تفسیر المیزان

ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۳۸۶ آيات ۷۸ - ۶۴، سوره آل عمران قُلْ يَأَهْلَ الْکِتَبِ تَعَالَوْا إِلى کلِمَةٍ سوَاءِ بَيْنَنَا وَ بَيْنَکمْ أَلا نَعْبُدَ إِلا اللَّهَ وَ لا نُشرِک بِهِ شيْئاً وَ لا يَتَّخِذَ بَعْضنَا بَعْضاً أَرْبَاباً مِّن دُونِ اللَّهِ فَإِن تَوَلَّوْا فَقُولُوا اشهَدُوا بِأَنَّا مُسلِمُونَ(۶۴) يَأَهْلَ الْکتَبِ لِمَ تُحَاجُّونَ فى إِبْرَهِيمَ وَ مَا أُنزِلَتِ التَّوْرَاةُ وَ الانجِيلُ إِلا مِن بَعْدِهِ أَ فَلا تَعْقِلُونَ(۶۵) هَأَنتُمْ هَؤُلاءِ حَجَجْتُمْ فِيمَا لَکُم بِهِ عِلْمٌ فَلِمَ تُحَاجُّونَ فِيمَا لَيْس لَکُم بِهِ عِلْمٌ وَ اللَّهُ يَعْلَمُ وَ أَنتُمْ لا تَعْلَمُونَ(۶۶) مَا کانَ إِبْرَهِيمُ يهُودِيًّا وَ لا نَصرَانِيًّا وَ لَکِن کانَ حَنِيفاً مُّسلِماً وَ مَا کانَ مِنَ الْمُشرِکِينَ(۶۷) إِنَّ أَوْلى النَّاسِ بِإِبْرَهِيمَ لَلَّذِينَ اتَّبَعُوهُ وَ هَذَا النَّبىُّ وَ الَّذِينَ ءَامَنُوا وَ اللَّهُ وَلىُّ الْمُؤْمِنِينَ(۶۸) وَدَّت طائفَةٌ مِّنْ أَهْلِ الْکِتَبِ لَوْ يُضِلُّونَکمْ وَ مَا يُضِلُّونَ إِلا أَنفُسهُمْ وَ مَا يَشعُرُونَ(۶۹) يَأَهْلَ الْکِتَبِ لِمَ تَکْفُرُونَ بِئَايَتِ اللَّهِ وَ أَنتُمْ تَشهَدُونَ(۷۰) يَأَهْلَ الْکِتَبِ لِمَ تَلْبِسونَ الْحَقَّ بِالْبَطِلِ وَ تَکْتُمُونَ الْحَقَّ وَ أَنتُمْ تَعْلَمُونَ(۷۱) وَ قَالَت طائفَةٌ مِّنْ أَهْلِ الْکِتَبِ ءَامِنُوا بِالَّذِى أُنزِلَ عَلى الَّذِينَ ءَامَنُوا وَجْهَ النَّهَارِ وَ اکْفُرُوا ءَاخِرَهُ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ(۷۲) وَ لا تُؤْمِنُوا إِلا لِمَن تَبِعَ دِينَکمْ قُلْ إِنَّ الْهُدَى هُدَى اللَّهِ أَن يُؤْتى أَحَدٌ مِّثْلَ مَا أُوتِيتُمْ أَوْ يُحَاجُّوکمْ عِندَ رَبِّکُمْ قُلْ إِنَّ الْفَضلَ بِيَدِ اللَّهِ يُؤْتِيهِ مَن يَشاءُ وَ اللَّهُ وَسِعٌ عَلِيمٌ(۷۳) يَخْتَص بِرَحْمَتِهِ مَن يَشاءُ وَ اللَّهُ ذُو الْفَضلِ الْعَظِيمِ(۷۴) وَ مِنْ أَهْلِ الْکِتَبِ مَنْ إِن تَأْمَنْهُ بِقِنطارٍ يُؤَدِّهِ إِلَيْک وَ مِنْهُم مَّنْ إِن تَأْمَنْهُ بِدِينَارٍ لا يُؤَدِّهِ إِلَيْک إِلا مَا دُمْت عَلَيْهِ قَائماً ذَلِک بِأَنَّهُمْ قَالُوا لَيْس عَلَيْنَا فى الاُمِّيِّينَ سبِيلٌ وَ يَقُولُونَ عَلى اللَّهِ الْکَذِب وَ هُمْ يَعْلَمُونَ(۷۵) بَلى مَنْ أَوْفى بِعَهْدِهِ وَ اتَّقَى فَإِنَّ اللَّهَ يُحِب الْمُتَّقِينَ(۷۶) إِنَّ الَّذِينَ يَشترُونَ بِعَهْدِ اللَّهِ وَ أَيْمَنهِمْ ثَمَناً قَلِيلاً أُولَئک لا خَلَقَ لَهُمْ فى الاَخِرَةِ وَ لا يُکلِّمُهُمُ اللَّهُ وَ لا يَنظرُ إِلَيهِمْ يَوْمَ الْقِيَمَةِ وَ لا يُزَکيهِمْ وَ لَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ(۷۷) وَ إِنَّ مِنْهُمْ لَفَرِيقاً يَلْوُنَ أَلْسِنَتَهُم بِالْکِتَبِ لِتَحْسبُوهُ مِنَ الْکتَبِ وَ مَا هُوَ مِنَ الْکِتَبِ وَ يَقُولُونَ هُوَ مِنْ عِندِ اللَّهِ وَ مَا هُوَ مِنْ عِندِ اللَّهِ وَ يَقُولُونَ عَلى اللَّهِ الْکَذِب وَ هُمْ يَعْلَمُونَ(۷۸) ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۳۸۷ «ترجمه آیات» بگو اى اهل کتاب بيائيد به سوى کلمه اى که تمسک به آن بر ما و شما لازم است و آن اين است که جز خدا را نپرستيم و چيزى را شريک او نگيريم و يکديگر را به جاى خداى خود به ربوبيت نگيريم اگر نپذيرفتند بگوئيد شاهد باشيد که ما مسلمانيم (۶۴) هان اى اهل کتاب : چرا درباره ابراهيم بگو مگو مى کنيد؟ اين مى گويد: يهودى بود و آن مى گويد: نصارا بود، با اينکه تورات و انجيل نازل نشد مگر بعد از ابراهيم ، آيا باز هم تعقل نمى کنيد؟(۶۵) اگر درباره نبوت عيسى و خدا نبودنش بگو مگو مى کنيد حق داريد چون بدان علم داريد ولى بگو مگويتان درباره يهودى بودن يا نصرانى بودن ابراهيم چرا؟ با اينکه علمى بدان نداريد و خدا مى داند و شما نمى دانيد (۶۶) ابراهيم نه يهودى بود و نه نصرانى بلکه بر طريق فطرت مسلم بود و از مشرکين نبود (۶۷). محققا نزديک ترين مردم به ابراهيم هر آينه کسانى هستند که از او پيروى کردند و اين پيامبر و کسانى که از او پيروى کردند اهل ايمانند، و خداوند ولى و دوستدار مؤ منين است (۶۸) طايفه اى از اهل کتاب خيلى دوست دارند شما را گمراه کنند ولى گمراه نمى کنند مگر خود را و خود نمى فهمند (۶۹) هان اى اهل کتاب چرا به آيات خدا کفر مى ورزيد با اينکه شاهد بر نبوت محمد (صلى اللّه عليه و آله ) خود شمائيد. (۷۰) اى اهل کتاب چرا حق را به باطل مشتبه مى سازيد و حق را کتمان مى کنيد با اينکه شما از هر ملتى ديگر بهتر مى دانيد؟ (۷۱) و طايفه اى از اهل کتاب به طايفه اى ديگر گفتند ايمان آوريد بدانچه اول روز نازل شده و بدانچه آخر روز نازل گشته کفر بورزيد تا به اين وسيله مسلمانان از اسلام برگردند (۷۲). ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۳۸۸ و جز به پيروان دين خود اعتماد مکنيد (بگو هدايت تنها و تنها هدايت خدا است ) و نيز گفتند اگر داستان کعبه سر بگيرد مسلمانان هم مثل شما صاحب قبله مى شوند و اگر بفهمند که شما برگشتن قبله را در کتب خود خوانده بوديد فردا نزد پروردگارتان اجتماع خواهند کرد، بگو فضل به دست خدا است ، به هرکس بخواهد مى دهد و خدا فضلى وسيع دارد و عليم است (۷۳) او هر که را بخواهد مشمول رحمت خود مى کند و خدا داراى فضلى عظيم است (۷۴) و بعضى از اهل کتاب کسانيند که اگر در قنطارى امينش کنى ، آن را به تو بر مى گردانند و بعضى از آنان کسانيند که اگر دينارى به آنان امانت دهى به تو بر نمى گردانند مگر آنکه بالاى سرشان بايستى و اينها همان يهوديانند که از در غرور معتقد شده اند به اينکه هيچ ملتى حق ندارد به آنان اعتراضى کند و بر خدا دروغها مى بندند با اينکه دروغ بودن آنها را مى دانند (۷۵) آرى کسى که به عهد خود وفا کند و از خدا پروا نمايد خداى تعالى پروا داران را دوست مى دارد (۷۶) محققا کسانى که عهد خدا و سوگندهاى خود را مى دهند و در مقابل متاع قليل دنيا را مى خرند در آخرت بهره اى ندارند و خدا در قيامت با آنان سخن نمى گويد و به نظر رحمت نمى نگرد و پاکشان ننموده ، در عوض عذابى دردناک دارند. (۷۷) و محققا بعضى از اهل کتاب هستند که تراشيده هاى خود را به لحن کتاب خدا مى خوانند تا شما خيال کنيد اين نيز جزء کتاب خدا است با اينکه جزء کتاب نيست بلکه خودشان آنها را جعل کرده و مى گويند از ناحيه خدا است و بر خدا دروغ مى بندند با اين که خودشان مى دانند دروغ است (۷۸). «بیان آیات» اين آيات بيان مرحله دوم از حالات اهل کتاب - عموما - و نصارا را - خصوصا - آغاز نموده ، و ملحقاتى مربوط به اين غرض چون در سابق متعرض مرحله اول يعنى بيان حال عموم اهل کتاب شده ، فرموده بود: «ان الدّين عند اللّه الاسلام » و نيز فرموده بود: «الم تر الى الذّين اوتوا نصيبا من الکتاب »، آنگاه بيان را متوجه وضع خصوص نصارا نموده ، فرموده بود: «ان اللّه اصطفى آدم و نوحا...»، و در خلال اين بيانات متعرض ولايت مؤ منين نسبت به کفار شده ، فرموده بود: «لا يتّخذ المومنون الکافرين اولياء». ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۳۸۹ در اين آيات دوباره متعرض حال عموم اهل کتاب مى شود، اما با لسان و نظمى ديگر، غير از آن نظمى که در سابق داشت ، در اين آيات و آيات ملحق به آن که بعدا مى آيد بر حسب مناسبتى که با خصوصيات بيانات داشته ، مسائل متفرقه اى را ايراد مى کند، مانند آيه : «قل يا اهل الکتاب لم تکفرون بايات اللّه ...» و آيه : «قل يا اهل الکتاب لم تصدون عن سبيل اللّه » و متعرض حال نصارا و ادعاهائى که درباره عيسى دارند شده و مى فرمايد: «ما کان لبشر ان يوتيه اللّه الکتاب ...» و در آياتى بسيار و متفرق ، متعرض امورى شده که مربوط به مؤ منين است ، نظير دعوتشان به اسلام و اتحاد و پرهيز از ولايت کفار و گرفتن محرم اسرارى از غير مؤ منين . قُلْ يَأَهْلَ الْکِتَبِ تَعَالَوْا إِلى کلِمَةٍ سوَاءِ بَيْنَنَا وَ بَيْنَکمْ خطاب در اين آيه به عموم اهل کتاب است و دعوت : «اى اهل کتاب بيائيد به سوى کلمه اى که ...» در حقيقت دعوت به اين است که همه بر معناى يک کلمه متفق و مجتمع شويم ، به اين معنا که بر مبناى آن کلمه واحده عمل کنيم و اگر نسبت را به خود کلمه داده ، براى اين بوده که بفهماند کلمه نامبرده چيزى است که همه از آن دم مى زنند و بر سر همه زبان ها است ، در بين خود ما مردم هم معمول است که مى گوئيم : مردم در اين تصميم يکدل و يک زبانند، و اين مى فهماند که در اعتقاد و اعتراف و نشر و اشاعه آن همه متحدند، در نتيجه معناى آيه مورد بحث چنين مى شود: بيائيد همه به اين کلمه چنگ بزنيم و در نشر و عمل به لوازم آن دست به دست هم دهيم . معناى «کلمه سواء» و مراد از دعوت اهل کتاب به کلمه سواء و کلمه «سواء» در اصل مصدر است ، ولى در معناى صفت يعنى «متساوى الطرفين » نيز استعمال مى شود، و معناى جمله : «سواء بيننا و بينکم » اين است که کلمه مذکور، کلمه اى است که تمسک بدان و عمل به لوازمش بين ما و شما مساوى است و همه ما بايد به آن تمسک جوئيم و بنابراين توصيف کلمه به صفت «سواء»، در حقيقت توصيف به حال خود کلمه نيست بلکه توصيف به حال متعلق آن است که همان تمسک و عمل است ، و توجه کرديد که عمل مربوط به معناى کلمه است نه خود آن ، همچنانکه جمع شدن نيز جمع شدن بر معناى کلمه است نه خود آن ، و اين جمله خالى از عنايتى مجازى نيست ، پس ‍ در اين کلام وجوهى از عنايات ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : .۳۹۰ لطيف وجود دارد، يکى اينکه بايد اجتماع را به معنا نسبت مى داد و مى فرمود: بيائيد بر معناى يک کلمه و لوازم آن متحد شويم ، ولى چنين نکرد بلکه خود کلمه را به جاى معنا استعمال نمود و آنگاه کلمه را به صفت «سواء» متصف فرمود. و چه بسا مفسرينى که گفته اند: معناى «سواء بودن کلمه » اين است که قرآن و تورات و انجيل در دعوت به اين کلمه متفقند و اين کلمه «توحيد» است و اگر مراد از کلمه «توحيد» باشد، و در حقيقت جمله : «الا نعبد الا اللّه ...» از قبيل وضع تفسير صحيح و حق در موضع «کلمه سواء» و کلمه مورد اتفاق خواهد بود (و در حقيقت فرموده : «تعالوا الى ان لا نعبد الا اللّه ...»