تفسیر المیزان

ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۳۲۶ منظور از «رفع عيسى به سوى خدا» و «تطهير او از کافران » و از آنجائى که در آيه شريفه کلمه «رافعک » مقيد به قيد «الى » شده معلوم مى شود که منظور از اين رفع ، رفع معنوى است نه رفع صورى و جسمى ، چون خداى تعالى در مکانى بلند قرار نگرفته تا عيسى (عليه السلام ) را به طرف خود بالا ببرد، او مکانى از سنخ مکانهاى جسمانى که اجسام و جسمانيات در آن قرار مى گيرند ندارد، به همين جهت دورى و نزديکى نسبت به خداى تعالى هم دورى و نزديکى مکانى نيست ، پس تعبير مذکور نظير تعبيرى است که در آخر همين آيه آورده و فرموده : «ثم الى مرجعکم ...»، مخصوصا اگر منظور از توفى قبض روح باشد که خيلى روشن خواهد بود که منظور از رفع ، رفع معنوى است يعنى ترفيع درجه و تقرب به خداى سبحان ، نظير تعبيرى که قرآن کريم درباره شهدا يعنى کشته شدگان در راه او آورده و فرموده : «احياء عند ربهم يرزقون »، که منظور از کلمه «عند» ظرف مکانى نيست ، بلکه تقرب معنوى است و باز نظير تعبيرى که در سوره مريم در شاءن ادريس (عليه السلام ) آورده فرموده : «و رفعناه مکنا عليا»، که منظور از مکان در آن جمله مکانت و منزلت است ، نه مکان مادى . و چه بسا گفته باشند که مراد از ((رفع عيسى (عليه السلام ) به سوى خدا بالا بردن روح و جسم عيساى زنده به آسمان است )) چون از ظاهر قرآن شريف بر مى آيد که خداى تعالى عيسى (عليه السلام ) را در حالى که زنده بود به آسمان مادى و جسمانى بالا برده و مقام قرب خداى سبحان و محل نزول برکات و مسکن ملائکه مکرم هم همين آسمان مادى است و شايد در آينده انشاء اللّه موفق شويم بحثى پيرامون معناى آسمان ايراد کنيم . در آيه شريفه اول «توفى » آنگاه «رفع » و سپس «تطهير از کافران » ذکر شده و تطهير از کافران را فرع و تابع رفع قرار داده و اين مى رساند که منظور از تطهير هم تطهير معنوى است نه ظاهرى ، چون گفتيم منظور از «رفع » رفع معنوى است ، پس تطهير عيسى دوريش ‍ از کفار و مصونيتش از معاشرت با ايشان و افتادنش در جامعه آلوده به قذارت کفر و جحود است . وَ جَاعِلُ الَّذِينَ اتَّبَعُوک فَوْقَ الَّذِينَ کَفَرُوا إِلى يَوْمِ الْقِيَمَةِ اين قسمت از آيه وعده اى است از خداى تعالى به عيسى (عليه السلام ) که به زودى پيروانش بر مخالفين کافر به نبوتش ، تفوق پيدا مى کنند و اين تفوقشان تا روز قيامت دوام مى يابد و اگر اين طايفه متفوق را به وصف «آنهائى که تو را پيروى مى کنند» ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۳۲۷ و طايفه ديگر را به وصف «آنهائى که کافر شدند» توصيف نموده با اينکه مى توانست نام طايفه را ببرد مثلا بفرمايد: بنى اسرائيل يا يهوديانى که به شريعت موسى (عليه السلام ) گرويده بودند و يا عنوانى ديگر، براى آن بود که بفهماند اگر طايفه اول تفوق پيدا مى کنند براى اين است که پيرو حقند و اگر طايفه دوم زير دست قرار مى گيرند به خاطر اين است که منکر حق بودند، پس اين نکته هم روشن مى شود که مراد از «اتباع » در آيه شريفه پيروى حق است ، اتباعى است که مرضى خداى سبحان است ، پس عبارت کسانى که تو را پيروى مى کنند تنها صادق بر افرادى از نصارا است که تا قبل از ظهور اسلام و نسخ شدن دين عيسى (عليه السلام ) بر نصرانيت استوار بوده اند و نيز بر افرادى از مسلمانان است که بعد از ظهور اسلام در پيروى از اسلام استقامت کردند و مى کنند، چون پيروى از اسلام هم پيروى از حق و در نتيجه پيروى از مسيح (عليه السلام ) است . مراد از تفوق پيروان عيسى (ع ) بر کافران تا روز قيامت و بنابراين مراد از «تفوق » هم