساس حب حقيقى باشد، اين شريعت را که زير بنايش حب است و تبلور دهنده اخلاص و اسلام مى باشد و صراط مستقيم خدا است و سالک خود را با نزديک ترين راه به خدا مى رساند، پيروى کنيد، که اگر مرا در سبيل و طريقه ام که چنين وضعى دارد پيروى کنيد، خداى تعالى شما را دوست مى دارد و همين بزرگترين بشارت براى محب است ، در اينجا است که آنچه را مى خواهيد مى يابيد، و همين است آن هدف واقعى و جدى که هر محبى در محبتش به دنبال آن است ، اين آن مطلبى است که آيه شريفه با اطلاقش آنرا افاده مى کند. و اما اگر از اطلاقش صرفنظر نموده و وقوعش را بعد از آياتى در نظر بگيريم که از دوستى با کفار نهى مى کرد و بخواهيم ارتباطش را با آن آيات حفظ کنيم ، و در نظر بگيريم که در معناى ولايت دوستى بين ولى و متولى برقرار است ، نتيجه مى گيريم که آيه شريفه مى خواهد ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۲۵۰ بشر را از همين راه ولايت به پيروى رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله ) دعوت کند، البته در صورتى که در دعوى ولايت خدا صادق بوده و به راستى از حزب خدا باشند، مى فرمايد ولايت خدا با پيروى کفار و تابع هوا و هوس هاى آنان شدن ، نمى سازد، ولايت هم که جز با پيروى معنا ندارد، پس اگر واقعا دوستدار خدايند، بايد پيامبر او را پيروى کنند نه مال و جاه و مطامع و لذاتى را که نزد کفار است ، در آيه زير که فرموده : «ثم جعلناک على شريعه من الامر، فاتبعها و لا تتبع اهواء الذين لا يعلمون ، انهم لن يغنوا عنک من اللّه شيئا، و ان الظالمين بعضهم اولياء بعض ، و اللّه ولى المتقين ». توجه مى کنيد که چگونه در آيه دوم از معناى اتباع به معناى ولايت منتقل مى شود. پس بر کسى که مدعى ولايت خدا و دوستى او است واجب است که از رسول او پيروى کند تا اين پيرويش به ولايت خدا و به حب او منتهى شود. و اگر در آيه مورد بحث به جاى ولايت خدا حب خدا را آورده ، جهتش ‍ اين است که اساس ، و زير بناى ولايت حب است و اگر تنها به ذکر حب خدا اکتفا نمود و سخنى از «حب » رسول و ساير دوستان خدا نکرد، براى اين بود که در حقيقت ولايت و دوستى با رسول خدا و مؤ منين ، به دوستى خدا برگشت مى کند. مغفرت الهى و در نتيجه ، افاضه رحمت الهى ، اثر نزديکى خدا به بنده است وَ يَغْفِرْ لَکمْ ذُنُوبَکمْ وَ اللَّهُ غَفُورٌ رَّحِيمٌ رحمت واسعه الهيه و فيوضات صورى و معنوى غير متناهى که نزد خدا است ، موقوف بر شخص و يا صنفى معين از بندگانش نيست ، و هيچ استثنائى نمى تواند حکم افاضه على الاطلاق خدا را مقيد کند و هيچ چيزى نمى تواند او را ملزم بر امساک و خوددارى از افاضه نمايد، مگر اينکه طرف افاضه استعداد افاضه او را نداشته باشد و يا خودش مانعى را به سوء اختيار خود پديد آورد، و در نتيجه از فيض او محروم شود. و آن مانعى که مى تواند از فيض الهى جلوگيرى کند گناهان است که نمى گذارد بنده او از کرامت قرب به او و لوازم قرب (بهشت و آنچه در آن است ) برخوردار گردد، و ازاله اثر گناه از قلب ، و آمرزش و بخشيدن آن تنها کليدى است که در سعادت را باز مى کند، و آدمى را ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۲۵۱ به دار کرامت وارد مى سازد، و بدين جهت است که دنبال جمله «يحببکم اللّه » فرمود: «و يغفر لکم ذنوبکم »، چون کلمه حب همانطور که در سابق گذشت محب را به سوى محبوب جذب مى کند، (و نيز محبوب را به سوى محب مى کشاند). پس همانطور که حب بنده باعث قرب او به خدا گشته و او را خالص ‍ براى خدا مى سازد و بندگيش را منحصر در خدا مى کند، محبت خدا به او نيز باعث نزديکى خدا به او مى گردد و در نتيجه حجابهاى بعد و ابرهاى غيبت را از بين مى برد، و حجاب و ابرى به جز گناه نيست . پس نزديکى خدا به بنده ، گناهان او را از بين مى برد و مى آمرزد و اما کرامت هاى بعد از مغفرت ، ديگر هيچ بهانه نمى خواهد، بلکه افاضه وجود الهى کافى در آنست که بيانش در سابق گذشت . دقت در آيه شريفه «کلا بل ران على قلوبهم ما کانوا يکسبون ، کلا انهم عن ربهم يومئذ لمحجوبون » و نيز دقت در آيه : «يحببکم اللّه و يغفر لکم ذنوبکم » در تاءييد بيان ما کافى است . قُلْ أَطِيعُوا اللَّهَ وَ الرَّسولَ در حالى که آيه قبلى مردم را دعوت مى کرد به پيروى از رسول و پيروى که معناى لغويش دنبال روى است وقتى فرض دارد که متبوع در حال رفتن به راهى باشد و تابع دنبال او، آن راه را برود و راهى که رسول خدا مى رود صراط مستقيم است که صراط خداست و شريعتى است که او براى پيغمبرش تشريع کرده و اطاعت آن جناب را در پيمودن آن راه بر مردم واجب ساخته ، با اين حال براى بار دوم در اين آيه نيز معناى پيروى رسول را در قالب عبارت : «اطاعت او کنيد» تکرار فرمود تا اشاره کرده باشد به اينکه سبيل اخلاص که همان راه رسول است عينا همان مجموع اوامر و نواهى و دعوت و ارشاد او است . پس پيروى از رسول و پيمودن راه او، اطاعت خدا و رسول او است در شريعتى که تشريع شده ، و شايد اينکه نام خدا را با رسول ذکر کرد براى اشاره به اين باشد که هر دو اطاعت يکى است ، و ذکر رسول با نام خداى سبحان براى اين بود که سخن در پيروى آن جناب بود. ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۲۵۲ از اينجا روشن مى شود اينکه بعضى از مفسرين گفته اند: معناى آيه : «اطيعوا اللّه فى کتابه و الرسول فى سنته » سخن درستى نيست . براى اينکه گفتيم از مقام آيه استفاده مى شود که گوئى جمله : «اطيعوا اللّه و الرسول ...» بيانگر آيه «قل ان کنتم تحبون اللّه فاتبعونى ...» است . چرا که آيه شريفه اشعار دارد بر اينکه اطاعت خدا واطاعت رسول يک اطاعت است ، و به همين جهت امر به اطاعت در آيه تکرار نشد، و اگر مورد اطاعت خدا غير مورد اطاعت رسول بود، مناسب بود که بفرمايد: «اطيعوا اللّه و اطيعوا الرسول » همانطور که در آيه شريفه : «اطيعوا اللّه و اطيعوا الرسول و اولى الامر منکم » بخاطر اقتضاء مقام ، کلمه «اطيعوا» تکرار شده است . اين را هم بگوئيم و بگذريم ، که سخن در آيه شريفه ، از حيث اطلاقش و منطبق بودن اطلاقش بر مورد، نظير همان مطلبى است که در آيه قبلى بيان شد. فَإِن تَوَلَّوْا فَإِنَّ اللَّهَ لا يحِب الْکَفِرِينَ در اين آيه شريفه دلالتى هست بر اينکه هرکس از دستور «اطيعوا اللّه و الرسول » سرپيچى کند