المیزان جلد۳ بخش۲۳
سخنان بعضى از مفسرين در انکار اين روايات و پاسخ به او
ليکن بعضى از مفسرين ، به شدت منکر اين روايات شده و مضامين آنرا (که يکى «مساءله وحى شدن به عمران » است ، و ديگرى «وجود ميوه غير موسمى در محراب مريم »، و سوم اين است که «منظور از درخواست نشانى تشخيص بين خدائى و شيطانى بودن صوت است ») به سختى رد کرده و گفته اند: هيچ راهى براى اثبات اين امور نيست ، نه خداى سبحان آنرا گفته و نه رسول گرامى اش و امورى هم نيست که عقل راهى به اثبات آن داشته باشد،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۲۸۹
تاريخ معتبر هم سخنى از آنها به ميان نياورده ، در اين ميان به جز مشتى روايات اسرائيلى و غير اسرائيلى نداريم و احتياجى هم نداريم که در فهم معانى آيات قرآن به اينگونه وجوه دور از نظر تمسک کنيم .
ليکن سخنان خود اين مفسر سخنانى بى دليل است و روايات مذکور هر چند خبر واحدند، و خالى از ضعف نيستند و يک اهل بحث ملزم نيست که حتما به آنها تمسک بجويد و به مضامين آنها احتجاج کند، و ليکن اگر دقت و تدبر در آيات قرآنى مضامين مذکور را به ذهن نزديک کرد، چرا آنها را نپذيريم و از آن روايات آنچه از ائمه اهل بيت (عليهم السلام ) نقل شده مشتمل بر هيچ مطلب خلاف عقل نيست .
بله در بعضى از رواياتى که از قدماى مفسرين نقل شده ، امورى آمده که با عقل سازش ندارد، مثلا از قتاده و عکرمه روايت کرده اند که گفته اند: شيطان نزد زکريا آمد و او را در مورد بشارتى که شنيده بود به شک انداخت و گفت اگر اين بشارت از ناحيه خداى تعالى بود آهسته به تو مى رساند و آنرا پنهان مى کرد، همانطور که تو با خدا آهسته و نهانى سخن گفتى ، از اين قبيل وسوسه ها کرد و کرد تا او را به شک انداخت ، با اينکه اينگونه سخنان هيچ مجوزى براى پذيرفتنش نيست ، نظير گفتارى که در انجيل لوقا آمده که جبرئيل به زکريا گفت : «اينک ديگر زبان بسته شدى و نمى توانى سخن بگويى مگر بعد از مدتى که مقرر شده واين بدان جهت بود که تو کلام مرا تصديق نکردى ، کلامى که بزودى صدقش محقق مى شود» (انجيل لوقا - ۱ -۲۰).
بحث روايتى (راجع به الهامات و خواطر)
ديگر و در کافى از امام صادق (عليه السلام ) رو ايت کرده که فرمود: «هيچ قلبى نيست مگر آنکه دو گوش دارد، بر در يک گوش فرشته اى ارشادگر، و بر در ديگر، شيطانى فتنه گر است .
آن صاحب قلب را امر مى کند و اين ديگرى نهى ، شيطان او را به گناهان فرمان مى دهد و ملک از گناه نهيش مى کند و اين همان معنائى است که خداى عزوجل درباره اش مى فرمايد:
ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۲۹۰
((عن اليمين و عن الشمال قعيد ما يلفظ من قول الا لديه رقيب عتيد».
مؤ لف : در اين معنا روايات بسيارى وجود دارد که قسمتى از آنها بزودى از نظر خوان ندگان خواهد گذشت ، و اگر در روايات نامبرده آيه شريفه با مساءله : دو فرشته نويسنده حسنات و سيات تطبيق شد، منافاتى با تطبيق روايت مورد بحث ، ندارد که آيه را بر فرشته و شيطان تطبيق کرده ، براى اينکه آيه شريفه بر بيش از اين دلالت ندارد که رقيب و عتيدى براى هر انسانى هست و مراقب تمامى سخنان او هستند، و درطرف راست و چپ هرکس قرار دارند، و اما اينکه اين رقيب و عتيد هر دو از ملائکه اند و يا يکى ملک و ديگرى شيطان است ، آيه شريفه صراحتى در هيچيک ندارد و بر هر دو احتمال قابل انطباق است .
و نيز در همان کتاب (کافى ) از زراره روايت آورده که گفت : من از امام صادق (عليه السلام ) از معناى «رسول »، «نبى »، «محدث » سؤ ال کردم ، فرمود: «رسول » آن کسى است که فرشته وحى را مى بيند و مى بيند که دارد رسالت الهى را برايش مى آورد و مى گويد پروردگارت چنين و چنان دستور داده و رسول با داشتن پست رسالت «نبى » هم هست ، و اما «نبى » فرشته اى را که بر او نازل مى شود نمى بيند، بلکه خبرى که قرار است بر او نازل گردد به دلش مى افتد و در چنين حالى نظير غشوه و بيهوشى به او دست مى دهد، و در آن حالت خواب مى بيند.