تفوق در قدرت مادى و سلطنت و سيطره نيست ، بلکه تفوق در حجت و منطق است ، پس حاصل معناى جمله چنين است : پيروان تو چه از نصارا و چه از مسلمانان به زودى حجتشان بر حجت کافران يهودى تو تفوق پيدا مى کند و اين تفوق تا روز قيامت ادامه دارد، اين آن معنائى است که بعضى از مفسرين براى آيه کرده اند. ولى آنچه به نظر من مى رسد اين است که آيه شريفه نه لفظش با اين تفسير مى سازد و نه معنايش ، براى اينکه ظاهر عبارت : «انى متوفيک و رافعک الى ، و مطهرک من الذين کفروا و جاعل الذين اتبعوک ...» اين است که مى خواهد از آينده خبر دهد و بفرمايد: به زودى و بعد از اين سخن توفى و رفع و تطهير و جعل تحقق مى يابد، علاوه بر اينکه جمله : «و جاعل الذين اتبعوک ...» وعده خوشحال کننده و بشارت است و چنين وعده اى بايد در آينده تحقق يابد و ما مى دانيم که هيچ حجتى براى پيروان عيسى (عليه السلام ) حجت نيست مگر آنکه براى خود آن جناب هم حجت است و اين حجت همان است که خداى تعالى در ضمن آيات بشارت يعنى بشارت به مريم ذکر کرده و حجت هائى است که هم در زمان حضور عيسى (عليه السلام ) تفوق داشته و هم بعد از به آسمان رفتنش ، بلکه در زمان حضورش قاطع تر بوده و در قطع عذر کفار و ريشه کن ساختن ريشه خصومتشان نافذتر و در رفع شبهه آنان روشن تر بوده است ، با اين حال چه معنا دارد که بفرمايد در آينده حجت پيروان تو بر حجت مخالفان تفوق مى يابد؟ از اين گذشته چه معنا دارد که اين تفوق و غلبه را با جمله : «الى يوم القيمه » مقيد سازد با اينکه حجت در غالب بودنش قيد نمى پذيرد، و روز نمى شناسد، از اين هم که بگذريم تفوق يک حجت بر حجت ديگر، ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۳۲۸ منحصر به آخرين روز دنيا نيست بلکه در عالم قيامت هم به حال خود باقى است ، همچنانکه از آياتى که از احتجاج هاى روز قيامت خبر مى دهد اين معنا به چشم مى خورد. مقصود از تفّوق حجت تفوق از نظر مقبوليت نيست خواهى گفت : شايد منظور اين مفسر از تفوق حجت ، تفوق از نظر منطق نباشد بلکه از نظر مقبوليت باشد و بخواهد بگويد مردم حجت پيروان عيسى را بهتر مى شنوند و بيشتر پيروى مى کنند. و در نتيجه ملت مسيحيت جمعيت بيشترى يافته ، رکنش وثيق تر و نيرويش بيشتر مى گردد. چون بسيار مطالب حق و منطقى هست که خريدار ندارد. در پاسخ مى گوئيم : بازگشت اين احتمال يا به تفوق پيروان واقعى مسيح از حيث قدرت و شوکت مادى است ، که مى بينيم واقع خلاف آن است ، و احتمال اينکه آيه شريفه مى خواهد خبر دهد از اينکه در آينده جهان و يا به عبارتى در آخر الزمان چنين شوکتى نصيب پيروان آن جناب مى شود، احتمالى است که با لفظ آيه تطبيق نمى کند و يا به تفوق پيروان آن جناب از نظر عدد است و خواسته باشد بفرمايد: ((پيروان مسيح (عليه السلام ) به زودى بر کافران تفوق مى يابند)) و خلاصه عدد اهل حق بعد از عيسى (عليه السلام ) بيشتر از اهل باطل مى شود، که اين نيز خلاف واقع است ، چون مى بينيم روز به روز اهل باطل (از زمان عيسى (عليه السلام ) تا به امروز که حدود بيست قرن مى شود) رو به زيادتر شدن است ، علاوه بر اينکه عبارت آيه با آن مساعد نيست ، زيرا فوقيت در آيه و مخصوصا با در نظر گرفتن اينکه مقام آيه مقام خبر دادن از نزول عذاب الهى بر يهود است ، تنها با فوقيت به معناى تسلط و قهر مناسبت دارد، حال با تسلط از حيث حجت و منطق و يا از حيث سلطنت و قوت ، و اما از حيث کثرت عدد هيچ تناسبى با مقام آيه ندارد و اين بر کسى پوشيده نيست . و اما آنچه که شايسته گفتن است اين است که آنچه در لفظ آيه ، معرف واقع شده ، براى دو طايفه مورد بحث جمله : الذين