کافر است ، همچنان که ساير آياتى هم که از دوستى کفار نهى مى کند بر اين معنا دلالت دارد و نيز در اين آيه شريفه اشعارى است به اينکه اين آيه چيزى شبيه به بيان ، براى آيه قبلش ‍ مى باشد، چون آيه قبلى اثبات دوستى خدا براى مؤ منين مى کرد که تسليم فرمان اتباع بودند، و اين آيه نيز پس از دستور به اطاعت خدا و رسول مى فرمايد: «خدا کافرين به امر اتباع را دوست نمى دارد»، پس آيه دوم بيانگر آيه اول است . (دقت بفرمائيد) چهار نکته که از آيات کريمه گذشته استفاده شد از سخنانى که پيرامون اين آيات کريمه به ميان آمد، چند نکته به دست آمد: اول اينکه : تقيه به طور اجمال و سربسته امرى است مشروع . دوم اينکه : مواخذه و عذاب کسى که کفار را دوست بدارد و نهى خدا از آن را اعتنا نکند، حتمى و قطعى است ، و به هيچ وجه تخلف نمى پذيرد، و جزء قضاهاى حتمى خدا است . سوم اينکه : شريعت الهى دستوراتى عملى و اخلاقى و عقيدتى است که در حقيقت اخلاص للّه را تبلور داده و مجسم مى سازد، همچنان که اخلاص للّه مجسم شده حب للّه ، و دوستى او است . ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۲۵۳ و به عبارتى ديگر دين خدا که مجموع معارف الهى و دستورات اخلاقى و احکام عملى است ، با همه عرض عريضش جز به اخلاص فقط، تحليل نمى شود، يعنى اگر آنرا موشکافى کنيم ، مى بينيم که تنها و تنها به اخلاص منتهى مى شود، و اخلاص همين است که انسان براى خود و صفاتش (يعنى اخلاقش )، و اعمال ذاتش ، و افعال خود زير بنائى به غير از خداى واحد قهار سراغ نداشته باشد، و اين اخلاص نامبرده را اگر تحليل و موشکافى کنيم جز به حب منتهى نمى شود، اين از جهت تحليل ، و اما از جهت ترکيب ، حب نامب رده به اخلاص منتهى مى شود و اخلاص به مجموع احکام شريعت ، همچنان که دين به يک نظر ديگر به تسليم و تسليم به توحيد منتهى مى گردد. چهارم اينکه : دوستى کفار کفر است ، و مراد از اين کفر، کفر در فروع دين است ، نه در اصول دين ، نظير کفر مانع زکات و تارک صلات و ممکن است کفر چنين افراد، عاقبت کار آنان باشد، و به بيانى که گذشت و در آينده نيز در سوره مائده ان شاء اللّه مى آيد، از اين نظر باشد که دوستى کفار سرانجام کار انسان را به کفر مى کشاند. بحث روايتى در درالمنثور در تفسير آيه : «لا يتخذ المومنون الکافرين اولياء...» آمده که ابن اسحاق و ابن جرير و ابن ابى حاتم از ابن عباس روايت آورده اند که گفت حجاج بن عمرو هم پيمان قبيله کعب بن اشرف و ابن ابى الحقيق و قيس بن زيد، پنهان از ديگران تصميم گرفته بودند چند نفر از مسلمانان مدينه را از دين خود گمراه سازند. رفاعة بن منذر و عبد اللّه بن جبير و سعد بن خثيمه از جريان خبر داشتند به آن چند نفر مسلمان هشدار دادند که با اين اشخاص نشست و برخاست نکنيد، اين يهوديان در دل تصميم دارند شما را گمراه کنند و از دين مرتد سازند، ولى مسلمانان اعتنا نکردند، در اين باره بود که آيه : «لا يتخذ المومنون الکافرين » تا جمله «واللّه على کل شى ء قدير» نازل گرديد. مؤ لف : ظاهرا منظور روايت ، تطبيق يک مصداق بر عموم آيه است براى اين که در عرف قرآن کلمه «کافرين » اعم