، بيائيد به سوى اينکه غير خدا را نپرستيم )، و اين است تفسير حقيقى لفظ «کلمه » نه تفسيرهاى ديگر، و اين است آن معنائى که همه انبياء بشر را به سوى آن مى خواندند، نه آن تفسيرى که فهم هاى آلوده به هوا و هوس ها براى آن کرده ، پس آيه شريفه بر آن جناب دستور داده که اهل کتاب را دعوت کند به توحيد که تفسير حقيقى کلمه است و همه کتابهاى آسمانى بدان دعوت مى کند و نيز دعوت کند به اينکه از آن تفسيرهاى باطل که براى کلمه کرده اند، يعنى اعتقاد حلول خدا در بدن مريم و فرزند گرفتن خدا و اعتقاد به سه خدا و پرستش احبار قسيس ها و اسقف ها دست بردارند، و بنابراين وجه ، حاصل معناى آيه اين مى شود، بگو بيائيد به سوى کلمه اى که ما و شما همه در آن يکسانيم و آن کلمه توحيد است و لازمه اعتقاد به توحيد دست برداشتن از شرکاء است و اينکه غير خداى سبحان شرکائى نگيرند. ولى جمله اى که آيه با آن ختم شده ، يعنى جمله : «فان تولّوا فقولوا اشهدوا بانّا مسلمون »، معناى اول را تاءييد مى کند، چون حاصل معناى آيه به وجه اول اين شد که : «بگو بيائيد به سوى اين کلمه »، يعنى به سوى اينکه نپرستيم جزء خدا را، چون مقتضاى تسليم شدن براى خدا که همان دين خدائى است ، همين است که جز او کسى را نپرستيم ، هر چند که اسلام هم لازمه اى از لوازم توحيد است ، ليکن دعوت در آيه ، دعوت به توحيد عملى است که همان ترک پرستش غير خدا است نه اعتقاد به تنهائى (دقت بفرمائيد). أَلا نَعْبُدَ إِلا اللَّهَ وَ لا نُشرِک بِهِ شيْئاً وَ لا يَتَّخِذَ بَعْضنَا بَعْضاً أَرْبَاباً مِّن دُونِ اللَّهِ اين قسمت از آيه ، تفسير کلمه «سواء» است و سواء (يکسانى ) بشر در کلمه توحيد لازمه اسلام و تسليم شدن براى خدا است . و مراد از جمله «الا نعبد الا اللّه » نفى عبادت غير خدا است نه اثبات عبادت خدا، در سابق هم در معناى کلمه طيبه «لا اله الا اللّه » اشاره کرديم به اينکه کلمه «الا اللّه » بدل است نه استثنا و لازمه بدل بودن آن ، اين است که سياق «لا اله الا اللّه » سياق نفى شريک باشد، نه اثبات اله ، چون قرآن کريم اثبات وجود اله و حقيقت آن را امرى مسلم مى داند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۳۹۱ و چون سياق کلام سياق نفى شريک است - البته شريک در عبادت - و شرکى که اعتقاد به فرزند بودن عيسى براى خدا و اعتقاد به سه خدائى و امثال آن از آن ماده منشا مى گيرد با جمله : «الا نعبد الا اللّه » ريشه کن نمى شد، لذا به دنبالش فرمود: «و لا نشرک به شيئا و لا يتخذ...»، چون در جمله اول عبادت را تنها عبادت خدا خواند و مادامى که عبادت از عقائد شرک آميز خالص نباشد عبادت اللّه نمى شود، بلکه عبادت اللّه و معبودى مى شود که شريک دارد، نه عبادت اللّه ، اگر چه اين عبادت به عنوان اللّه انجام شود، ليکن به خاطر اعتقاد به شرک در حقيقت سهمى از آن براى اللّه خواهد بود و اين خود عبادت غير اللّه هم هست . و پرستشى که فقط پرستش خدا است ، عبادتى است کهرسول خدا (صلى اللّه عليه و آله ) به امر خداى سبحان بشر را به آن دعوت کرده و آيه: «الا نعبد الا اللّه و لا نشرک به شيئا و لا يتخذ بعضنا بعضا اربابا من دون اللّه »،هم بر آن دلالت دارد و اصولا تنها روش پرستشى که انبيا بدان دعوت کرده و خواستهاند بر تمامى پهناى مجتمع انسانى گسترش ‍ دهند، و تنها غرضى که از اين سيرهداشتند، چنين پرستشى است . دعوت به کلمه سواء،دعوت به سير بر اساس کلمه توحيدو نفى بغى و فساد مى باشد در بحثى هم که در ذيل آيه : «کان الناس امة واحدة » داشتيم ، گفتيم : نبوت انگيره اى است الهى و نهضتى است حقيقى که آرمانش گسترش ‍ کلمه دين است و حقيقت دين ، تعديل مجتمع بشرى در سير زندگى است که البته تعديل حيات فردى را نيز به دنبال دارد، (تعديل عقائد، اخلاق و اعمالش ) که در نتيجه پيروى از آن آدمى به منزلت واقعى خود که فطرت و خلقت خاص خودش به او داده ، مى رسد و باز در نتيجه تعديل مجتمع و صالح ساختن جو اجتماع حريت و