اتبعوک است که معرف طايفه اول است و جمله : «الذين کفروا» است که معرف طايفه دوم است . و در هر دو جمله معرف به صيغه فعل ماضى آمده که بر تحقق و حدوث دلالت دارد نه بر اتصاف که کلمه «متبعين و کافرين » آن را افاده مى کند. خواهيد گفت : اگر بخواهيم رعايت تحقق و حدوث را بکنيم بايد فوقيت «الذين اتبعوا بر الذين کفروا» را منحصر در زمان گذشته بدانيم ، که يک عده آن جناب را پيروى کردند و يک عده هم کافر شدند. و اين به دو جهت درست نيست يکى اينکه در گذشته پيروان ما فوق کافران قرار نگرفتند، و دوم اينکه آيه صريحا فرموده : «الى يوم القيمه »، پس ‍ معلوم مى شود همه پيروان عيسى و همه کافران در طول زندگى بشر در زمين مورد نظر آيه بوده اند، پس ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۳۲۹ ديگر نمى توانيم در خصوص اين آيه فعل ماضى را براى تحقق و حدوث بدانيم ، هر چند که همه جا براى تحقق و حدوث باشد. تبعيت از نياکان سبب مى شود که مراد عموم يهود و مطلق نصارا باشد در پاسخ مى گوئيم : همينکه افراد امتى در عصرى از اعصار عملى را انجام دهند و بقيه افراد هم به عمل آنان راضى باشند و اين فعل بعض و رضايت بعض ديگر در اعصار بعدى هم جارى شود، کافى است که اين فعل را به همه امت چه گذشته اش و چه آينده اش نسبت بدهيم ، همچنانکه مى بينيم قرآن کريم يهود را بطور کلى مورد توبيخ قرار مى دهد به اينکه شما انبيا را کشتيد و آزار کرديد و شما از امتثال اوامر خداى سبحان استکبار داريد و دستورات رسولان خدا را گردن نمى نهيد و شما آيات کتاب خدا را تحريف مى کنيد با اينکه يهوديان عصر نزول قرآن هيچ يک از اين کارها را نکرده بودند ولى همينکه به کرده گذشتگان خود راضى بوده اند، کافى است که قرآن کريم نسبت اعمال نامبرده را به ايشان هم بدهد. پس اگر بگوئيم : مراد قرآن از «الذين کفروا» عموم يهود است ، به خاطر کفرى که نياکان آنها مرتکب شدند. و مرادش از «الذين اتبعوا» مطلق نصارا است ، باز به خاطر اتباعى که نياکانشان از عيسى (عليه السلام ) داشتند، درست گفته ايم ، البته ايمان نياکانى از ايشان که ايمانشان مرضى خدا و اتباع از حق بود، نه ايمان آنهائى که قائل به تثليث شدند و نه ايمان نصاراى معاصر با رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله )، چون بعد از ظهور اسلام وظيفه ايمانى نصارا پيروى از رسول اسلام و ايمان به دعوت او بود و آنهائى که از پذيرفتن دعوت آن جناب سرباز زدند، در حقيقت ايمانشان به مسيح (عليه السلام ) هم ايمانى دروغى و غير مرضى بود. پس مراد از آيه شريفه مورد بحث اين شد که خداى تعالى نصارا را (يعنى آنهائى را که نياکانشان به عيسى (عليه السلام ) ايمان داشتند) بر يهود (يعنى آنهائيکه نياکانشان به عيسى (عليه السلام ) کافر شدند و عليه آن جناب توطئه کردند) تفوق و برترى خواهد داد. و غرض در اين مقام ، بيان اين معنا است که سخط الهى و عذاب او بر قوم يهود نازل خواهد شد و عذاب و مکر الهى بر آنان شدت خواهد گرفت و اين معنا با گفتار سابق ما منافات ندارد که گفتيم مراد از اتباع ، اتباع بر حق است ، به دليل آن استظهارى که در اول کلام کرديم و بر کسى پوشيده نيست . مويد اين معنا تغيير اسلوب کلام در آيه بعدى است که مى فرمايد: «و اما الذين آمنوا و عملوا الصالحات ...»