تفسیر المیزان

المیزان جلد۳ بخش۲۲

شباهت بسيار بين عيسى و يحيى (على نبينا و آله و عليهما السلام ) و نامگذارى فرزند زکريا قبل از ولادتش و اينکه اين نامگذارى از ناحيه خداى تعالى بوده ، و اينکه نام او از بين همه نام ها «يحيى » انتخاب شده ، همه مويد بيان قبلى ما است که گفتيم منظور زکريا از در خواستى که کرد اين بود که خدا به وى فرزندى دهد که شاءن مريم را داشته باشد، مريمى که او و پسرش عيسى يک آيت بودند، همچنانکه قرآن فرموده : «و جعلناها و ابنها آية للعالمين ». نتيجه مى گيريم که همه آن امتيازها که در مريم و عيسى رعايت شده بود در يحيى (عليه السلام ) نيز رعايت شده است ، و در عيسى رعايت شد آنچه که در مريم رعايت شد، پس آنچه که در يحيى رعايت شده شباهت تام و محاذات کامل با آنچه که در عيسى رعايت شده است دارد، و اين شباهت تا حد امکان در نظر گرفته شده است ، چيزى که هست عيسى بطور کامل مقدم بر يحيى است براى اينکه وجود و پديد آمدن او قبل از دعاى پدر يحيى مقدر بوده ، ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۲۷۶ و به همين جهت است که او از پيامبران اولواالعزم و صاحب شريعت و کتاب و غيره شد، چيزى که هست اين دو پيامبر تا آنجا که ممکن بوده بيکديگر شبيه شده اند. و اگر خواننده عزيز بخواهد گفتار ما را تصديق کند، بايد در آيات زير که داستان يحيى و عيسى (عليهماالسلام ) را حکايت مى کند دقت فرمايد: درباره يحيى مى فرمايد: «يا زکريا انا نبشرک بغلام ...» تا آنجا که مى فرمايد - «اى يحيى کتاب را بقوت بگير، و ما در حال کودکى به او حکم داديم ، و محبتى از ناحيه خود و پاکى مخصوصى ارزانيش ‍ داشتيم ، که او مردى پرهيزگار و نيکوکار نسبت به والدين خود بود، و مردى جبار و عصيانگر نبود، و سلام بر او، روزى که متولد شد و روزى که مى ميرد و روزى که زنده و مبعوث مى شود». و درباره عيسى (عليه السلام ) مى فرمايد: «فارسلنا اليها روحنا» تا آنجا که مى فرمايد: «روح ما به مريم گفت : من بشر نيستم ، بلکه فرستاده پروردگار توام تا بتو فرزندى پاکيره دهم » - تا آنجا که مى فرمايد - «روح ما به مريم گفت پروردگارت فرموده : که اين براى من آسانست که فرزندى بدون پدر بسازم ، تا او را آيتى براى مردم و رحمتى از ناحيه خود کنم » - آنگاه مى فرمايد - «مريم به مردم رو نموده اشاره به قنداقه عيسى کرد، که از خود کودک بپرسيد، گفتند: چگونه با طفلى که در گهواره است سخن بگوئيم ؟ عيسى به زبان آمد و گفت : من بنده خدايم ، خدا به من کتاب داده و پيامبرم کرده و مرا مبارک در همه احوال ساخته ، و به نماز و دادن زکات مادام که زنده باشم ، و احسان به مادرم سفارشم فرموده و مرا جبارى شقى قرار نداده ، و سلام بر من روزى که متولد شدم و روزى که مى ميرم و روزى که زنده مبعوث مى شوم ». بطورى که ملاحظه مى فرمائيد اين دو داستان بسيار بهم شبيه اند آياتى هم که در سوره مورد بحث درباره يحيى و عيسى آمده ، اگر با هم تطبيق شود نظير آيات سوره مريم است . عيسى و يحيى در کلام خداوند سبحان و کوتاه سخن اينکه خداى سبحان فرزند زکريا را يحيى ، و فرزند مريم را عيسى ناميد، که کلمه «يحيى » به معناى «زنده مى ماند» است و کلمه عيسى هم بطورى که گفته اند به اين معنا است ، يحيى را کلمه خواند، عيسى را هم کلمه خواند و فرمود «بکلمه منه اسمه المسيح عيسى » به او حکم داد و در کودکى کتاب آموخت ، به عيسى هم حکم و کتاب داد، او را داراى محبتى خدايى معرفى کرد: ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۲۷۷ عيسى را هم احسانگر به مادر معرفى نمود، او را زکات خواند، عيسى را هم مامور به زکات معرفى نمود، بر او در سه موطن سلام فرستاد، بر عيسى هم فرستاد، اورا