توفيق به دست آوردن تکامل فطرى را بطور عادلانه به او مى دهند و به تک تک افراد هم در بهره مندى از جهات حيات در آنچه فکر و اراده اش او را به سوى آن هدايت مى کند حريت مطلقه مى دهد، ولى در آنچه مضر به حال جامعه باشد آزاديش را سلب مى نمايد و در آخر آيه ، همه اين مطالب را مقيد به قيد اسلام کرده يعنى به عبوديت خداى سبحان و خضوع در برابر سيطره و سلطنت غيب . و خلاصه مطلب اينکه : انبيا (عليهم السلام ) بشر را - چه نوعش و چه فردش - دعوت مى کنند به اينکه تک تک و مجموعشان بر طبق دعوت فطريشان - يعنى بر اساس کلمه توحيد - سير کنند و اعتقاد به توحيد حکم مى کند به وجوب تطبيق اعمال فردى و اجتماعى بر معيار اسلام براى خدا يعنى معيارهاى زير: ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۳۹۲ ۱ - تسليم خدا شدن ۲ - بسط عدالت ، يعنى گسترش تساوى در حقوق حيات ۳ - حريت در اراده صالحه و عمل صالح . و اين تحقق نمى يابد مگر وقتى که ريشه هاى اختلاف يعنى : ۱ - بغى به غير حق ۲ - استخدام و تحکم زورمندان از زير دستان ۳ - اينکه ضعيف برده شدن براى قوى را بپذيرد، از بيخ کنده شود، پس هيچ اله بجز اللّه نيست و هيچ ربى جز او نيست و هيچ حکمى جز براى خدا نيست . نفى بغى و فساد در گفتگوهاى بين پيامبران و قوم آنان اين آن مطلبى است که آيه : «الا نعبد الا اللّه و لانشرک به شيئا و لا يتخذ بعضنا بعضا اربابا من دون اللّه ...»، بر آن دلالت دارد و همچنين آيه زير که مى فرمايد: «يا صاحبى السّجن ءارباب متفرقّون خير؟ ام اللّه الواحد القهّار؟ ما تعبدون من دونه الا اسماء سمّيتموها انتم و آباوکم ، ما انزل اللّه بها من سلطان ، ان الحکم الا اللّه امر الا تعبدوا الا ايّاه ، ذلک الدّين القيم » و آيه : «اتّخذوا احبارهم و رهبانهم اربابا من دون اللّه و المسيح بن مريم ، و ما امروا الا ليعبدوا الها واحدا، لا اله الا هو» و آياتى ديگر از اين قبيل . که در گفتگوهائى که انبياى گذشته چون نوح ، هود، صالح ، ابراهيم ، شعيب ، موسى و عيسى (عليهماالسلام ) با امت خود داشتند و قرآن آنها را حکايت نموده ، از اين قبيل مضامين بسيار ديده مى شود، مانند کلامى که از نوح حکايت نموده ، که در شکايت از قوم خود عرضه داشت : «پروردگارا اين مردم نافرمانيم کردند و پيروى از کسى نمودند که مال و فرزندش جز بيشتر شدن خسارت ، سودى به حالش نداشت » و گفتارى که از هود خطاب به قومش حکايت نموده که فرمود: «اتبنون بکل ريع آية تعبثون ؟ و تتخذون مصانع لعلکم تخلدون ؟ و اذا بطشتم بطشتم جبارين »، و گفتارى که از صالح خطاب به قومش حکايت نموده که فرمود: ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۳۹۳ «و لا تطيعوا امر المسرفين ». و گفتار ابراهيم به پدر و قومش : «ما هذه التماثيل الّتى انتم لها عاکفون ، قالوا وجدنا آباءنا لها عابدين ، قال لقد کنتم انتم و آباؤ کم فى ضلال مبين ». و کلامى که خود خداى تعالى با موسى و برادرش داشته و قرآن چنين حکايتش کرده است : «اذهبا الى فرعون انّه طغى ... فاتياه فقولا انّا رسول ربّک ، فارسل معنا بنى اسرائيل و لا تعذبهم » و گفتارى که از عيسى حکايت نموده که به قوم خود گفت : «و لابين لکم بعض الّذى تختلفون فيه ، فاتّقوا اللّه و اطيعون ». ويژگيهاى دين فطرى بنابراين دين فطرى ، آن دينى است که بغى و فساد را نفى کند و اين مظالم و خودکامگى هاى بدون حق که ويرانگر اساس سعادت و مخرب بنيان حق و حقيقت است نپذيرد و آن را امضا نکند. رسول گرامى اسلام هم که «بنا به نقل مسعودى در حوادث سال دهم