، براى اينکه اگر منظور از جمله : «الذين اتبعوک » اهل حق و نجات از نصارا و مسلمين بود، و تنها مى خواست به اهل نجات از نصارا و مسلمين اشاره کند، بهتر اين بود که بفرمايد: «و اما الذين اتبعوک فيوفيهم اجورهم » و سياق را تغيير نمى داد، پس از اينکه سياق را تغيير داد، ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۳۳۰ مى فهميم که منظور از جمله «اتبعوک » اعم از پيروان حقيقى و صورى است ، (توضيح اينکه آيات شريفه سخن از چهار گروه دارد: ۱ - پيروان حقيقى عيسى تا قبل از اسلام ۲ - پيروان اسمى او که به مناسبت گروه قبل ، به آنها هم پيرو مى گوئيم ۳ - کفار يعنى يهود که هيچگاه به آن جناب ايمان نياوردند ۴ - مسلمانان واقعى که به عيسى بن مريمى ايمان دارند که به آمدن خاتم انبياء (صلى اللّه عليه و آله ) بشارت داده است «مترجم »)، اکنون مى گوئيم : اگر منظور از جمله : «الذين آمنوا و عملوا الصالحات » عين گروه دوم بود، بايد به همان عنوان قبلى يعنى «اتبعوک » ذکر شوند و جائى براى تغيير عنوان نبود، و از اينکه عنوان را تغيير داد مى فهميم منظور گروه چهارم است . و در نتيجه تفوق بر يهود براى نصاراى اسمى کنونى هم ثابت است . در اين ميان وجهى ديگر نيز هست و آن اين است که بگوئيم : مراد از جمله : «الذين اتبعوک »، (همه در مجموع ) نصارا و مسلمين است و آيه شريفه مى خواهد خبر دهد از اينکه يهود تا روز قيامت ذليل و توسرى خور هرکسى است که معتقد باشد به اينکه پيروى از عيسى (عليه السلام ) واجب است ، عين همان بيانى که قبلا ذکر شده ، و اگر کاملا دقت شود اين وجه از بهترين وجوه در توجيه آيه شريفه است . ثم إِلىَّ مَرْجِعُکمْ فَأَحْکمُ بَيْنَکُمْ فِيمَا کُنتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ خداى تعالى در اين خطاب عيسى (عليه السلام ) و پيروانش و کافران به دعوتش را، مجموعا مخاطب قرار داده ، مال کار همه در روز قيامت را، بيان نموده و با اين بيان ، داستان عيسى (عليه السلام ) از حين بشارت به مادرش تا عاقبت کارش و سرگذشتش را خاتمه مى دهد. فَأَمَّا الَّذِينَ کَفَرُوا فَأُعَذِّبُهُمْ عَذَاباً شدِيداً فى الدُّنْيَا وَ الاَخِرَةِ... ظاهرا اين آيه به شهادت اينکه حرف «فاء» در اولش آمده متفرع است بر جمله : «فاحکم بينکم ...»، البته تفرع تفصيل بر اجمال . و خلاصه مى خواهد همان جمله کوتاه را بشکافد. پس اين آيه بيانى است براى حکم عذابى که خداى تعالى درباره يهود در روز قيامت مى راند، البته يهوديانى که کافر شدند. و نيز بيانى است براى حکم پاداشى که درباره مؤ منين در آن روز مى راند،و آن اين است که اجرشان را بدون کم و کاست مى دهد. ليکن از آنجائى که در آيه شريفه عذاب دنيا هم آمده ، معلوم مى شود آيه متفرع بر خصوص «فاحکم بينکم ...» نيست ، بلکه متفرع بر مجموع و «جاعل الذين اتبعوک فوق الذين کفروا ثم الى مرجعکم فاحکم بينکم ...» است . در نتيجه دلالت مى کند بر اينکه نتيجه آن جعل و اين رجوع اين است که کافران هم در دنيا به دست مؤ منين که خدا تفوقشان داده عذاب مى شوند و هم در آخرت با آتش کيفر مى بينند، و در اين عذاب ها از انواع ياوران هيچ نوعش را ندارند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۳۳۱ و اين خود يکى از شواهد است بر اينکه مراد از تفوق دادن در آيه قبلى ، مسلط کردن از راه سيطره و سلطنت است ، نه از راه حجت و منطق ، و از جمله : «و ما لهم من ناصرين » بر مى آيد که در قيامت از شفاعت که خود مانع حلول عذاب به ايشان است ، بهره مند نمى شوند و اين جمله همانطور که گفتيم قضاى حتمى خداى تعالى درباره يهود را مى رساند. وَ أَمَّا الَّذِينَ ءَامَنُوا وَ عَمِلُوا الصلِحَتِ فَيُوَفِّيهِمْ أُجُورَهُمْ... اين آيه وعده خوشى است به جزاء خير، براى کسانى که از آن جناب پيروى کردند، اما از آنجائى که صرف صدق تحقق عرفى کلمه «شيعه ، تابع و امثال آن » بر امتى که تشيع و اتباع واقعى از بعضى افراد آن امت تحقق يافته ، باعث