از يهود و نصارا و مشرکين است و مسلمانان را بط ور کلى از دوستى ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۲۵۴ عموم کفار نهى مى کند و اگر بنا باشد داستان نامبرده سبب نزول باشد، بايد سبب نزول آياتى باشد که خصوص يهود ونصارا را نام مى برد، نه سبب نزول آيات مورد بحث که نامى از اهل کتاب نمى برد. و در تفسير صافى در ذيل آيه : «الا ان تتقوا منهم تقيه ...» در کتاب احتجاج از امير المؤ منين (عليه السلام ) روايت کرده که در ضمن حديثى فرمود: خداى تعالى تو را دستور داده تا در دين خودت تقيه کنى ، براى اينکه مى فرمايد: زنهار، زنهار، مبادا خود را به هلاکت افکنى و تقيه اى را که به تو دستور داده ام ترک نمائى ، زيرا با ترک تقيه سيل خون از خود و برادرانت براه مى اندازى و نعمت هاى خودت و آنان را در معرض زوال قرار داده ، آنان را خوار و ذليل دست دشمنان دين نمايى ، با اينکه خداى تعالى به تو دستور داده که وسيله عزت آنان را فراهم سازى . و در تفسير عياشى از امام صادق (عليه السلام ) روايت کرده که فرمود: رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله ) بارها مى فرمود دين ندارد کسى که تقيه ندارد، و نيز مى فرمود: خداى تعالى خودش فرموده : «الا ان تتقوا منهم تقيه .» و در کافى از امام باقر (عليه السلام ) روايت آورده که فرمود: «تقيه در هر چيزى براى آدمى خواه ناخواه پيش مى آيد، و خدا هم به همين جهت آن را حلال فرموده ». مؤ لف : اخبار در مشروعيت تقيه از طرق ائمه اهل بيت (عليهم السلام ) بسيار زياد است ، و شايد به حد تواتر برسد و خواننده محترم توجه فرمود که آيه شريفه هم بر آن دلالت دارد، دلالتى که به هيچ وجه نمى توان آن را انکار نمود. چند روايت درباره حب خدا و در معانى الاخبار از سعيد بن يسار روايت آمده که گفت : امام صادق (عليه السلام ) به من فرمود: مگر دين چيزى بجز حب مى تواند باشد؟ خداى عزوجل مى فرمايد: «قل ان کنتم تحبون اللّه ، فاتبعونى يحببکم اللّه ». مؤ لف : اين حديث را صاحب کافى از امام باقر (عليه السلام ) و همچنين قمى ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۲۵۵ و عياشى هر يک آن را در تفسير خود از حذاء از آن جناب آورده اند، و نيز عياشى در تفسير خود از بريد و از ربعى که اينها از آن جناب نقل کرده اند و اين روايت مويد بيانى است که ما در سابق توضيحش را داديم . و در کتاب معانى از امام صادق (عليه السلام ) روايت کرده که فرمود: خداى عزوجل هيچ بنده نافرمانى را دوست نمى دارد آنگاه به اين شعر تمسک جست که شاعر گفته است : تعصى الاله و انت تظهر حبه هذا لعمرى فىالفعال بديع لو کان حبک صادقا لاطعته ان المحب لمن يحب مطيع يعنى تو در عين اينکه خدا را نافرمانى مى کنى ، اظهار مى دارى که خدا را دوست دارى و اين عمل به جان خودم در بين اعمال ، عملى نوظهور است ، اگر دوستى تو با خدا صادق و درست بود، او را اطاعت مى کردى همچنان که هر دوستى دوست خود را اطاعت مى کند . و در کافى از امام صادق (عليه السلام ) روايت کرده که در حديثى فرمود: هرکس ميل دارد خدا او را دوست بدارد بايد بطاعت خدا عمل کند، و ما را پيروى نمايد، مگر او نشنيده قول خداى عزوجل به پيامبرش را که فرمود: «قل ان کنتم تحبون اللّه فاتبعونى يحببکم اللّه و يغفر لکم ذنوبکم » تا آخر حديث . مؤ لف : بزودى در تفسير آيه شريفه : «يا ايها الذين آمنوا اطيعوا اللّه و اطيعوا الرسول و اولى الامر منکم . ..»