هجرت در کتاب مروج الذهب » فرمود: آگاه باشيد که زمان دور خود را زد و همان شکلى را به خود گرفت که در آغاز خلقت داشت ، آن روز که خدا آسمانها و زمين را آفريد، به همين معنا اشاره فرموده ، گوئى منظورش اين بوده که مردم مانند روزگار اول خلقت ، به حکم فطرت خود برگشتند، چون سيره اسلام (در برابر خدا تسليم شدن ) را در بين خود مستقر کردند. و گفتار در آيه مورد بحث علاوه بر اينکه همه جوانب هدف نبوت را فرا گرفته ، روشنگر سبب حکم و ملاک آن نيز هست . اما جمله : «الا نعبد الا اللّه و لا نشرک به شيئا» براى اينکه الوهيت مقامى بايد باشد که هر موجودى از هر جهتى رو به سوى او، و واله در او باشد، مقامى است که بايد منشا هر کمال در هر موجود باشد، ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۳۹۴ با همه کثرتى که موجودات دارند و با همه ارتباط و اتحادى که در حاجت دارند، مقامى است که بايد دارنده هر کمالى باشد که اشياء محتاج آن کمالند، و اين معنا با کثرت اله نمى سازد، وقتى چنين مقامى تصور دارد که دارنده اش واحد و يکتا باشد و آن واحد مالکى باشد که تمامى تدبيرهاى همه موجودات از آن او باشد، پس واجب است که تنها اللّه پرستش شود، زيرا اللّه يکتا الهى که شريک ندارد تنها او است ، و واجب است که براى او در عبادتش شريک نگيرد. و به عبارتى ديگر اين عالم بطور در بسته و تمامى محتوايش ممکن نيست و تصور معقول ندارد که جز براى يک مقام خاضع و کوچک شود، براى اينکه اين مربوب دربسته به خاطر اينکه يک نظام در سراسر آن حاکم است و وجود تک تک موجودات در آن به يکديگر مرتبط است ، به جز يک رب واحد، ربى ندارد، چون به جز خالقى واحد خالق ندارد. افراد انسان ، ابعاض و اجزاى يک حقيقت هستند و خضوع وتذلل يک فرد در برابر فرد ديگر،بافطرت انسانى مخالف است و اما جمله : «و لا يتّخذ بعضنا بعضا اربابا من دون اللّه »، از آنجا که مى فهماند مجتمع انسانى با همه کثرتى که در افراد آن و اختلافى که در اشخاص آن هست روى هم جزئى از يک حقيقت است و آن حقيقت نوع انسان است ، بنابراين آنچه از لياقت و استعداد که دست صنع و ايجاد در تک تک افراد بوديعه نهاده و بطورى مساوى در بين آنها تقسيم کرده ، اقتضا مى کند که حق حيات هم در بين افراد آن مساوى باشد و همه در بهره مندى از آن در يک سطح باشند. و اگر احوال افراد و استعدادشان در به دست آوردن مزاياى زندگى - که براى همه مزيت است و در مظاهر خاصى مصداق مزيت مى شود - مختلف است و بعضى مى توانند از اينجا و آنجا بيشتر از ديگران آن مواهب را به دست آورند، نوع انسانيت هم بايد اين حق را به او بدهد و عقل حکم مى کند به اينکه اين حق به نوع انسانيت داده شود، اما به مقدارى که استعداد آن افراد درخواست آن را دارد، همچنانکه حق ازدواج و زائيدن و معالجه را به نوع انسانيت مى دهد و اين مسائل و نظاير آن را از مسائل انسانيت مى شمارد، اما حق ازدواج را به انسان نر و ماده بالغ ، و زائيدن را بخصوص انسان ماده ، و معالجه را بخصوص ‍ انسان بيمار مى دهد. و سخن کوتاه اينکه افراد انسان جمع شده در يک مجتمع ابعاضى شبيه به هم از يک حقيقتند، حقيقتى متشابه ، پس نبايد بعضى از اين مجتمع اراده و خواست خود را بر بعضى ديگر تحميل کنند، مگر آنکه خودش ‍ هم از ديگران آن مقدار اراده و خواست را تحمل کند، و اين همان تعاون در به دست آورى مزاياى حيات است و اما اينکه همه افراد اجتماع براى يک فرد و يا يک فرد براى فردى ديگر خاضع شود، بطورى که آن فرد از بعضيت اجتماع خارج گردد و تافته اى جدا بافته