پرسيدم : از کجا مى فهمد آنچه در خواب ديده حق است ؟ فرمود: خداى تعالى برايش بيان مى کند آنچه که يقين مى کند که حق است ، ولى فرشته را نمى بيند (تا آخر حديث ).
مؤ لف : اينکه فرمود: «رسول با داشتن رسالت نبى هم هست » اشاره است به اينکه هر دو صفت ممکن است در شخص جمع شود و ما در سابق در تفسيرى که ذيل آيه : «کان الناس امه واحده فبعث اللّه ...» داشتيم بحثى پيرامون معناى رسالت و نبوت کرديم .
و اينکه فرمود: «حالتى شبيه به غشوه و بيهوشى به او دست مى دهد» منظورش تفسير روياى پيامبر است ، مى خواهد بفرمايد: منظور از رويا در پيامبران مشاهده و درک غيب است ، نه رويا به معناى معروفش و جمله : «خداى تعالى برايش بيان مى کند اشاره است به همان معنائى که در سابق گذشت که ((انبيا به خاطر داشتن عصمت داراى تشخيص هستند که القاآت ملکى را، از شيطانى تميز مى دهند».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۲۹۱
و در بصائر از بريد از امام باقر و يا امام صادق (عليه السلام ) روايت آمده که در حديثى درپاسخ بريد که پرسيده بود فرق بين «رسول »، «نبى » و محدث چيست ؟ فرموده : «رسول » آن کسى است که فرشته خدا برايش ظاهر مى شود و با او سخن مى گويد و «نبى » آن کسى است که فرشته را در خواب مى بيند، و چه بسا که نبوت و رسالت در يک شخص جمع شود و ا ما «محدث » آن کسى را گويند که صداى فرشته اى را مى شنود ولى صورت و شکل او را نمى بيند.
بريد مى گويد عرضه داشتم : خدا اصلاحت کند از کجا مى فهمند که (اين صوت يا) اين صورت که در خواب مى بيند حق است ، و صاحب صدا و صورت فرشته است ؟ فرمود: «خداى تعالى توفيق تشخيص آنرا به ايشان داده و خدا با فرستادن کتاب شما قرآن ، ديگر فرستادن کتاب را ختم فرمود و با ارسال پيامبر شما فرستادن پيامبر را ختم کرد (تا آخر حديث »).
مؤ لف : اين حديث در همان زمينه است که حديث قبلى داشت و بيان آن براى تشخيص محدث هم کافى است ، مى فهماند که محدث هم توفيق تشخيص صاحب صوت را دارد و اينکه در آخر فرمود: «خداى تعالى با فرستادن کتاب شما قرآن ...» اشاره است به همين که گفتم بيانات قرآن و سنت وافى به همه مطالب است ، و ما ان شاء اللّه در ذيل آيات بعدى بحثى پيرامون محدث خواهيم داشت و الحمد للّه رب العالمين انه هو الموفق و المعين .
ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۲۹۲
آيات ۶۰ - ۴۲، سوره آل عمران
وَ إِذْ قَالَتِ الْمَلَئکةُ يَمَرْيَمُ إِنَّ اللَّهَ اصطفَاکِ وَ طهَّرَکِ وَ اصطفَاکِ عَلى نِساءِ الْعَلَمِينَ(۴۲)
يَمَرْيَمُ اقْنُتى لِرَبِّکِ وَ اسجُدِى وَ ارْکَعِى مَعَ الرَّکِعِينَ(۴۳)
ذَلِک مِنْ أَنبَاءِ الْغَيْبِ نُوحِيهِ إِلَيْک وَ مَا کُنت لَدَيْهِمْ إِذْ يُلْقُونَ أَقْلَمَهُمْ أَيُّهُمْ يَکْفُلُ مَرْيَمَ وَ مَا کنت لَدَيْهِمْ إِذْ يَخْتَصِمُونَ(۴۴)
إِذْ قَالَتِ الْمَلَئکَةُ يَمَرْيَمُ إِنَّ اللَّهَ يُبَشرُکِ بِکلِمَةٍ مِّنْهُ اسمُهُ الْمَسِيحُ عِيسى ابْنُ مَرْيَمَ وَجِيهاً فى الدُّنْيَا وَ الاَخِرَةِ وَ مِنَ الْمُقَرَّبِينَ(۴۵)
وَ يُکلِّمُ النَّاس فى الْمَهْدِ وَ کهْلاً وَ مِنَ الصلِحِينَ(۴۶)
قَالَت رَب أَنى يَکُونُ لى وَلَدٌ وَ لَمْ يَمْسسنى بَشرٌ قَالَ کذَلِکِ اللَّهُ يَخْلُقُ مَا يَشاءُ إِذَا قَضى أَمْراً فَإِنَّمَا يَقُولُ لَهُ کُن فَيَکُونُ(۴۷)
وَ يُعَلِّمُهُ الْکِتَب وَ الْحِکمَةَ وَ التَّوْرَاةَ وَ الانجِيلَ(۴۸)