، اين معنا را بيان خواهيم کرد ان شاء اللّه ، که چگونه پيروى ائمه پيروى رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله ) است . و در درالمنثور است که عبد بن حميد از حسن روايت آورده که گفت : رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله ) فرمود: هرکس از سنت من روى بگرداند از من نيست ، آنگاه اين آيه را تلاوت فرمود: «قل ان کنتم تحبون اللّه ، فاتبعونى يحببکم اللّه ...». و نيز در درالمنثور است که ابن ابى حاتم و ابو نعيم در کتاب حليه و حاکم از عايشه روايت کرده اند که گفت : رسول خدا (صلى اللّه عليه وآله ) فرمود: شرک ناپيداتر است از صداى حرکت ذره بر روى سنگ صاف آنهم در شب ظلمانى و سبک تر و کمترين درجه ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۲۵۶ شرک اين است که آدمى کسى را دوست بدارد، بااينکه بداند شائبه اى از جور و ستم دارد،وکسى را دشمن بدارد با اينکه بداند او عادل است ، (ممکن است معناى حديث اين باشد که کسى را به خاطر شائبه اى از جور که در او است دوست بدارد و شخصى را به خاطر اينکه تا حدودى عادل است دشمن بدارد) و آيا دين جز حب و بغض در راه خدا چيزى ديگر است ؟ با اينکه خداى عزوجل فرموده : «قل ان کنتم تحبون اللّه فاتبعونى يحب بکم اللّه » و نيز در آن کتاب آمده که احمد و ابو داود و ترمذى و ابن ماجه و ابن حب ان و حاکم از ابى رافع از رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله ) نقل کرده اند که فرمود: مبادا يکى از شما را مسلط بر اريکه حکمرانى ببينم که وقتى دستورى از دستورات من از آنچه بدان امر و از آن نهى کرده ام برايش پيش آيد، بگويد: ما اين حرفها سرمان نمى شود، ما تنها از آنچه در کتاب خدا است پيروى مى کنيم . ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۲۵۷ آيات ۳۴ - ۳۳ سوره آل عمران إِنَّ اللَّهَ اصطفَى ءَادَمَ وَ نُوحاً وَ ءَالَ إِبْرَهِيمَ وَ ءَالَ عِمْرَنَ عَلى الْعَلَمِينَ(۳۳) ذُرِّيَّةَ بَعْضهَا مِن بَعْضٍ وَ اللَّهُ سمِيعٌ عَلِيمٌ(۳۴) «ترجمه آیات» خداى تعالى آدم و نوح و آل ابراهيم و آل عمران را بر همه مردم برگزيد (۳۳) اينان نسلى هستند که اول و آخرشان يکى و از يک سنخ است و خدا شنوا و دانا است (۳۴). «بیان آیات» از اينجا آيات راجع به قصص عيسى بن مريم (عليهماالسلام ) و مطالب مربوط به آن قصص خالى از خرافاتى که به اين قصص چسبانده اند آغاز مى شود و در اين آيات عليه اهل کتاب احتجاج شده و دو آيه مورد بحث رابط بين آيات قبل با آيات بعد است ، چون آيات قبل هم متعرض حال اهل کتاب بود. إِنَّ اللَّهَ اصطفَى ءَادَمَ وَ نُوحاً ... کلمه «اصطفاء» که مصدر فعل «اصطفى » است ، همان طور که بيانش در ذيل آيه : «لقد اصطفيناه فى الدنيا» گذشت به معناى گرفتن خالص هر چيز، و جدا کردن چيزهائى است که آن