شود و او را از سطح تساوى بالاتر برده ، ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۳۹۵ مسلط و مستکبر بر ديگران سازند و او بر آنان تحکم کند و خواست خود را بر سايرين تحميل نمايد، در حقيقت اين مجتمع او را رب خود گرفته ، و خواست خود را تابع خواست او کرده و او را حاکم مطلق العنان بر خود نموده و امر و نهى او را اطاعت و در نتيجه فطرت خود را باطل و اساس انسانيت را منهدم ساخته است . پس يک انسان فطرى به خودش اجازه چنين خضوعى را در برابر غير نمى دهد، همچنانکه يک انسان مسلمان نيز چنين اجازه اى به خود نمى دهد، براى اينکه آن کسى که خود را تسليم امر خدا مى داند، ربوبيت را خاص معبودش مى داند و ربى ديگر سراغ ندارد و تمکين او در برابر مثل خود و اينکه اجازه دهد کسى مثل او در او تصرف کند، بدون اينکه وى در او نظير آن تصرف را کرده باشد، خود پرستيدن معبودى غير خدا و اتخاذ ربى غير خدا است . پس روشن شد که جمله : «و لا يتخذ بعضنا بعضا اربابا من دون اللّه » با معنائى که افاده مى کند از دو حجت و برهان پرده بر مى دارد، يکى اينکه افراد انسان ابعاض از يک حقيقتند و دوم اينکه ربوبيت از خصائص الوهيت است . فَإِن تَوَلَّوْا فَقُولُوا اشهَدُوا بِأَنَّا مُسلِمُونَ مى فرمايد: اگر اين دعوت را نپذيرفتند استشهاد کن و آنان را شاهد بگير، بر اينکه ما (يعنى رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله ) و پيروانش ) بر دينى هستيم که مرضى نزد خداى تعالى است و آن عبارت است از دين اسلام ، همچنانکه در جاى ديگر فرمود: «ان الدين عند اللّه الاسلام »، تا با اين استشهاد بگو مگوها خاتمه يابد، چون اهل باطل هيچ حرف منطقى و حجتى عليه اهل حق ندارند. و در اين تعبير اشاره اى است به اينکه توحيد در عبادت از لوازم اسلام است . يَأَهْلَ الْکتَبِ لِمَ تُحَاجُّونَ فى إِبْرَهِيمَ ... ظاهرا اين جمله تتمه فرمان «بگوئيد...» در آيه قبل است ، و همچنين جمله اى که بعد از چهار آيه مى آيد و دوباره مى فرمايد: «يا اهل الکتاب »، همه تتمه آن فرمان است ، يعنى تتمه سخنى است که رسول اللّه (صلى اللّه عليه و آله ) بايد به مردم بگويد، در نتيجه حاصل آن فرمان چنين مى شود: «پس اگر زير بار نرفتند بگو شاهد باشيد...» و «بگو اى اهل کتاب چرا بگو مگو مى کنيد...» و «بگو اى اهل کتاب چرا به آيات خدا کفر مى ورزيد...» و بگو اى اهل کتاب چرا حق و باطل را به يکديگر مشتبه مى سازيد...))، ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۳۹۶ پس همه اين آيات کلام رسول اللّه (صلى اللّه عليه و آله ) است . اين از نظر ظاهر لفظ است ، ولى از ظاهر سياق بر مى آيد که کلام خود خدا باشد، نه کلام رسولش به اذن خدا، براى اينکه اين آيه و آيه ۷۰ و ۷۱ در سياقى قرار دارند که در بين آن سياق آيه : «ان اولى الناس بابراهيم للذين اتبعوه و هذا النبى و الذين آمنوا...»، قرار گرفته ، که مى فرمايد کسانى به ابراهيم مرتبط و نزديکند که از او پيروى کردند، و اين پيامبر و کسانى که به او ايمان آوردند. محاجه بى جا و جاهلانه يهود و نصارا بر سر انتساب ابراهيم (ع ) به يهوديت ونصرانيت محاجه در ابراهيم به اين معنا است که هر يک از دو طرف محاجه ابراهيم را از خود بداند و از طرف ديگر نفى کنند، اين بگويد: ابراهيم از ما است و از شما نيست ، آن طرف ديگر هم بگويد از ما است و از شما نيست و اعتبارا هم بايد اينطور باشد که اول منظورشان اين بوده باشد که حقانيت خود را اثبات کنند، مثلا يهود بگويد: ابراهيم (عليه السلام ) از ما است که