آن نمى شود که همه افراد آن امت حتى کسانى که تشيع و دنبال روى پيغمبر را نداشته اند، مستحق ثواب جزيل بگردند، بلکه تنها کسانى اين است حقاق را دارند که واقعا تابع و شيعه باشند، نه همه کسانى که اسم شيعه و تابع بر آنان صادق است ، لذا در آيه شريفه ، عنوان «الذين اتبعوک » که خلاصه اش عنوان شيعه يا تابع يا کمماتى از اين قبيل است ، را برداشته ، به جايش عنوان «الذين آمنوا و عملوا الصالحات » را گذاشت تا معنا درست و بى اشکال شود، چون سعادت و عاقبت خير، دائر مدار شناسنامه و اسم گذارى نيست بلکه دائر مدار حقيقت است ، همچنانکه در جاى ديگر فرموده : «ان الذين آمنوا والذين هادوا و النصارى و الصابئين من آمن باللّه و اليوم الاخر و عمل صالحا فلهم اجرهم عند ربهم و لا خوف عليهم و لا هم يحزنون ». وعده نيکو به پيروان حقيقى (قولى و عملى ) عيسى (ع ) پس از ميان پيروان (اسمى و شناسنامه اى ) عيسى (عليه السلام ) تنها آنهائى که به خدا ايمان دارند و اعمال صالح مى کنند، خدا اجرشان را بطور کامل مى دهد و اما بقيه را، از اين نمد کلاهى نيست . و در آيه مورد بحث اين حقيقت را بطور اشاره بيان کرده و فرموده : «و اللّه لا يحب الظالمين »، خدا هيچ ستمگرى را دوست نمى دارد، حال هر اسمى و عنوانى که مى خواهد داشته باشد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۳۳۲ امر خاتمه دادن آيه (با اينکه آيه رحمت و جنت است ) با عبارت : «و اللّه لا يحب الظالمين » که نوعى تهديد است از اينجا روشن مى شود که معهود در آيات رحمت و نعمت ، اين است که به اسمائى نظير رحمت و مغفرت و يا مدح آن اشخاصى که آيه در شانشان نازل شده ختم گردد، مثلا مى بينيم آيه : «و کلا وعد اللّه الحسنى »، با جمله : «و اللّه بما تعملون خبير» ختم شده و آيه : «ان تقرضوا اللّه قرضا حسنا يضاعفه لکم » با دو جمله : «و يغفر لکم » و «و اللّه شکور حليم » ختم شده و آيه : «و من يومن باللّه و يعمل صالحا يکفر عنه سيئاته و يدخله جنات تجرى من تحتها الانهار خالدين فيها ابدا» با جمله : «ذلک الفوز العظيم »، ختم گرديد و آيه : «فاما الذين آمنوا و عملوا الصالحات فيدخلهم ربهم فى رحمتة » با جمله : «ذلک هو الفوز المبين » ختم شده . و از اين قبيل آيات ديگر. و گفتيم سرش اين است که آنهائى که عنوان پيروى و تشيع عيسى (عليه السلام ) را به خود گرفته اند دو طايفه اند: يکى آنهائى که به نامگذارى اکتفا ننموده واقعا آن جناب را پيروى کرده و مى کنند که صدر آيه مورد بحث بيانگر حال آنان بود، طايفه ديگر کسانى هستند که به همان نامگذارى اکتفا کردند، خود را منسوب به عيسى و معنون به عنوان «پيرو عيسى » نمودند، اما نه به خدا و روز جزا ايمان داشتند و نه اعمال صالح به جا آوردند که جمله مورد بحث بيانگر حال ايشان است . ذَلِک نَتْلُوهُ عَلَيْک مِنَ الاَيَتِ وَ الذِّکْرِ الْحَکِيمِ اين آيه شريفه خاتمه داستان عيسى (عليه السلام ) را اعلام مى کند و منظور از «ذکر حکيم » قرآن است که ذکر خدا است و از حيث آيات و بياناتش محکم است ، يعنى به هيچ وجه باطل در آن رخنه نمى کند و شوخى با جدش آميخته نمى گردد. إِنَّ مَثَلَ عِيسى عِندَ اللَّهِ کَمَثَلِ ءَادَمَ خَلَقَهُ مِن تُرَابٍ ثُمَّ قَالَ لَهُ کُن فَيَکُونُ اين آيه شريفه هدف اصلى از ذکر داستان عيسى (عليه السلام ) را بطور خلاصه بيان مى کند و در حقيقت اجمالى است بعد از تفصيل ، و اين کار (يعنى خلاصه گيرى از گفتار، مخصوصا آنجا که پاى احتجاج در بين باشد) از مزاياى کلام شمرده مى شود و آيات اين داستان هم به همين منظور يعنى به منظور احتجاج نازل شده و مى خواهد وضع نصاراى نجران را که در