را کدر مى سازد، ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۲۵۸ در نتيجه معناى اين کلمه نزديک به معناى کلمه «اختيار» است ، و اگر بخواهيم آن را با يکى از مقامات ولايت تطبيق کنيم ، بامعناى اسلام منطبق است ، چون اسلام عبارت است از اينکه بنده باين مقام رسيده باشد که خود را تسليم محض امر مولى بداند، و همواره آنچه را که موجب خشنودى او است انجام دهد. و ليکن در آيه مورد بحث نمى توان کلمه اصطفا را به اين معنا که گفتيم بگيريم ، چون در آيه اصطفاى تنها نيامده ، بلکه «على العالمين » هم با آن همراه است و اگر منظور از اصطفاى در آيه همان اصطفاى لغوى بود، جا داشت بفرمايد: «ان اللّه اصطفى آدم و نوحا و آل ابراهيم و آل عمران من العالمين » ولى اگر اينطور مى فرمود اسلام مختص به نامبردگان در آيه مى شد، آن وقت معناى کلام اختلال مى يافت ، ولذا فرمود «اصطفى على العالمين » و اين نوعى اختيار و برگزيدن آنان در يک يا چند امر است که ديگران با آنان در اين امور شرکت ندارند. دليل ما بر آنچه گفتيم اين که اصطفا همه جا يک معنا نمى دهد، آيه شريفه «يا مريم ان اللّه اصطفاک و طهرک و اصطفاک على نساء العالمين است »، که دو بار کلمه نامبرده در آن آمده ، و اگر معناى اين کلمه همه جا يکى بود، بايد مى فرمود: «ان اللّه طهرک و اصطفاک على نساء العالمين ». معناى اصطفاء (برگزيدن ) آدم و نوح و آل ابراهيم وآل عمران ، بر عالميان حال ببينيم معناى اصطفا در نامبردگان در آيه شريفه چيست ؟. اما اصطفاى آدم به اين معنا است که او را اولين مخلوق و پديده از بنى نوع بشر قرار داده ، در زمين جايش داد و در اين باره فرمود: «و اذ قال ربک للملائکه انى جاعل فى الارض خليفه ». و نيز آن جناب اولين کسى است که باب توبه برايش باز شد، و درباره توبه او فرمود: «ثم اجتبيه ربه فتاب عليه و هدى » و اولين کسى است که برايش دين تشريع شد، و در آن باره فرمود: «فاما ياتينکم منى هدى ، فمن اتبع هداى فلا يضل و لا يشقى » و اين خصوصيات که ذکر شد از مختصات حضرت آدم (عليه السلام ) است ، و فضائل بسيار بزرگى است که کسى چنين فضائلى ندارد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۲۵۹ و اما نوح ، اولين پيامبر از پنج پيغمبر اولوا العزم است که کتاب و شريعت برآنان نازل گرديد، که بيانش در تفسير آيه : «کان الناس امه واحده فبعث اللّه النبيين » گذشت ، و در حقيقت نوح پدر دوم نوع بشر است ، (چون در داستان طوفان کسى به جز او و خاندانش در روى زمين زنده نماند، و خداى تعالى همين معنا را در آيه اى که به وى سلام داده بيان نموده و فرموده : «و جعلنا ذريته هم الباقين ، و ترکنا عليه فى الاخرين ، سلام على نوح فى العالمين ». معناى کلمه «آل » و بيان مراد از «آل ابراهيم وآل عمران » در آيه شريفه ، آل ابراهيم و آل عمران را هم از اصطفا شدگان شمرده ، و کلمه «آل » به معناى خاص هر چيز است . راغب در مفردات خود گفته : بعضى گفته اند که کلمه «آل » قلب شده کلمه «اهل » است ، براى اينکه همين «آل » وقتى کوچک مى شود و مى خواهند بگويند فلانى خاندانى کوچک دارد، مى گويند او داراى اهيل است ، چيزى