سيد، و عيسى را وجيه نزد خدا خواند، او را حصور و پيغمبرى از صالحين معرفى کرد، عيسى را هم همينطور، همه اينها به خاطر آن بود که خواست دعاى زکريا را که فرزندى طيب و وليى پسنديده و مرضى در خواست کرده بود مستجاب کند، و همه آن کرامت ها که در مريم ديده بود را به او نيز مرحمت فرمايد. و جمله «مصدقا بکلمه من اللّه » دلالت دارد بر اينکه يحيى (عليه السلام ) از مبلغين دين عيسى (عليه السلام ) بوده و بنابراين منظور از «کلمه » همان عيسى مسيح است ، که در ذيل همين آيات در بشارتى که به مريم مى دهد عيسى را کلمه خود مى خواند، و کلمه «سيد» به معناى کسى است که زمامدار امور سواد مردم و جماعت آنان باشد، و امور زندگى و معاش آنان را در دست داشته باشد، و يا حداقل زمام امور مردم در فضيلتى از فضائل پسنديده شان را در دست داشته باشد، اين معناى اصلى کلمه است ، ولى بعدها در مورد هر چيز بزرگتر استعمال شد، و شريف هر قومى را سيد آن قوم ناميدند، و اين از آن جهت بوده که زمامدارى همواره مستلزم شرافت و احترام است ، حال يا بخاطر حکمرانى در مردم يا ب خاطر داشتن مال بيشتر، و يا به خاطر فضيلتى ديگر. و کلمه «حصور» به معناى آن کسى است که با زنان نمى آميزد، و منظور از اين کلمه در آيه مورد بحث بقرينه سياق آيه اين است که يحيى (عليه السلام ) بخاطر زهد بسيارش از اينگونه شهوات نفسانى اعراض ‍ داشته است . قَالَ رَب أَنى يَکُونُ لى غُلَمٌ وَ قَدْ بَلَغَنىَ الْکبَرُ وَ امْرَأَتى عَاقِرٌ استفهام زکريا در جمله «انى يکون لى غلام ؟» بمنظور استبعاد نبوده است اين جمله استفهامى است شگفت انگيز، مى خواهد حقيقت حال را بپرسد نه اينکه بخواهد فرزند دار شدن خود را امرى بعيد بشمارد، چون بعد از آنکه خداى تعالى او را با صراحت بشارت داد، ديگر ممکن نيست شخصى مثل زکريا استبعاد کند، علاوه بر اينکه خود آنجناب همين دو امرى که در استفهام خود گنجانده و آنرا باعث تعجب شمرده ، در سوره مريم در ضمن در خواستش نيز گنجانده ، و گفته بود: ((رب انى وهن العظم منى و اشتعل الراس شيبا، و لم اکن بدعائک رب شقيا و انى خفت الموالى من ورائى ، و کانت امراتى عاقرا، فهب لى من لدنک وليا پروردگارا استخوانم سست و سرم سفيد شده ، ولى هرگز از دعاى تو نوميد نبودم ، ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۲۷۸ و من از موالى بعد از خود مى ترسم ، همسرم نازا است ، پس از ناحيه خود وارثى بمن بده ). چيزى که هست مقامى که سخن زکريا در آن مقام اظهار شده نکته اى ديگر را مى رساند، گويا و وقتى از مشاهده وضع مريم منقلب شده ، بياد فرزند نداشتن خود افتاده ، و غير از درخواست فرزند به ياد هيچ چيز ديگر نبوده ، و در دعاى خود نام آن عاملى را که سهم زيادى در تاثرش ‍ داشته بوده است ، و آن دو چيز است ، يکى پيرى ، و دوم نازائى همسرش ، و بعد از آنکه از ناحيه خدا بشارت يافت که صاحب فرزند خواهد شد، گويا به خود آمد و حالت انقلابش برطرف شد آنگاه متعجب شد، که بعد از پيرى ، و از زنى نازا فرزند دار مى شود، خلاصه بشارت الهى وضعش را از ياس و اندوه به تعجبى آميخته با مسرت دگرگون ساخت . و اگر بعد از بشارت يافتن به فرزند شروع کرد که موانع اين کار و چگونگى برطرف شدن آنها را پرسيد، براى اين بود که خصوصيات افاضه الهى و انعام او را بفهمد و در نتيجه از درک آن لذت ببرد و قدرش ‍ را بيشتر بشناسد، استفهام يحيى نظير سؤ ال حضرت ابراهيم است نظير همان سؤ الى که ابراهيم بعد از بشارت فرشتگان به صاحب فرزند شدن نمود و پرسيد: چگونه مرا چنين بشارتى مى دهيد، با اينکه پيرى بر من مسلط شده است ؟ و قرآن کريم داستانش را چنين نقل مى کند: «و نبئهم عن ضيف ابراهيم ، اذ دخلوا عليه ، فقالوا: سلاما، قال انا منکم وجلون ، قالوا لا توجل ، انا نبشرک بغلام عليم ، قال ابشرتمونى على ان مسنى الکبر، فبم تبشرون ؟ قالوا بشرناک بالحق ، فلا تکن من القانطين ، قال و من يقنط من رحمة ربه الا الضالون ». بطورى که ملاحظه مى فرماييد در پاسخ ملائکه که او را از نوميدى برحذر داشتند گفت : سؤ ال من از در نوميدى نبود، چگونه نوميد باشم ، با اينکه من از گمراهان نيستم ، و نوميدى کار گمراهان است ، بلکه از اين جهت است که وقتى مولاى يک بنده به سوى بنده اش روى مى آورد، و قرب و انس و کرامت خود را اعلام مى دارد، اين اعلامش باعث انبساط و مسرت و ابتهاج بنده اش مى شود و همواره مى خواهد لطف مولاى خود را به خاطر و به زبان بياورد، گاهى به صورت تعجب ، و گاهى استعجاب و گاهى به صورتهاى ديگر. و در اينکه گفت : «و قد بلغنى الکبر» (پيرى مرا در ربوده ) و نگفت : «من پير شده ام و ديگر شهوت جنسى ندارم » ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۲۷۹ ادبى را رعايت کرده که هرکسى آنرا مى فهمد، و نيز در اينکه گفت : «و امراتى عاقرا» (و زنم در حالى که نازا است ) و نگفت : «و امراتى عاقر» (و زنم نازا است )، اشاره کرده است به اينکه همسرم نيز مثل خودم پير است ، در حالى که نازا هم بوده است . قَالَ کَذَلِک اللَّهُ يَفْعَلُ مَا يَشاءُ فاعل فعل «قال » هر چند خداى سبحان است ، حال يا به مباشرت و يا به وسيله وساطت ملائکه ، آنهم يا از راه وحى و يا به وسيله همان ملائکه اى که بااو گفتگو مى کردند، الا اينکه از ظاهر عبارت بر مى آيد که خود خداى تعالى نفرموده : «خدا اين چنين هر کار بخواهد مى کند»، بلکه گوينده آن فرشته اى بوده و اگر بخودش نسبت داده از اين جهت است که فرشته هم به امر او گفته است ، دليل بر اين که گوينده فرشته اى بوده اين است که در داستان مريم (عليهاالسلام ) وقتى مى گويد: «من که شوهر نرفته ام و هرگز زناکار نبوده ام » پاسخ فرشته اى که با او گفتگو مى کرده را اينطور حکايت مى کند: «قال کذلک ، قال ربک هو على هين ، و قد خلقتک من قبل ، و لم تک شيئا». و از اين آيه چنين برمى آيد که اولا زکريا جمله مورد بحث را از همان ناحيه اى مى شنيده که جملات قبل را استماع کرده و ثانيا کلمه «کذلک » خبر است براى مبتدائى که حذف شده ، و تقدير کلام «قال الامر کذلک » بوده ، يعنى فرشته گفت مطلب همين طور است ، يعنى آن بشارتى که به تو داديم واقع شدنى است . و اين اشاره است به اينکه فرزند دار شدن او از قضا و قدرهاى حتمى است که هيچ شکى در وقوع آن نيست ، نظير همان پاسخى که روح در مقابل مريم داد، و خداى تعالى آنرا چنين نقل کرده که گفت : «کذلک قال ربک هو على هين »، تا آنجا که گفت - «و کان امرا مقضيا» و ثالثا بر مى آيد که جمله «اللّه يفعل ما يشاء» که بدون واو عاطفه آمده ، کلام جداگانه اى است که مضمون «کذلک » را تعليل مى کند، و مى رساند اينکه گفتيم : «کذلک » (مطلب همان است که گفتيم ) براى اين بود که خدا هر چه بخواهد مى کند. قَالَ رَب اجْعَل لى ءَايَةً قَالَ ءَايَتُک أَلا تُکلِّمَ النَّاس ثَلَثَةَ أَيَّامٍ إِلا رَمْزاً... در مجمع البيان مى گويد: کلمه «رمز» به معناى اشاره با دو لب است ، و گاهى در ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۲۸۰ اشاره به وسيله ابرو و چشم و دست هم استعمال مى شود ولى در اولى بيشتر بکار مى رود. و کلمه «عشى » به معناى طرف آخر روز است ، و گويا از عشوه گرفته شده که به معناى غبار و تاريکى عارض بر چشم است و باعث مى شود آدمى نتواند اشيا را ببيند، و به اين مناسبت آن قسمت از زمان را هم که بطرف تاريکى مى رود عشى ناميدند، و کلمه «ابکار» به معناى طرف ابتداى روز است ، و معناى اصلى و لغوى اين کلمه استعجال و شتاب زدگى بوده است . در خواست نشانه و علامت کردن زکريا براى چه بوده است ؟ در اين آيه شريفه نشانه صاحب فرزند شدن زکريا سخن نگفتن وى معرفى شده ، همچنانکه در داستان مريم نيز نظير آن ، نشانه و علامت شده بود و به مريم دستور دادند که اگر از مردم کسى را ديدى بگو من براى خداوند، روزه زبان گرفته ام و اين بخاطر شباهتى است که بين آنجناب يعنى يحيى و عيسى (عليهماالسلام ) بوده است . در آيه مورد بحث ، حضرت زکريا (عليه السلام ) از خداى تعالى در خواست علامتى کرده ، چون کلمه «آيه » به معناى علامتى است که بر چيزى دلالت کند، و در اينکه آيا منظورش اين بوده که بفهمد نداى يا زکريا «انا نبشرک بغلام ...» از ناحيه خداى تعالى بوده و يا اينکه از ناحيه شيطان بوده ، خلاصه صدائى که شنيده صداى فرشته بوده يا شيطان و يا منظور اين بوده که هر وقت همسرش حامله شد او از سخن گفتن عاجز شود، بين مفسرين اختلاف است . وجه دوم تا حدى از سياق آيات و جريان داستان بعيد بنظر مى رسد، و ليکن علت اينکه مفسرين جراءت نکرده اند وجه اول را اختيار کنند، يعنى بگويند منظورش از آن درخواست اين بوده که بفهمد خطاب نامبرده از ناحيه خدا بوده يا از ناحيه شيطان ، اين بوده که فکر کرده اند شاءن انبيا عالى تر از آن است که شيطان در صدد گمراه کردنشان برآيد و آن حضرات بخاطر عصمتى که دارند صداى فرشته را از صدا و وسوسه شيطان تشخيص مى دهند و ممکن نيست شيطان با فهم آنان بازى کند، و در نتيجه طريق فهم بر آنان مشتبه گردد. و اين گفتار هر چند حق است ، و ليکن بايد دانست که اگر انبيا (عليهم السلام ) حق و باطل را تشخيص مى دهند و شناختى دارند، شناختشان از ناحيه خدا است نه از ناحيه خودشان ، و به استقلال ذاتشان ، و وقتى اين طور شد چرا جايز نباشد که زکريا همين شناخت را از خدا بخواهد، ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۲۸۱ و بخواهد که نشانه اى برايش قرار دهد و چه محذورى در آن هست ، بله اگر دعايش مستجاب نشده بود و خدا نشانه اى براى استجابت دعايش ‍ قرار نداده بود اشکال بالا بجا و وارد بود. تصرف شيطان در نفوس انبياء (ع ) محال است علاوه بر اينکه خصوصيت خود آيت و نشانه - که سخن نگفتن در مدت سه روز باشد - مويد و بلکه دليل بر همين وجه است ، براى اينکه هر چند براى شيطان امکان اين معنا هست که در جسم انبيا تصرف نموده ، و يا عمل آنان را از رسيدن به نتيجه که همان ترويج دين است باز بدارد، و نگذارد مردم به ايشان روى آورند، و در نتيجه نيروى دشمنان دين ضعيف گردد. و آيات زير هم نمونه اى از اين تصرفات را ذکر نموده ، درباره تصرف شيطان در جسم ايوب (عليه السلام ) مى فرمايد: «و اذکر عبدنا ايوب ، اذ نادى ربه انى مسنى الشيطان بنصب و عذاب ». و درباره جلوگيريش از ترويج دين مى فرمايد: «و ما ارسلنا من قبلک من رسول و لا نبى الا اذا تمنى القى الشيطان فى امنيته ، فينسخ اللّه ما يلقى الشيطان ثم يحکم اللّه آياته » يعنى قبل از تو هيچ رسول و نبيى نفرستاديم مگر آنکه هر وقت قرائت کرد، شيطان در قرائت وى دسيسه کرد، در نتيجه خداى تعالى آنچه را شيطان القا کرده بود نسخ نموده ، آنگاه آيات خود را تحکيم مى بخشيد. و درباره تصرف شيطان در حافظه انبيا، از همسفر موسى حکايت نموده که گفت : «فانى نسيت الحوت ، و ما انسانيه الا الشيطان ». ليکن اين دست اندازى هاى شيطان و امثال آن بجز آزار دادن انبيا اثرى ديگر ندارد، و اما دست اندازيش در نفوس انبيا محال است چون انبيا از چنين خطرها معصوم و مصونند که بيانش در سابق در بحثى که راجع به عصمت انييا کرديم گذشت . حال ببينيم معناى آيتى که خداى تعالى آنرا نشانه صاحب فرزند شدن زکريا