وَ رَسولاً إِلى بَنى إِسرءِيلَ أَنى قَدْ جِئْتُکُم بِئَايَةٍ مِّن رَّبِّکمْ أَنى أَخْلُقُ لَکم مِّنَ الطينِ کَهَيْئَةِ الطيرِ فَأَنفُخُ فِيهِ فَيَکُونُ طيرَا بِإِذْنِ اللَّهِ وَ أُبْرِىُ الاَکمَهَ وَ الاَبْرَص وَ أُحْىِ الْمَوْتى بِإِذْنِ اللَّهِ وَ أُنَبِّئُکُم بِمَا تَأْکلُونَ وَ مَا تَدَّخِرُونَ فى بُيُوتِکمْ إِنَّ فى ذَلِک لاَيَةً لَّکُمْ إِن کُنتُم مُّؤْمِنِينَ(۴۹)
وَ مُصدِّقاً لِّمَا بَينَ يَدَى مِنَ التَّوْرَاةِ وَ لاُحِلَّ لَکم بَعْض الَّذِى حُرِّمَ عَلَيْکمْ وَ جِئْتُکم بِئَايَةٍ مِّن رَّبِّکمْ فَاتَّقُوا اللَّهَ وَ أَطِيعُونِ(۵۰)
إِنَّ اللَّهَ رَبى وَ رَبُّکمْ فَاعْبُدُوهُ هَذَا صرَاطٌ مُّستَقِيمٌ(۵۱)
فَلَمَّا أَحَس عِيسى مِنهُمُ الْکُفْرَ قَالَ مَنْ أَنصارِى إِلى اللَّهِ قَالَ الْحَوَارِيُّونَ نحْنُ أَنصارُ اللَّهِ ءَامَنَّا بِاللَّهِ وَ اشهَدْ بِأَنَّا مُسلِمُونَ(۵۲)
رَبَّنَا ءَامَنَّا بِمَا أَنزَلْت وَ اتَّبَعْنَا الرَّسولَ فَاکتُبْنَا مَعَ الشهِدِينَ(۵۳)
وَ مَکرُوا وَ مَکرَ اللَّهُ وَ اللَّهُ خَيرُ الْمَکِرِينَ(۵۴)
ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۲۹
اذ قال اللّه يا عيسى انى متوفيک و رافعک الى و مطهرک من الذين کفروا و جاعل الذين اتبعوک فوق الذين کفروا الى يوم القيمه ثم الى مرجعکم فاحکم بينکم فيما کنتم فيه تختلفون (۵۵)
فاما الذين کفروا فاعذبهم عذابا شديدا فى الدنيا و الاخرة و ما لهم من نصرين (۵۶)
و اما الذين آمنوا و عملوا الصالحات فيوفيهم اجورهم و اللّه لا يحب الظالمين (۵۷)
ذلک نتلوه عليک من الايت و الذکر الحکيم (۵۸) ان مثل عيسى عند اللّه کمثل آدم خلقه من تراب ثم قال له کن فيکون (۵۹)
الحق من ربک فلا تکن من الممترين (۶۰)
«ترجمه آیات»
و به ياد آر زمانى را که ملائکه گفتند: اى مريم : بدان که خدا تو را براى اهدافى که دارد انتخاب و از ميان همه زنان عالم برگزيد (۴۲)
اى مريم براى پروردگارت عبادت و سجده کن وبا ساير رکوع کنندگان رکوع کن (۴۳)
اين از خبرهاى غيب است که ما آن را به تو وحى مى کنيم و تو نزد ايشان نبودى هنگامى که قرعه هاى خود را مى انداختند که کدام يک سرپرست مريم شوند و تو نزد ايشان نبودى آن زمان که بگو مگو مى کردند (۴۴)
زمانى که فرشتگان گفتند: اى مريم خداى تعالى بشارتت مى دهد به کلمه اى از خودش که نامش مسيح عيسى بن مريم آبرومندى در دنيا و آخرت از مقربين است (۴۵)
و بامردم در گهواره و در پيرى سخن مى گويد و از صالحان است (۴۶)
مريم گفت : پروردگارا از کجا براى من فرزندى خواهد شد با اينکه هيچ بشرى با من تماس نگرفته است ، فرشته گفت : اين چنين خدائى هر چه بخواهد خلق مى کند، او وقتى قضاى امرى را براند، همانا فرمان مى دهد که باش ، و آن امر وجود مى يابد (۴۷)
اى مريم خداى ت عالى به عيسى کتاب و حکمت و تورات و انجيل تعليم مى دهد (۴۸)
در حالى که فرستاده اى است به سوى بنى اسرائيل ، و به اين پيام که من به سوى شما آمدم با معجره اى از ناحيه پروردگارتان ، و آن اين است که از گل برايتان چيزى به شکل مرغ مى سازم ، سپس در آن مى دمم بلادرنگ و به اذن خدا مرغى مى شود و نيز کور مادر زاد و برص را شفا مى دهم و مرده را به اذن خدا زنده مى کنم ، و بدانچه در خانه هايتان ذخيره کرده ايد خبر مى دهم . و در اين (معجزات ) آيت و نشانه اى است براى شما، اگرباشيد (۴۹).
ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۲۹۴
و نيز در حالى که تورات را تصديق دارم و آمده ام تا بعضى از چيزها که بر شما حرام شده حلال کنم ، و به وسيله آيتى از پروردگارتان آمده ام ، پس از خدا بترسيد و مرا اطاعت کنيد (۵۰)
و بدانيد که اللّه پروردگار من و شما است ، پس او را بپرستيد که اين است صراط مستقيم (۵۱)
پس همين که عيسى از آنان احساس کفر کرد گفت : چه کسانى ياوران من در راه خدامى شوند؟ حواريون گفتند: مائيم ياوران خدا، ما به خدا ايمان آورده ايم و گواه باش که ما مسلمانيم (۵۲)
پروردگارا، ما بدانچه نازل کرده اى ايمان داريم و رسول را پيروى کرديم ما را در زمره شاهدان بنويس (۵۳)
و نيرنگ کردند خدا هم نيرنگ کرد، و خدا بهترين نيرنگ کاران است (۵۴)
و به ياد آر آن زمان را که خداى تعالى گفت : اى عيسى من تو را خواهم گرفت و به سوى خود بالا خواهم برد و از شرکسانى که کافر شدند پاک خواهم کرد و پيروانت را بر کسانى که کافر شدند برترى تا قيامت مى دهم آنگاه برگشتتان به سوى من است ، و من - بين شما در آنچه اختلاف مى کنيد حکم خواهم کرد (۵۵)
اما کسانى که کافر شدند به عذابى شديد در دنيا و اخرت شکنجه مى کنم و هيچ ياورى نخواهند داشت (۵۶)
و اما کسانى که ايمان آورده و اعمال صالح کردند خداى تعالى پاداششان را بطور کامل مى دهد و خدا ستمگران را دوست نمى دارد (۵۷)
اين مقدار را از آيات و از ذکر حکيم برايت مى خوانيم (۵۸)
بطور محقق مثل عيسى نزد خدا نظير مثل آدم است که خدا از خاکش خلق کرد و سپس فرمان داد باش و او وجود يافت (۵۹)
تمام حق از ناحيه پروردگار تو است پس زنهار از مرددان مباش . (۶۰)
«بیان آیات»
وَ إِذْ قَالَتِ الْمَلَئکةُ يَمَرْيَمُ إِنَّ اللَّهَ اصطفَاکِ وَ طهَّرَکِ
اين جمله عطف است بر جمله : «اذ قالت امراه عمران ...»، در نتيجه اين آيه مانند آن آيه توضيح و شرح آيه (۳۳ - ۳۴) خواهد بود، که مى فرمود: «ان اللّه اصطفى ...».
و در اين آيه دلالتى هست بر اينکه مريم (عليهاالسلام ) محدثه بوده ، يعنى از کسانى بوده که ملائکه با او سخن مى گفته اند، و آن جناب سخنان اين هاتفان غيبى را مى شنيده است ، آيه شريفه : «فارسلنا اليها روحنا فتمثل لها بشرا سويا» هم با آيات بعدش که در سوره مريم واقع شده ، بر اين معنا دلالت دارد و ان شاء اللّه به زودى بحثى پيرامون «محدث » خواهيم داشت .
ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۲۹۵
در سابق يعنى در تفسير آيه : «فتقبلها ربها بقبول حسن ...» گفتيم : که اين آيه بيان استجابت دعاى مادر مريم (عليهاالسلام ) است که گفته بود: «و انى سميتها مريم ، و انى اعيذها بک و ذريتها من الشيطان الرجيم ...» و اينکه سخن ملائکه که به مريم گفتند: «ان اللّه اصطفاک و طهرک ...»، خبرى است که به وى داده اند که تو نزد خدا تا چه حد قدر و منزلت دارى ، بنابراين لازم است خواننده مراجعه اى بدانجا بکند.
پس «اصطفاء مريم » همان تقبل او است عبادت خداى را، و تطهيرش عبارت است از مصونيتش به عصمت خداى تعالى از گناهان ، پس آن جناب ، هم اصطفاء شده است و هم معصوم .