کتاب آسمانى ما او را ستوده ، نصارا هم در پاسخ بگويند: نه ، ابراهيم داعى به سوى حق و خود بر دين حق بود و حق هم با ظهور عيسى ظاهر شده ، پس ابراهيم از ما است ولى اين بگو مگو در آخر به لجبازى و تعصب کشيده باشد، يهود گفته باشد: اصلا ابراهيم يهودى بوده ، و نصارا گفته باشد خير، نصرانى بوده ، با اينکه مى دانستند دين يهوديت بعد از نزول تورات بر موسى (عليه السلام ) و دين نصرانيت بعد از نزول انجيل بر عيسى بن مريم (عليهماالسلام ) تاءسيس و تشريع شده و اين دو بزرگوار بعد از ابراهيم به دنيا آمدند، پس چگونه بر سر يهودى بودن و يا نصرانى بودن آن جناب با يکديگر مجادله مى کردند؟ و چگونه ممکن است ابراهيم يهودى يعنى گرونده به شريعت موسى (عليه السلام ) و يا نصرانى يعنى گرونده به شريعت عيسى (عليه السلام ) باشد، پس اگر مى خواست ند چيزى درباره آن جناب بگويند، بايد گفته باشند: ابراهيم بر دين حق بود و حنيف از باطل به سوى حق و تسليم در برابر خدا بود، و اين آيات در همان مقام است که آيه زير آن را افاده نموده و مى فرمايد: ((ام تقولون ان ابراهيم و اسمعيل و اسحق و يعقوب و الاسباط، کانوا هودا او نصارا؟ قل ءانتم اعلم ام اللّه ؟ و من اظلم ممن کتم شهاده عنده من اللّه . ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۳۹۷ هَأَنتُمْ هَؤُلاءِ حَجَجْتُمْ فِيمَا لَکُم بِهِ عِلْمٌ فَلِمَ تُحَاجُّونَ فِيمَا لَيْس لَکُم بِهِ عِلْمٌ ... اين آيه علمى را از محاجه کنندگان نفى ، و علمى را براى آنان اثبات مى کند و آنچه را از آنان نفى مى کند براى خدا اثبات مى نمايد، و لذا مفسرين گفته اند: معناى آيه اين است که شما يهود و نصارا درباره ابراهيم بگو مگو مى کنيد، در حالى که علمى به وجود او و به نبوت او داريد و احتجاجتان در حدود آگهى هايتان عيبى ندارد، ولى چرا در آنچه علم نداريد بگو مگو مى کنيد؟ و آن اين است که آيا ابراهيم يهودى بود يا نصرانى ؟ اين را خدا مى داند و شما نمى دانيد و بگو مگويتان در اين باره بيجا است ، و يا مراد اين است که شما مقدارى علم و آگهى از عيسى داريد و حق داريد در اين حدود بحث کنيد، اما نسبت به مسائل ديگر از قبيل اينکه ابراهيم يهودى بود يا نصرانى ، به خاطر اينکه اطلاعى نداريد بحث کردنتان بيجا است ، اين آن مطلبى است که مفسرين در معناى آيه ذکر کرده اند. و خواننده محترم توجه دارد که هيچيک از اين دو معنا با ظاهر سياق نمى سازد، اما وجه ناسازگارى معناى اول اين است که يهود و نصارا در وجود ابراهيم و نبوتش بگومگوئى نداشتند و اما معناى دوم وجهش ‍ اين است که محاجه اى که در بين آنان درباره عيسى (عليه السلام ) واقع شده ، محاجه باطلى بوده و درباره آن جناب رايى به خطا داده ، ادعايى دروغين داشتند، با اين حال چگونه ممکن است محاجه در آن محاجه در امرى شمرده شود که درباره آن علم و آگاهى داشته اند؟. و کلام خداى تعالى به هر حال براى يهود و نصارا دو محاجه اثبات نموده ، از دو قسم بگو مگو خبر مى دهد: يکى در مساءله اى که درباره آن علم داشته اند و يکى در مساءله اى که در آن سر بى صاحب تراشيده اند، بايد دانست آن محاجه اى که در مورد آن علم داشته اند چيست ؟ علاوه بر اينکه از ظاهر آيه برمى آيد که هر دو محاجه بين خود اهل کتاب بوده ، نه بين آنان و مسلمين ، چون اگر بين آنان و مسلمين واقع شده باشد لازمه اش اين است که مسلمين در آن مساءله اى هم که اهل کتاب داراى علم و سند بوده اند محاجه کرده باشند، و چنين محاجه اى باطل و بطلانش براى هرکس روشن است . رده:تفسیر المیزان