قرار داده چيست ؟. از ظاهر آيه : «آيتک الا تکلم الناس ثلثه ايام الا رمزا، و اذکر ربک کثيرا و سبح بالعشى و الابکار» برمى آيد که آن جناب در آن سه روز قادر به سخن گفتن با کسى نبوده و زبانش از هر سخنى غير از ذکر خدا و تسبيح او بسته بوده است ، و اين تصرفى خاص و آيتى ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۲۸۲ است که بر جان پيامبر و زبان او واقع مى شود و شيطان قادر بر چنين تصرفى در نفوس انبيا نيست ، چون گفتيم انبيا از چنين دستبرد شيطانى مصونند، پس اين ، جز از ناحيه خداى رحمان نمى تواند باشد و آيه شريفه بطورى که ملاحظه مى فرمائيد با وجه اول بهتر مى سازد و تناسبى با وجه دوم ندارد. طرح يک سؤ ال و پاسخ به آن در اينجا ممکن است بپرسى اگر وجه اول درست است ، و درخواست زکريا براى اين بوده که بفهمد صدائى که شنيده از ناحيه خدا بوده يا از ناحيه شيطان ، چرا روى سخن خود را متوجه خدا نموده مى گويد: «پروردگارا من چگونه داراى فرزند مى شوم با اينکه بحد پيرى رسيده ام و همسرم زنى نازا بوده است فرمود: اين چنين خدائى هر کارى بخواهد مى کند»، براى اين که ظاهر اين سخن اين است که مى دانسته طرف سخنش خدا است ، و جوابى هم که گرفته از ناحيه خداست ، و اگر در اين باره شکى نداشته ، چرا درخواست نشانى و تشخيص آن را کرده است . در پاسخ مى گوئيم بله مى دانسته و ليکن دانستن مراتب مختلفى دارد، ممکن است اطمينان دا شته که نداى نامبرده از ناحيه خداى تعالى است ، و در عين حال از کيفيت ولادتى که مايه تعجبش شده سؤ ال کرده است و همانطور که گذشت به ندائى ديگر پاسخ داده شده ، به نحوى که نفس شريفش اطمينان يافته ، و سپس از خداى تعالى آيت و نشانه اى خواسته تا اطمينانش مبدل به يقين شود. و از جمله مويدات اين وجه ، جمله : «فنادته الملائکه ...» است ، چون کلمه «ندا» معمولا به معناى صدا زدن از نقطه دور است و به همين جهت به سخن گفتن با صداى بلند نيز اطلاق مى شود، چون سخن گفتن با صداى بلند از نظر ما انسانها، از لوازم دورى گوينده از شنونده است ، نه اينکه معناى لغوى کلمه اين باشد، چون در داستان همين پيامبر يعنى زکريا (عليه السلام ) در مورد سخن گفتن آهسته نيز استعمال شده است . قرآن کريم فرموده : «اذ نادى ربه نداء خفيا»، و اين اطلاق به عنايت تذلل زکريا و تواضع وى در قبال تعزز خداى سبحان و ترفع او بوده و در عين حال آن را خفى و نهانى خواند، پس از جمله «فنادته الملائکه » چنين بر مى آيد که زکريا فرشته همکلامش را نديده بوده ، و تنها صوت هاتفى را شنيده که با وى سخن مى گويد. يکى از مفسرين گفته است : مراد از اينکه سخن نگفتن را نشانه ولادت يحيى قرار داد، ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۲۸ اين بوده که زکريا (عليه السلام ) را نهى کرد که سه روز با مردم سخن نگويد و تمام اين سه روز را منحصرا بذکر خدا و تسبيح او بپردازد، نه اينکه زبانش از سخن گفتن بسته باشد، و در بيان نظريه خود چنين گفته است . نظريه درست همين است که بگوييم منظور آنجناب از اينکه درخواست نشانه اى کرد اين بوده که به مقتضاى طبيعت بشرى دلش ‍ خواسته زمان رسيدن به آن موهبت الهى يعنى ولادت يحيى را بفهمد تا دلش اطمينان پيدا کرده و بتواند به خانواده اش بطور قطع مژده دهد، لذا اول پرسيد چنين چيزى چگونه صورت مى گيرد، با اينکه من مردى پير و همسرم زنى نازا است ؟ و وقتى جوابش را دريافت نمود، از پروردگار خود درخواست نمود تا براى اداى شکر اين نعمت او را به عبادتى مخصوص به خودش هدايت کند، و تمام شدن آن عبادت نشانه رسيدنش به مقصود باشد، خدا هم دستورش داد تا سه روز با مردم سخن نگويد، و از مردم بريده يکسره به ذکر و تسبيح او بپردازد و اگر احتياج پيدا کرد با کسى سخن گويد مطلب خود را با اشاره به او بفهماند، و بنابراين بشارتى که به خانواده اش داده بعد از سه روز بوده ، اين بود بيان مفسر نامبرده . و خواننده عزيز توجه دارد که در آيه شريفه نه دلالتى بر گفته هاى او وجود دارد و نه حتى اشاره اى و نه جمله در آيه شريفه درخواست عبادتى براى اداى شکر در برابر موهبت الهى ديده مى شود و نه اينکه بعد از سه روز به مقصود رسيده و نه اينکه انتهاى سه روز نشانه است و نه اينکه جمله «الا تکلم ...» ظهورى در نهى تشريعى دارد، و نه اينکه زکريا خواسته به خانواده اش بشارت دهد. سخنى پيرامون الهامات غيبى و خواطر شيطانى سخنى پيرامون الهامات غيبى و خواطر شيطانى و سخنانى که از اين دو ناحيه به گوش مى رسد در سابق مکرر اين معنا گذشت که هر لفظى در برابر معنائى وضع شده که مشتمل بر غرضى است که از آن معنا منظور است ، از آن جمله دو کلمه «قول » و «کلام » است که اگر صوت خارج از دهان آدمى را کلام و قول مى گويند براى اين است که معناى مورد نظر صاحب صوت را به شنونده منتقل مى کند. بنابراين هر چيزى که اين اثر و خاصيت را داشته باشد، يعنى مقصد يکى را به ديگرى منتقل سازد، آن نيز کلام است ، چه صوتى و لفظى باشد و يا اصوات و الفاظى متعدد باشد، ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۲۸۴ و چه آنکه اصلا از جنس صوت نباشد، مثلا اشاره و رمز باشد و انسانها در اينکه صوت مفيد فايده تام و کامل را کلام بنامند، هيچ توقف و ترديد ندارند، هر چند آن صوت از دهان بيرون نيايد، و همچنين در ناميدن اشاره هر چند مشتمل بر صوت نباشد. قرآن کريم هم مانند همه عقلا معانى و مفاهيمى را که به دلها القا مى شود کلام خوانده و مى بينيم آنچه از ناحيه شيطان به دلهاى آدميان مى افتد کلام ، قول ، امر، وسوسه ، وحى و وعده خوانده است . مثلا در آيه : «و لامرنهم ، فليبتکن آذان الانعام » القاى شيطان در دل انسانها را، امر خوانده و در آيه «کمثل الشيطان اذ قال للانسان اکفر» قول ناميده و در آيه : «يوسوس فى صدور الناس » وسوسه و در آيه : «يوحى بعضهم الى بعض زخرف القول » وحى و نيز در حکايت کلام ابليس يعنى آيه : «ان اللّه وعدکم وعد الحق و وعدتکم » و در آيه : «الشيطان يعدکم الفقر، و يامرکم بالفحشاء، و اللّه يعدکم مغفرة منه و فضلا و اللّه واسع عليم » وعده شيطان خوانده است . و اين معنا واضح است که اينگونه خطورها که به دل وارد مى شود و ما آن را به شيطان نسبت داده يکجا مى گوئيم شيطان گفت من به ايشان امر مى کنم و جاى ديگر مى گوييم شيطان گفت يا وعده داد، ويا به اولياى خود وحى کرد و يا وسوسه نموده همه اش قول و کلامى است که از دهان و با حرکت زبان صورت نمى گيرد. و از همينجا به دست مى آيد که وعده خدا به مغفرت و فضل که در آيه ديگر در قبال وعده شيطان آمده ، نيز کلام است ، اما کلامى که به وسيله فرشته صورت مى گيرد و آن نيز مانند وسوسه و کلام شيطان متکى بر زبان و فضاى دهان نيست ، و خداى تعالى در آن آيه وعده به مغفرت و فضل را حکمت خوانده و فرمود «يوتى الحکمه من يشاء و من يوت الحکمه فقد اوتى خيرا کثيرا». ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۲۸۵ و نظير آن ، آيه شريفه زير است که خطور و الهام خدائى را نور خوانده و مى فرمايد: «و يجعل لکم نورا تمشون به » و آيه شريفه : «هو الذى انزل السکينه فى قلوب المؤ منين ، ليزدادوا ايمانا مع ايمانهم و للّه جنود السموات و الارض » است که بيانش در تفسير کلمه «سکينه » در آيه (۲۴۸) سوره بقره گذشت . و همچنين آيه : «فمن يرد اللّه ان يهديه ، يشرح صدره للاسلام ، و من يرد ان يضله يجعل صدره ضيقا حرجا کانما يصعد فى السماء، کذلک يجعل