و چه بسا از مفسرين که گفته اند: منظور از تطهير او بتول شدن او است ، و بتول به معناى زنى است که حيض نمى بيند و خداى تعالى او را بدين جهت بتول قرار داد که ناگزير نشود در ايام حيض از کليسا بيرون رود، و اين نظريه عيبى ندارد جز اينکه آنچه به نظر ما رسيد با سياق آيات موافق تر است .
منظور از اصطفا (برگزيدن ) و تطهير مريم سلام اللّه عليها
وَ اصطفَاکِ عَلى نِساءِ الْعَلَمِينَ
در ذيل آيه : «ان اللّه اصطفى - تا جمله - على العالمين » گفتيم : کلمه «اصطفاء» اگر با کلمه «على » متعدى شود معناى تقدم را مى دهد. و اين اصطفا غير اصطفاى مطلق و بدون کلمه «على » است ، که معناى تسليم را مى دهد، و بنا به گفتار سابق ، اصطفاى آن جناب بر زنان عالميان به معناى مقدم داشتن آن جناب بر ساير زنان است .
حال ببينيم اين تقديم از تمامى جهات است يا از بعضى جهات ؟ ظاهر جمله : «اذ قالت الملائکه يا مريم ان اللّه يبشرک ...») که بعد از اين آيه است و نيز ظاهر آيه : «و التى احصنت فرجها فنفخنا فيها من روحنا و جعلناها و ابنها آيه للعالمين ».
و باز ظاهر آيه : «و مريم ابنه عمران التى احصنت فرجها فنفخنا فيه من روحنا، و صدقت بکلمات ربها، و کتبه ، و کانت من القانتين ». که از خصائص وجودى مريم
ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۲۹۶
(عليهاالسلام ) انگشت روى هيچ خصيصه اى به جز ولادت عجيب فرزندش نمى گذارد، اين است که اصطفا از هر جهت نيست بلکه همان زائيدن کذائيش منظور است .
و اما غير از کلمه «اصطفاء» کلمات ديگرى که در آيات مربوطه به آن جناب آمده ،از قبيل : «تطهير» و «تصديق به کلمات خدا و کتب او» و «قنوت » و «محدثه بودن آن جناب » همه امورى است که اختصاصى به آن جناب ندارد، بلکه در ديگر زنان نيز احيانا يافت مى شود، و اما اينکه بعضى گفته اند: مريم (عليهاالسلام ) تنها از زنان هم عصر خود اصطفا شده ، صحيح نيست ، زيرا اطلاق آيه با آن نمى سازد.
يَمَرْيَمُ اقْنُتى لِرَبِّکِ وَ اسجُدِى وَ ارْکَعِى مَعَ الرَّکِعِينَ
کلمه «قنوت » که فعل امر «اقنتى » مشتق از آن است به طورى که گفته اند به معناى ملازم طاعت بودن توام با خضوع است و سجده معنائى معروف دارد، و رکوع به معناى منحنى شدن و يا مطلق اظهار ذلت است .
در اين آيه خداى تعالى مريم را ندا داده ، و چون ندا مستلزم توجه شخص ندا شده به سوى ندا کننده است ، قهرا هر جا کلمه «ندا» تکرار شود به منزله اين است که به شخص ندا شده بفهماند من براى تو چند خبر دارم ، خوب به آن اخبار گوش بده و در آيات مورد بحث مى فهماند ما دو خبر برايت آورده ايم : يکى اينکه خداى تعالى تو را با مقام و منزلتى که نزد او دارى گرامى داشته ، و دوم وظيفه عبوديتى است که تو بايد ملازم آن باشى ، تا تلافى آن مقام و منزلت بوده باشد، پس اين دستور در عين اينکه دستور به ايفاى وظيفه عبودى است ، دستور به اداى شکر آن مقام و منزلت نيز هست ، در نتيجه برگشت معناى کلام به اين است که آيه : «يا مريم اقنتى ...» به منزله نتيجه گيرى از آيه : «يا مريم ان اللّه اصطفيک ...» باشد و چنين معنا دهد: حال که خداى تعالى تو رااصطفاء کرده پس جا دارد قنوت و رکوع و سجده کنى و بعيد نيست که هر يک از سه خصلت نامبرده در اين آيه ، نتيجه و فرعى باشد براى هر يک از سه خصلتى که در آيه قبلى ذکر شده ، هر چند که فرع بودن قنوت براى اصطفا، و سجده براى تطهير، و رکوع براى اصطفاى دوم ، آنطور که بايد روشن نيست ، بر خواننده عزيز است که با دقت نظر خود، اين ارتباط و فرعيت را کشف کند.