آن ايام به مدينه آمده بودند، روشن سازد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۳۳ و به همين جهت جاى آن بود که بعد از ذکر سرگذشت عيسى (عليه السلام ) خلاصه اى از آن را به عنوان نتيجه گيرى ذکر نموده و بفهماند که کيفيت ولادت عيسى بيش از اين دلالت ندارد که وى بشرى است نظير آدم ابو البشر و خلقتش غير معمولى است پس جايز نيست درباره وى سخنى زائد بر آنچه درباره آدم گفته مى شود، بيان گردد. درباره آدم مى گوئيم : او انسانى است که خداى تعالى او را بدون پدر و مادر آفريده است ، و درباره عيسى (عليه السلام ) هم مى گوئيم : انسانى است که خداى تعالى او را بدون پدر آفريده . پس معناى آيه اين است که : مثل عيسى نزد خدا و صفت و واقعيتى که او نزد خدا دارد و يا به عبارتى آنچه خود خداى تعالى (آفريدگار وى به دست خود) از خلقت او اطلاع دارد، اين است که کيفيت خلقت او شبيه به خلقت آدم است و کيفيت خلقت آدم اين بوده که اجزائى از خاک جمع کرد و سپس به آن فرمان داد که «باش » و آن خاک به صورت و سيرت يک بشر تمام عيار، تکون يافت ، بدون اينکه از پدرى متولد شده باشد. دو حجت و دليل بر نفى الوهيت عيسى (ع ) در تمثيل او به آدم (ع ) پس از اين بيان به حسب حقيقت ، دو حجت و دليل باز مى شود که تک تک آن دو براى نفى الوهيت عيسى (عليه السلام ) کافى است . حجت اول اينکه : عيسى مخلوق خدا است و خداى تعالى از کيفيت خلقت او آگهى دارد و جنابش هرگز در آگهى هايش به خطا نمى رود و او خبر داده که عيسى (عليه السلام ) مخلوق من است ، هر چند که پدر نداشته باشد و کسى که به دست ديگرى خلق شده باشد «عبد» است نه «رب ». حجت دوم اينکه : در خلقت او چيزى زائد بر خلقت آدم نيست که باعث شود شما او را معبود بخوانيد و اگر سنخ و کيفيت خلقت او مقتضى الوهيتش باشد، بايد اين اقتضا در آدم (عليه السلام ) نيز باشد با اينکه مسيحيان آدم را معبود نمى دانند، پس بايد در عيسى (عليه السلام ) نيز ندانند، چون مماثلت اين را اقتضا مى کند. از آيه شريفه اين معنا برمى آيد که خلقت عيسى (عليه السلام ) مانند خلقت آدم طبيعى و مادى است ، هر چند که بر خلاف سنت جاريه الهى در نسلها بوده ، که هر نسلى در تکون و پيدايش خود نيازمند به پدر است و نيز از ظاهر عبارت برمى آيد که جمله : «فيکون » حکايت حال گذشته است ، پس ظاهر صيغه «فيکون » که براى آينده است منظور نيست ، چون جريان گذشته را شرح مى دهد. و اين منافات ندارد با جمله : «ثم قال له کن » که بر فوريت و عدم ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۳۳۴ تدريج دلالت مى کند، براى اينکه نسبت ها مختلف است ، همين موجودات عالم روى هم چه تدريجى الوجودها و چه غير آنها مخلوق خداى سبحان است و به امر او که همان کلمه «کن » باشد موجود شده ، همچنانکه قرآن فرموده : «انما امره اذا اراد شيئا ان يقول له کن فيکون »، چيزى که هست بسيارى از آنها وقتى با اسباب تدريجيش ‍ مقايسه شود تدريجى الوجود است ، اما اگر با قياس به خداى تعالى ملاحظه شود در آن لحاظ نه تدريج هست و نه مهلت ، همچنانکه باز قرآن کريم در جاى ديگر فرموده : «و ما امرنا الا واحده کلمح بالبصر»، و ما انشاء الله در محلى مناسب اين مطلب را توضيح خواهيم داد. علاوه بر اين ، آن نکته عمده اى که جمله : «ثم قال له کن » در مقام بيان آن است اين است که خداى تعالى در خلقت هيچ موجودى احتياجى به اسباب ندارد، تا وضع موجودى که مى خواهد خلق کند بر حسب اختلاف اسباب برايش مختلف شود، مثلا خلقت موجودى برايش ممکن و خلقت موجودى ديگر برايش محال باشد، يکى برايش ‍ آسان و ديگرى دشوار باشد، يکى برايش نزديک و ديگرى دور باشد، پس هر چه او اراده کند و بفرمايد: «کن » موجود مى شود، بدون اينکه احتياج به اسباب داشته باشد، اسبابى که در حالت عادى در پديد آمدن يک موجود دخالت دارد. الْحَقُّ مِن رَّبِّک فَلا تَکُن مِّنَ الْمُمْترِينَ اين آيه مضمون آيه قبلى را با اينکه با کلمه «ان » و امثال آن تاکيد کرده بود مجددا تاکيد مى کند، نظير تاکيدى که در اصل داستان و تفصيل آن نموده و فرمود: «ذلک نتلوه عليک من الايات و الذکر الحکيم ...»