که هست کلمه «آل » اين فرق را با کلمه «اهل » دارد که کلمه «آل » همواره به کلمه معرفه ، آنهم معرفه اى که صاحب شعور باشد اضافه مى شود، و هرگز بر کلمه نکره و بر زمانها و مکانها اضافه نمى شود، گفته مى شود آل فلانى ، ولى هيچ وقت نمى گويند «آل رجل » «آل مردى »، و نيز نمى گويند: «آل قرن دهم »، و يا «آل همدان » و همچنين نمى گويند «آل خياط» بلکه هميشه به چيزى که شريف ترين و برترين فرد در صنف خويش ‍ باشد اضافه مى شود، مانند «آل اللّه » و «آل السلطان » به خلاف کلمه «اهل » که به همه ک لمات نامبرده اضافه مى شود، مختص به يک مورد و دو مورد نيست ، مثلا مى گويند «اهل اللّه »، «اهل الخياط» «اهل قرن دهم »، «اهل همدان ». بعضى ديگر گفته اند: کلمه «آل » در اصل اسم شخص است ، و وقتى بخواهند کوچکش کنند مى شود اويلا، و در مورد چيزهائى که اختصاص ذاتى به انسان داشته باشد استعمال مى شود يا از راه خويشاوندى نزديک ، و يا از راه موالات و دوستى صميمى . پس مراد از آل ابراهيم و آل عمران ، نزديکان خاص از خاندان آن دو جناب است ، و نيز از کسانى که به آن خانواده ملحق مى شوند، که بيانش ‍ گذشت . پس آل ابراهيم بطورى که از ظاهر کلمه بر مى آيد، عبارتند از پاکان از ذريه آن جناب ، ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۲۶۰ از قبيل : اسحاق و اسرائيل و انبيائى که از ذريه آن جناب در بنى اسرائيل مبعوث شدند، و نيز اسماعيل و طاهرين از ذريه آنجناب که سرور همه آنان محمد (صلى اللّه عليه و آله )، و اولياى از ذريه آن جناب است الا اينکه در آيه شريفه تنها نام آل عمران و آل ابراهيم ذکر شده ، معلوم مى شود به آن وسعت استعمال نشده ، چون عمران که در اين آيه نامش برده شده يا پدر مريم است و يا پدر موسى (عليه السلام ) و بهر تقدير يکى از ذريه ابراهيم است ، و آل ابراهيم هم ذريه او است ، پس با آوردن آل عمران دوباره آل ابراهيم را ذکر کردند دليل بر اين است که منظور از آل ابراهيم ، بعضى از ايشان است نه همه آنان . خداى تعالى هم در ضمن آياتى که در اين باره دارد فرموده : «ام يحسدون الناس على ما اتيهم اللّه من فضله ، فقد آتينا آل ابراهيم الکتاب و الحکمه و آتيناهم ملکا عظيما». و ما اگر به سياق اين آيه که از سوره نساء، نقل کرديم رجوع نموده ، آيات قبل و بعدش را در نظر بگيريم ، روشن مى شود که آيه در مقام انکار و اعتراض بر بنى اسرائيل است و به همين جهت روشن مى شود که مراد از آل ابراهيم ، بنى اسرائيل يعنى دودمان اسحاق و يعقوب نيست ، چون بنى اسرائيل هم دودمان يعقوبند، در نتيجه از آل ابراهيم تنها معصومين از دودمان اسماعيل باقى مى ماند که منظور از کلمه «آل ابراهيم »اند، که پيامبر اسلام و دودمانش از ايشانند. علاوه بر اينکه ما به زودى ان شاء اللّه بيان خواهيم کرد که مراد از کلمه «ناس » در آيه سوره نساء، شخص رسول اللّه (صلى اللّه عليه و آله ) است که آيه شريفه او را از نظر آل ابراهيم هم شامل است . از اين هم که بگذريم ذيل آيات مورد بحث که مى فرمايد: «ان اولى الناس بابراهيم للذين اتبعوه ، و هذا النبى و الذين آمنوا...» و نيز آيه شريفه : «و