ذَلِک مِنْ أَنبَاءِ الْغَيْبِ نُوحِيهِ إِلَيْک
خداى تعالى اين داستان را جزء اخبار غيبى شمرده ، همانطور که داستان يوسف (عليه السلام ) را دانسته و فرمود:
ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۲۹۷
«ذلک من انباء الغيب نوحيه اليک و ما کنت لديهم اذ اجمعوا امرهم و هم يمکرون »
وجه اينکه قضاياى مربوط به مريم عليها السلام از اخبار غيبى شمرده شده است
و از اين جهت آن را از اخبار غيبى شمرده که در عصر نزول قرآن اثرى از اين اخبار در دست نبود، زيرا از داستان مريم آنچه در کتب دينى اهل کتاب آمده به هيچ وجه اعتبار نداشت ، براى اينکه اين کتب از دستبرد تحريف دور نمانده بود، همچنان که بسيارى از جزئيات داستان زکريا (عليه السلام ) که در قرآن کريم آمده در کتب عهد قديم و جديد وجود ندارد.
مويد اين وجه جمله بعدى است که مى فرمايد: «و ما کنت لديهم اذ يلقون ...».
و نيز ممکن است منشا غيب شمردن اين داستان را بى سوادى رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله ) و گروندگان به آن جناب بدانيم ، نه تحريف کتب عهدين ، همچنان که قرآن کريم در خلال داستان نوح مى فرمايد: «تلک من انباء الغيب نوحيها اليک ما کنت تعلمها انت و لا قومک من قبل هذا...» ولى وجه اول با سياق موافق تر است ، براى اينکه اگر وجه دوم صحيح بود بايد مى فرمود: «تو اين داستان را نخوانده اى » ولى فرموده : تو در هنگام قرعه نزد ايشان نبودى .
وَ مَا کُنت لَدَيْهِمْ إِذْ يُلْقُونَ أَقْلَمَهُمْ أَيُّهُمْ يَکْفُلُ مَرْيَمَ...
منظور از «قلم » (به فتحه ق و لام ) که جمع آن «اقلام » است چوبه تيرى است که به وسيله آن قرعه مى اندازند، و آن را «سهم تير» نيز مى نامند، پس اينکه فرمود: قلم هاى خود را مى انداختند، معنايش اين است که قرعه خود را مى انداختند، تا معين کنند کدام يکشان کفيل مريم باشد.
در اين جمله دلالتى هست بر اينکه بگو مگوئى که جمله «يختصمون » آن را حکايت مى کند، بگو مگو و نزاع در تکفل مريم بوده ، همان تکفلى که در آيه ۳۷ ذکر شده و خلاصه تفصيل همان اجمال است ، و مى فهماند بگو مگويشان به جائى نرسيده در آخر توافق کرده اند در اينکه قرعه بيندازند. و قرعه به نام زکريا در آمده و زکريا عهده دار سرپرستى آن جناب شده .
و چه بسا بعضى از مفسرين احتمال داده اند که اين بگو مگو و قرعه کشى بعد از سپرى شدن دوران جوانى مريم ، و سال ها تکفل زکريا نسبت به وى بوده و گويا زکريا از کفالتش
ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۲۹۸
عاجز شده و خواسته است که شانه از زير اين بار خالى کند. و گويا منشا
اين احتمال اين بوده که ديده اند قرآن کريم داستان اين قرعه کشى و بگو مگو را بعد از تمام شدن داستان ولادت مريم ، و اصطفاى وى و بعد از آيه ۳۷ آورده که در آن ، از کفالت زکريا سخن رفته . پس معلوم مى شود کفالت زکريا دو بار بوده : يکى در اوائل ورود مريم به کليسا در ايام کودکيش و ديگرى در بزرگساليش که زکريا مى خواسته از کفالت مريم شانه خالى کند، و در آخر به حکم قرعه باز عهده دار آن شده است .
ليکن صرف اينکه در اين سوره دو جا از کفالت سخن رفته ، يکى در آيه ۳۷، و يکى در آيه مورد بحث ، دليل نمى شود که واقعه دو بار اتفاق افتاده باشد، به شهادت اينکه مى بينيم در سوره يوسف دو بار از توطئه برادران عليه آن جناب خبر داده ، يکى در آيه : ۸ و ۹ و۱۰ و بار ديگر در آيه : ۱۰۲ در حاليکه واقعه ، يک واقعه است ، اين کار هيچ عيبى ندارد، زيرا در اينگونه موارد گوينده يا مى خواهد در نوبت اول به بعضى از خصوصيات آن اشاره کند و در نوبت دوم به بعضى ديگر، و يا منظورش اين است که با تکرار آن ، ادعا و مقصود خود را ثابت نمايد، و اتفاقا در داستان زکريا نکته اول منظور بوده ، و در داستان يوسف نکته دوم .
(در اول سوره که سخن از تکفل زکريا بود، براى اين بود که اين تکفل و سرکشى کردن همه روزه به غرفه مريم زمينه اى شد براى اينکه طمع زکريا (عليه السلام ) تحريک شود، و فکر کند خدائى که مى تواند از عالم غيب طعامهاى غير موسمى براى مريم بفرستد، چرا نتواند مرا در موسم پيرى فرزند دار کند؟ و در آيه مورد بحث غرض ، شرح داستان تکفل است ، به خلاف سوره يوسف که در هر دو مورد مى خواهد دعوى خود را اثبات کند، و آن اين بود که تو از داستان يوسف هيچ آگهى نداشتى ، ما آن را به تو وحى کرديم «مترجم »).