اللّه الرجس على الذين لا يومنون » است که وسوسه شيطان را رجس خوانده و در آيه «رجز الشيطان » آنرا رجز ناميده . پس از همه اين آيات بر مى آيد که شيطان و ملائکه با آدمى تکلم مى کنند اما نه با زبان ، بلکه با القاى معانى در دل او. بخشى از تکلم که مخصوص خداوند است در اين ميان يک قسم ديگر از تکلم هست که مخصوص خداى تعالى است ، و در آيه شريفه : «و ما کان لبشر ان يکلمه اللّه الا وحيا، او من وراى ء حجاب » از آن سخن رفته و آنرا به دو قسم تقسيم کرده ، يکى تکلم از راه وحى که در اين قسم بين خدا و بنده اش حجابى نيست و دوم تکلم از وراى حجاب اين بود اقسامى از کلام خدا و کلام ملائکه و شيطانها. اما کلام خداى سبحان آن قسمش که به نام وحى خوانده مى شود کلامى است که براى طرف خطابش بالذات متعين است و محال است که يک پيامبر وحى را به چيز ديگر اشتباه کند، براى اينکه گفتيم وحى آن قسم از تکلم خدا است که بين او و بنده مورد خطابش هيچگونه حجابى نيست ، و اما آن قسم ديگر از تکلم محتاج به روشنگريها و محکم کارى هائى است که سرانجام منتهى به وحى گردد. و اما کلام فرشته و شيطان ، آياتى که در همين نزديکى ملاحظه کرديد در تشخيص آن دو کافى است ، براى اينکه خطورهاى فرشتگان همواره توام با شرح صدر است ، و آدمى را به سوى مغفرت و فضل خدا مى خواند که آن دو هم به ملاکهاى دينى بر مى گردد، به چيزى بر مى گردد ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۲۸۶ که مطابق دين مبين خدا است ، دينى که در کتابش و سنت پيامبرش بيان شده است . و خطورهاى شيطانى همواره ملازم با تنگى سينه و بخل نفس است و آدمى را به پيروى هواى نفس مى خواند، و از فقر مى ترساند، و به فحشا امر مى کند، که همه اينها بالاخره به ملاکهائى بر مى گردد، که مطابق با کتاب و سنت خدا و پيامبرش نيست ، و با فطرت خود آدمى نيز مخالف است . مطلب ديگرى که تذکرش لازم است اين است که انبيا و افراد برجسته اى که پشت سر انبيا هستند بسيار مى شود که فرشته و يا شيطان را هم مى بينند و هم مى شناسند، همچنان که قرآن کريم از آدم و ابراهيم و لوط حکايت کرده است ، و اين خود بهترين دليل است بر اينکه آن حضرات احتياجى به نشانه و مميز ندارند و اما در آن مواردى که صدائى مى شنوند، و صاحب صدا را نمى بينند، البته احتياج به مميز دارند همانطور که ساير مؤ منين بدان نيازمندند و آن مميز هم همانطور که گفتيم بايد بالاخره به وحى منتهى گردد و اين معنا واضح است . بحث روايتى (در ذيل آيات مربوط به مادر مريم و زکريا و...) در تفسير قمى در ذيل آيه : «اذ قالت امرات عمران ...» از امام صادق (عليه السلام ) روايت آمده که فرمود: خداى تعالى به عمران وحى کرد که من فرزندى به تو خواهم بخشيد، پسرى تام الخلقه ، و پر برکت که افراد کور مادر زاد و مبتلا به مرض برص را شفا مى دهد و به اذن خدا مردگان رازنده مى کند و من او را رسولى براى بنى اسرائيل قرار مى دهم . عمران اين جريان را با همسرش حنه در ميان گذاشت و حنه همان مادر مريم است ، همين که مريم را حامله شد پيش خود خيال کرد که حملش ‍ پسر است و وقتى آنرا دختر زاييد عرضه داشت : «پروردگارا من او را دختر آوردم و معلوم است که پسر چون دختر نيست و دختر نمى تواند پيغمبر شود». خداى تعالى در پاسخش مى فرمايد: «خدا بهتر مى داند که حنه چه زاييده »، و بعد از آنکه عيسى (عليه السلام ) را به مريم داد، معلوم شد آن پسرى که مژده اش را به عمران داده بودند عيسى بوده ، امروز هم وقتى درباره مردى پيشگوئى هائى مى کنيم منکرش نشويد، چون ممکن است پيش گوئى ما راجع به فرزند او و يا نوه او باشد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۲۸۷ مؤ لف : قريب