اذ يرفع ابراهيم القواعد من البيت و اسمعيل ، ربنا تقبل منا انک انت السميع العليم ربنا و اجعلنا مسلمين لک ، و من ذريتنا امه مسلمه لک ، و ارنامناسکنا» - تا آنجا که عرضه مى دارند: «ربنا و ابعث فيهم رسولا منهم ، يتلو عليهم آياتک ، و يعلمهم الکتاب و الحکمه و يزکيهم » اشعار بدين معنا دارد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۲۶۱ مراد از آل ابراهيم معصومين از ذريه ايشان است پس معلوم شد که مراد از کلمه «آل ابراهيم » طاهرين و معصومين از ذريه آن جناب است ، البته خصوص ذريه اى که از ناحيه اسماعيل (عليه السلام ) پديد آمده اند، و چون آيه شريفه مورد بحث در مقام حصر نيست ، منافاتى با اصطفاى خود ابراهيم و موسى و ساير انبيا که طاهرين از ذريه ابراهيمند ندارد. در آيه مى فرمايد آدم و نوح و آل ابراهيم و آل عمران را اصطفا کرده ، و نفرموده که ديگران را اصطفا نکرده ، پس ممکن است بحکم آيات بسيارى از قرآن ، خود ابراهيم و ساير انبيا هم که از مسير اسحاق پديد آمده اند و قرآن در آياتى بسيار که حاجت به نقل آنها نيست ناطق به منقبت و علوشان و مقام ايشان است اصطفا شده باشند، چون اثبات شى ء نفى ماعدا نمى کند. و نيز منافات ندارد که در مثل آيه زير بنى اسرائيل را ستوده و فرموده باشد: «و لقد آتينا بنى اسرائيل الکتاب و الحکم و النبوه ، و رزقناهم من الطيبات ، و فضلناهم على العالمين » که همه اين مطالب روشن است . همچنانکه برترى دادن بنى اسرائيل بر عالميان منافات ندارد با برترى دادن طايفه اى ديگر برعالميان و يا برترى دادن ديگران بر بنى اسرائيل ، براى اينکه برترى دادن قوم يا اقوامى مختلف بر اقوامى ديگر تنها مستلزم آنست که در يک فضيلت دنيوى يا اخروى مقدم بر ساير مردم باشند، و اگر برترى يافتن آنان بر مردم ، منافات داشته باشد با برترى يافتن ديگران ، و نيز اگر برترى يافتن آدم و نوح و آل ابراهيم و آل عمران بر عالميان منافات داشته باشد، با برترى يافتن ديگران ، بايد برترى يافتن خود نامبردگان نيز نسبت بيکديگر منافات داشته باشد، و اين خود روشن است . و نيز برترى يافتن نامبردگان منافات ندارد که در بين خودشان هم تفاوت رتبه و برترى يکى بر ديگرى بوده باشد، همچنانکه در آيه : «و کلا فضلنا على العالمين »، انبيا را بر همه عالميان برترى داده ، و در آيه : «و لقد فضلنا بعض النبيين على بعض » بعضى از انبيا را بر بعضى ديگر برترى داده است . ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۲۶۲ و اما آل عمران ظاهرا مراد از آن دودمان عمران پدر مريم باشد، و کلمه «مريم ابنة عمران » در قرآن کريم مکرر آمده ، و اما عمران پدر موسى حتى در يک مورد هم ذکر نشده و اگر شده بطورى ذکر نشده که متعين در پدر موسى باشد، و اين خود مويد همين احتمال است که مراد از وى عمران پدر مريم (عليهاالسلام ) باشد، و بنابراين مراد از آل عمران عبارت مى شود از مريم و عيسى (عليهماالسلام ) يا آن دو با همسر عمران . و امااينکه نصارا قبول ندارند که پدر مريم نامش عمران بوده ، قبول نداشته باشند، چون قرآن تابع هواهاى ايشان نيست . رده:تفسیر المیزان

آیات این صفحه