إِذْ قَالَتِ الْمَلَئکَةُ يَمَرْيَمُ إِنَّ اللَّهَ يُبَشرُکِ
ظاهرا منظور از اين بشارت همان ماجرائى است که در جاى ديگر حکايت کرده و فرموده : «پس ما روح خود را نزد او فرستاديم و او خود را براى مريم به صورت بشرى تمام عيار مجسم کرد، به طورى که مريم گفت : من به رحمان پناه مى برم از شر تو، تو اگر مردى با تقوا بودى اينجا نمى آمدى ، روح ما به وى گفت : ((قال انما انا رسول ربک لاهب لک غلاما زکيا...»، پس بشارتى که در آيه مورد بحث به جمع فرشتگان نسبت داده شده همان بشارت است که در سوره مريم به شخص روح نسبت داده .
ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۲۹۹
حال چرا چنين کرده ، بعضى از مفسرين در توجيهش گفته اند: مراد از ملائکه همان جبرئيل است و اگر يک ملک را ملائکه خوانده از باب تعظيم آن يک ملک بوده است ، همچنان که خود ما در گفتگوهاى خود مى گوئيم : فلانى خيلى جاها رفته و سياحت ها کرده ، کشتى ها سوار شده با اينکه بيش از يک کشتى سوار نشده . و يا مى گوئيم : مردم درباره فلانى چنين و چنان مى گويند با اينکه همه مردم نگفته اند و تنها يک نفر گفته و از اين قبيل تعبيرها معمول است و نظير اين اختلاف تعبير در داستان قبلى زکريا هم آمده ، يک جا فرموده بود: «فنادته الملائکه ملائکه او را ندا دادند» دنبالش فرمود: خدا چنين و چنان مى کند)).
بعضى ديگر گفته اند: در داستانى که آيه مورد بحث حکايتش مى کند، يعنى در ندا دادن مريم فرشتگان ديگر با جبرئيل بوده اند.
وجه تعبير به «ملائکه » در جمله «اذ قالت الملائکة ...»
ولى آنچه بعد از تدبر در آيات راجع به ملائکه به دست مى آيد، اين است که ملائکه همه در يک رديف و يک مقام نيستند، بين آنان از نظر قرب به خداى تعالى تقدم و تاخر هست ، آنکه متاءخر است تابع محض اوامر متقدم است ، بطورى که افعالش عين فعل متقدم به حساب مى آيد و گفتارش هم عين گفتار او است ، نظير وصفى که در خودمان مشاهده مى کنيم ، افعال قوا و اعضايمان را فعل خود نيز مى دانيم ، بدون اينکه فعل را دو تا فعل کنيم و مى گوئيم : چشمم او را ديد و گوشم آن را شنيد و اعضاى بدن من چنين و چنان کرد و اين نامه را دست من نوشته ، و اين نقشه را بندهاى انگشتانم کشيده ، و در عين حال مى گوئيم : من او را ديدم و آن را شنيدم و چنين و چنان کردم و اين نامه را نوشته ، اين نقشه را کشيدم .
همانطور که عمل اعضاى ما که تابع ما هستند عمل خود ما نيز هست ، همچنين اعمال و اقوال ملائکه که تابع فرشته روح عليه السلام اند، عمل و قول خود روح نيز هست ، براى اينکه ملائکه تابع او هستند و هر چه مى کنند به امر او مى کنند و به همين اعتبار است که مى بينيم خداى تعالى قبض ارواح را که ملائکه موکل بر ارواح ؟ مباشر آنند عمل خودش و هم عمل آن ملائکه دانسته ، در عين اينکه آن را به فرشتگان مباشر نسبت داده ، و فرموده : «حتى اذا جاء احدکم الموت توفته رسلنا»، و در عين حال آن را به ملک الموت که فرمانده و متبوع آن فرشتگان است نسبت داده مى فرمايد: «قل يتوفيکم ملک الموت الذى وکل بکم » و در عين حال همين قبض ارواح را به خودش نسبت داده ، مى فرمايد: «اللّه يتوفى الانفس حين موتها»
ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۳۰۰
باز نظير اين جريان را در مساءله وحى مى بينيم که يک جا آن را به خودش نسبت داده ، مى فرمايد: «انا اوحينا اليک »، و جاى ديگر آن را به روح الامين نسبت داده ، مى فرمايد: «نزل به الروح الامين على قلبک »، در جاى ديگر به ملائکه کرام و صالح منسوب نموده ، مى فرمايد: «کلا انها تذکره ، فمن شاء ذکره ، فى صحف مکرمه ، مرفوعه مطهرة ، بايدى سفرة ، کرام بررة ».