، و در عين تاکيد خاطر خطير رسول گرامى خود را مسرت بخشيده ، جنابش را دلگرم مى کند، به اينکه آن جناب بر حق است و همين باعث مى شود که در احتجاج هايش عليه کفار قاطعانه تر و شجاعانه تر اقدام کند. جمله «الحق من ربک » از بديع ترين بيانات قرآنى است و جمله : «الحق من ربک » از بديع ترين بيانات قرآنى است ، چون کلمه حق را مقيد به کلمه من کرده که بر ابتدا دلالت مى کند و هيچ حرف ديگرى اين معنا را نمى رسانيد، مثلا اگر مى فرمود: «الحق مع ربک ، حق با رب تو است »، نه تنها آن معنا را نمى رسانيد، بلکه بوئى از شرک در آن احساس مى شد، يعنى ممکن بود کسى خيال کند که ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۳۳۵ خداى تعالى و حق ، دو موجود باهمند و نيز بوئى از عجز از آن احساس ‍ مى شد، چون ممکن بود کسى خيال کند که خداى تعالى به خودى خود ناتوان است و حق او را يارى مى کند. نکته اى که از کلمه «من » فهميده مى شود اين است که در عالم آنچه حق است و هر قضيه و حکمى که داراى واقعيت مى باشد، هر چه بوده و هر قدر هم که بديهى باشد، همچون قضيه : «عدد چهار زوج » است و «عدد يک نصف عدد دو است » و... بديهى و ضرورى مى باشد، بالاخره انسان آن را از خارج گرفته ، يعنى از واقعيت هستى اخذ کرده است و واقعيت خارج ، همه اش وجود و وجود همه اش از ناحيه خداى تعالى است ، همچنانکه خير همه اش از او است ، و به همين جهت است که از صفات خداى تعالى است که : «لا ييئل عما يفعل و هم يسئلون »، پس غير او هر عملى بکند، وقتى بازخواست نمى شود که عملش حق باشد. و اما فعل خداى تعالى چون از مقوله وجود است ، قهرا صورت علميه اش جز حق نمى تواند چيز ديگرى باشد. ساده تر بگويم : فعل خدا دو جور نيست تنها يکجور است آن هم حق . بحث روايتى (در ذيل آيات کريمه گذشته ) در تفسير قمى در ذيل آيه : «يا مريم ان اللّه اصطفاک و طهرک و اصطفاک على نساء العالمين » آمده که امام فرمود: خداى تعالى در اين آيه دو بار اصطفاى مريم را ذکر کرده ، معناى اولى اين است که خدا او را اختيار کرده و از ساير زنان عالم انتخاب فرموده و معناى اصطفاى دوم و مراد از آن اين است که مريم بدون شوهر حامله شد و خدا او را به اين امتياز از ساير زنان عالم ممتاز نمود. و در تفسير مجمع البيان است که امام ابو جعفر (عليه السلام ) فرمود معناى آيه اين است که خداى تعالى تو را براى ذريه انبيا اصطفا و اختيار کرد، و از زنا تطهير نمود و تو را براى ولادت عيسى (عليه السلام ) بدون اينکه شوهرى داشته باشى اصطفا نمود. مؤ لف قدس سره : معناى اينکه فرمود: تو را براى ذريه انبيا اصطفا کرد، اين است که خداى تعالى تو را انتخاب کرد تا ذريه صالحى باشى ، سزاوار آنکه به انبيا منتسب شوى و معناى اينکه فرمود: ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۳۳۶ «تو را از زنا پاک کرد» اين است که «عصمت از زنا» را به تو داد، البته مريم (عليهاالسلام ) از هر گناه ديگرى نيز عصمت داشت ولى چون عصمت از زنا در مورد آن جناب عمده بود، امام خصوص آن را ذکر فرمود، براى اينکه آن جناب عيسى (عليه السلام ) رابدون شوهر زائيد، پس زمينه گفتار