به اين معنا در کافى از آن جناب نقل شده و در تفسير عياشى از امام باقر (عليه السلام ) و نيز در تفسير عياشى در ذيل همين آيه از امام صادق (عليه السلام ) روايت شده که فرمود: «محرر کسى است که وقف کنيسه مى شده و از آن بيرون نمى آمده است . حنه وقتى فرزندش را زاييد عرضه داشت : پروردگارا من او را دختر زاييدم و پسر مثل دختر نيست ، دختر حيض مى شود و ناگزير مى گردد تا از مسجد بيرون شود، و محرر نمى تواند از مسجد در آيد». و نيز در همان کتاب از يکى از آندو بزرگوار، حديث آورده که فرمود: «همسر عمران نذر کرده بود کودکى که در رحم دارد وقف کنيسه نموده و براى خدمت و عبادت در آنجا بگمارد، و پسر براى اينکار، چون دختر نيست ، آنگاه فرمود مريم رشد کرد و در کنيسه اهل کنيسه را خدمت مى کرد و حوائج آنان را در دسترسشان قرار مى داد، تا آنکه به حد بلوغ رسيد، زکريا دستور داد براى خود حجابى ترتيب دهد و در آن حجاب دور از انظار عابدان به عبادت بپردازد»). مؤ لف : اين روايات بطورى که ملاحظه مى فرمائيد درست مطابق بيان ما است ، چيزى که هست از ظاهر آنها برمى آيد که جمله : «و ليس ‍ الذکر کالانثى » کلام همسر عمران است ، نه کلام خداى تعالى ، که اگر بخواهيم اين ظاهر را بپذيريم ، بايد اشکال قبلى را که چرا کلمه «ذکر» را بر کلمه «انثى » مقدم آورد پاسخ دهيم ، و اين مطلب پاسخى ندارد، چون علاوه بر اشکال گذشته مقتضاى قواعد عربيت هم ، خلاف آن است . و نيز اين اشکال باقى مى ماند که چرا دختر عمران را مريم ناميد با اينکه کلمه «مريم » به معناى تحرير است ، مگر اينکه بگوييم بين تحرير و خدمتگذارى معبد فرق هست (دقت فرمائيد). و از روايت اولى که مى فرمود: «خداوند به عمران وحى کرد» بر مى آيد که عمران پيامبرى بوده که به او وحى مى شده است . روايتى هم که مرحوم مجلسى در بحار از ابى بصير نقل کرده مويد اين دلالت است ، در آن روايت ابا بصير مى گويد: من از ابى جعفر (عليه السلام ) وضع عمران را پرسيدم که آيا پيامبر بوده يا نه ؟ ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۲۸۸ فرمود: «بلى پيامبرى مرسل بوده که خدا او را به سوى قومش روانه کرد. (تا آخر حديث »). اين روايت دلالت بر اين معنا هم دارد که همسر عمران نامش حنه بوده و اين نام معروف است : و در بعضى از روايات آمده که نامش مرثار بوده ، و بحث در اين باره براى ما اهميتى ندارد . و در تفسير قمى در ذيل روايت قبلى آمده که «وقتى مريم بحد بلوغ رسيد به محراب رفت ، و پرده اى پيرامون خود افکند، بطورى که احدى او را نمى ديد، و تنها زکريا بر او وارد مى شد، و وقتى بر او وارد مى گرديد ميوه هاى تابستانى را در زمستان ، و زمستانى را در تابستان نزد او مى ديد، از او مى پرسيد: ((اين ميوه ها از کجا برايت آماده شده » مى فرمود: از ناحيه خداى تعالى و خداوند به هرکس که بخواهد روزى بى شمار مى دهد)). و در تفسير عياشى از امام صادق (عليه السلام ) روايت شده که فرمود: (زکريا از پروردگار خود درخواست فرزند کرد، ملائکه او را به آن سخنان که در قرآن آمده ندا داد، او دوست داشت بفهمد صدا از ناحيه خدا است يا نه ، خدا به او وحى کرد که نشانه خدائى بودن آن مژده ، اين است که سه روز زبانش از سخن بند مى شود، همين که سه روز فرا رسيد، و نتوانست با احدى تکلم کند فهميد که مژده قبلى از ناحيه خدا بوده ، چون غير خدا کسى نمى تواند زبان کسى را بند بياورد، اين است معناى کلام خداى تعالى که مى فرمايد: «رب اجعل لى آيه »). مؤ لف : قريب به اين معنارا قمى هم در تفسير خود روايت کرده ، و خواننده محترم توجه فرمود که سياق آيات هم از اين توجيه امتناع ندارد، بلکه با آن مى سازد. رده:تفسیر المیزان

آیات این صفحه