پس معلوم شد که بشارت دادن جبرئيل عين بشارت دادن مامورين زير دست او است ، که جمعى از سادات فرشتگان و مقربين درگاه خدايند، چون قرآن کريم درباره ايشان فرموده : «انه لقول رسول کريم ، ذى قوه عند ذى العرش مکين ، مطاع ثم امين »، و ان شاء اللّه در تفسير سوره فاطر توضيح بيشتر اين بحث خواهد آمد.
مويد گفتار ما کلام خداى عزوجل است که در آيه بعدى مى فرمايد: «کذلک اللّه يفعل ما يشاء»، چون از ظاهر آن بر مى آيد که گوينده آن خداى سبحان است و در عين حال مى بينيم که همين سخن را در سوره مريم در داستان روح ، به روح نسبت مى دهد، آنجا که به مريم مى گويد: «انما انا رسول ربک لاهب لک غلاما زکيا»، مريم مى پرسد، کجا مى توانم فرزند دار شوم با اينکه نه بشرى با من تماس گرفته و نه خود زنى زناکار بوده ام ؟ روح در پاسخش مى گويد: «کذلک قال ربک هو على هين ...».
مطلب ديگر اينکه سخن گفتن ملائکه و روح با مريم دلالت مى کند بر اينکه آن جناب محدثه بوده ، بلکه جمله :
ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۳۰۱
«فارسلنا اليها روحنا فتمثل لها بشرا سويا»، که در سوره مريم آيه ۱۷ است و مربوط به همين داستان است ، دلالت دارد که مريم (عليهاالسلام ) روح را با چشمان خود ديده ، نه اينکه تنها صداى او را شنيده باشد. و ما ان شاء اللّه ادامه اين بحث را در بحث روايتى آينده مى آوريم .
بِکلِمَةٍ مِّنْهُ اسمُهُ الْمَسِيحُ عِيسى ابْنُ مَرْيَمَ
در تفسير سوره بقره مى فرمود: «تلک الرسل فضلنا بعضهم على بعض »، بحث در معناى کلمه خدا گذشت ، و لفظ «کلمه » و «کلم » نظير لفظ «تمره » و «تمر» است ، اولى در هر دو، جنس را مى رساند و دومى از هر دو، در فرد استعمال مى شود، و لفظ کلمه هم بر لفظى اطلاق مى شود که بر معنائى دلالت کند، (در مقابل لفظ بى معنا و موهوم که کلمه اش نمى خوانند) و هم بر جمله اطلاق مى گردد، حال چه اينکه آن جمله نظير «زيد قائم است » که تمام بوده و سکوت بر آن صحيح باشد، و يا نظير جمله اگر زيد قائم باشد، ناتمام و براى شنونده سؤ ال انگيز باشد، (که اگر زيد قائم باشد چه مى شود، و يا چه مى کنى )، همه اينها که گفتيم معناى لغوى کلمه بود و اما به حسب اصطلاحى که قرآن کريم براى خود دارد و کلمه را به خداى تعالى نسبت مى دهد، معناى آن ، عبارت است از هر چيزى که اراده خدا را ظاهر کند، (همانطور که به حسب معناى لغوى کلمه عبارت بود از لفظى که منظور باطنى گوينده را براى شنونده ظاهر کند) حال چه اينکه کلمه خدا امر تکوينى او باشد و با آن امر چيزى را از کتم عدم به عالم هستى بياورد، و ظاهر سازد و يا کلمه وحى و الهام باشد و براى شخص پيامبر و يا محدث اراده او را ظاهر کند.
رده:تفسیر المیزان
آیات این صفحه
آیه ۳۵ سوره آل عمرانآیه ۳۶ سوره آل عمرانآیه ۳۷ سوره آل عمرانآیه ۳۸ سوره آل عمرانآیه ۳۹ سوره آل عمرانآیه ۴۰ سوره آل عمرانآیه ۴۱ سوره آل عمرانآیه ۴۲ سوره آل عمرانآیه ۴۳ سوره آل عمرانآیه ۴۴ سوره آل عمرانآیه ۴۵ سوره آل عمرانآیه ۴۶ سوره آل عمرانآیه ۴۷ سوره آل عمرانآیه ۴۸ سوره آل عمرانآیه ۴۹ سوره آل عمرانآیه ۵۰ سوره آل عمرانآیه ۵۱ سوره آل عمرانآیه ۵۲ سوره آل عمرانآیه ۵۳ سوره آل عمرانآیه ۵۴ سوره آل عمرانآیه ۵۵ سوره آل عمرانآیه ۵۶ سوره آل عمرانآیه ۵۷ سوره آل عمرانآیه ۵۸ سوره آل عمرانآیه ۵۹ سوره آل عمرانآیه ۶۰ سوره آل عمران