امام بيان بعضى از لوازم اصطفا و تطهير آن جناب است ، نه اينکه اصطفا به معانى نامبرده باشد، پس نبايد کسى توهم کند که بين اين دو روايت تعارض وجود دارد، در سابق هم گذشت که آيه شريفه بر اين معنا دلالت داشت . رواياتى درباره برترين زنان عالم : (فاطمه (س ) مريم ، خديجه و آسيه ) و در تفسير الدرالمنثور است که احمد و ترمذى (وى حديث را صحيح دانسته ) و ابن منذر و ابن حبان و حاکم ، همگى از انس و او از رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله ) روايت کرده است که فرمود: اگر بخواهى برجستگان از زنان عالم را انتخاب کنى ، تو را اين چهار زن بس است : ۱ - مريم دختر عمران ۲ - خديجه دختر خويلد ۳ - فاطمه دختر محمد (صلى اللّه عليه و آله ) ۴ - آسيه همسر فرعون . سيوطى مى گويد: اين روايت را ابن ابى شيبه هم (البته بدون ذکر سند) از حسن نقل کرده . و در همان کتاب است که حاکم (وى حديث را صحيح دانسته ) از ابن عباس روايت کرده که گفت : رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله ) فرمود: برترين زنان در دنيا و آخرت خديجه و فاطمه و مريم و آسيه همسر فرعون است . و نيز در آن کتاب است که ابن مردويه از حسن روايت آورده که گفت : رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله ) فرمود: خداى تعالى چهار زن را از زنان دو عالم اصطفا کرد: ۱ - آسيه دختر مزاحم ۲ - مريم دختر عمران ۳ - خديجه دختر خويلد ۴ - فاطمه دختر محمد (صلى اللّه عليه و آله ). و در همان کتاب است که ابن ابى شيبه و ابن جرير، از فاطمه رضى اللّه عنها روايت کرده اند که گفت : رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله ) فرمود: توئى سيده زنان اهل بهشت ، نه مريم بتول . و نيز در آن کتاب از ابن عساکر از ابن عباس روايت کرده که گفت : رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله ) فرمود: سيده زنان اهل بهشت مريم دختر عمران و سپس فاطمه و سپس خديجه و آنگاه آسيه همسر فرعون است . باز در همان کتاب آمده که ابن عساکر از طريق مقاتل از ضحاک از ابن عباس از رسول روايت کرده که فرمود: ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۳۳۷ خدا (صلى اللّه عليه و آله ) روايت کرده که فرمود: چهار زن ، سادات زنان دوران خود هستند: ۱ - مريم دختر عمران ۲ - آسيه دختر مزاحم ۳ - خديجه دختر خويلد ۴ - فاطمه دختر محمد (صلى اللّه عليه و آله ) که دوران فاطمه با فضيلت تر از دوران آن سه تن مى باشد و معلوم است وقتى مردم دوران فاطمه (عليهاالسلام ) برتر باشند از مردم دورانهاى آن سه تن ، قهرا فاطمه از تمامى زنان حتى از آن سه تن برتر خواهد «مترجم »). و نيز در آن کتاب است که ابن ابى شيبه ، از عبد الرحمان بن ابى ليلى روايت کرده که گفت : رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله ) فرمود: فاطمه سيده زنان عالم است ، البته بعد از مريم دختر عمران و آسيه همسر فرعون و خديجه دختر خويلد. و در خصال به سند خود از عکرمه از ابن عباس روايت کرده که گفت : رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله ) چهار خط روى زمين کشيد و سپس ‍ فرمود: بهترين زنان بهشت مريم دختر عمران و خديجه دختر خويلد و فاطمه دختر محمد (صلى اللّه عليه و آله ) و آسيه دختر مزاحم و همسر فرعون است . و نيز در همان کتاب به سند خود از ابى الحسن اول (عليه السلام ) روايت کرده که فرمود: رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله ) فرمود: خداى عزوجل از ميان زنان چهار زن را انتخاب کرده : ۱ - مريم ۲ - آسيه ۳ - خديجه ۴ - فاطمه «تا آخر حديث ». رده:تفسیر المیزان