تفسیر المیزان

المیزان جلد۳ بخش۳۲

دو محاجه اهل کتاب کدام است آنچه در معناى آيه مى توان گفت - و خدا داناتر است - اين است که همانطور که گفتيم احتجاج در بين خود اهل کتاب آنهم در مساءله اى واقع شده که بين آنان مورد اختلاف بوده ، البته مسائل دينى مورد اختلاف يهود و نصارا بسيار است ، ليکن آنچه عمده و از مسائل اصول دينى اين دو طايفه است ، مساءله نبوت عيسى (عليه السلام ) است که نصارا درباره آن جناب مى گفت : ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۳۹۸ او يا خود خدا است و يا پسر خدا است و يا سومى از سه خدا است و با يهود بر سر مساءله بعثت و نبوت او احتجاج مى کرد که در اين مساءله داراى علم و مدرک بودند و در مقابل يهوديان بر سر انکار مساءله خدائى و پسر خدا بودن عيسى احتجاج مى کردند، و سومين خدا بودن از سه خدا که ايشان هم در اين مساءله داراى علم و مدرک بودند، و اما محاجه و بگومگوى هر دو بر مساءله اى که علمى به آن نداشتند همان محاجه آنان درباره يهودى بودن و يا نصرانى بودن ابراهيم بود. و منظور از جاهل بودنشان نسبت به آن اين نيست که نمى دانستند تورات و انجيل بعد از ابراهيم (عليه السلام ) نازل شده ، چون هيچ عاقلى از يهود و نصارا شک نداشته که ابراهيم (عليه السلام ) قرن ها قبل از اين دو شريعت زندگى مى کرده است ، و نيز اين نيست که نمى دانستند که سابق معقول نيست تابع لاحق و يا گذشتگان پيرو آيندگان باشند، جمله : «افلا تعقلون » هم با اين احتمال مخالفت دارد، چون مى رساند به اينکه مساءله آنقدر روشن است که کمترين توجه براى درک آن کافى است ، پس يهود و نصارا مى دانستند وجود ابراهيم بر تورات و انجيل سبقت داشته است ، ولى از اينکه اين علمشان لازمه اى دارد، غفلت داشتند و آن اين است که ابراهيم (عليه السلام ) نمى تواند يهودى و نصرانى باشد، بلکه بر دين خدا است ، يعنى اسلام و تسليم خدا شدن . و ليکن با اين حال يهوديان گفتند: دين حق جز يکى نمى تواند باشد، پس قهرا يهوديان مى گفتند اين دين واحد يهوديت است و قهرا ابراهيم هم يهودى بوده و نصارا نيز معتقدند به اينکه دين حق جز يکى نمى تواند باشد، پس قهرا اين دين واحد نصرانيت و قهرا ابراهيم هم نصرانى بوده است ، دين ، داراى مراتب و مراحلى بوده است و هر يک از انبياء (ع ) به منزله بکى از آنمراحل بوده اند و در اين ميان يک نکته را نمى دانستند، نه اينکه نسبت به آن غفلت کرده باشند و آن نکته اين است که اين دين واحد در تمامى اعصار و در سير تاريخى بشر يک نواخت نبوده ، بلکه به حسب مرور زمان و موازى زيادتر شدن استعداد بشر، از ناحيه خداى تعالى کاملتر مى شده ، و اين دين واحد که نامش اسلام است ، قبل از يهوديت و نصرانيت با شرايعى و احکامى ساده تر و ساده تر بوده و دو کيش نامبرده ، دو مرحله و دو مرتبه کامل تر نسبت به مراحل قبل است (تا آنکه با آمدن قرآن دين خدا به حد کمال رسيد، و خود اعلام کرد: «اليوم اکملت لکم دينکم ...» «مترجم »). و هر يک از انبيا (عليهم السلام ) به منزله بنيانگذار يک مرحله از آن است و هر يک از آنان در نهادن بنيان و در آنچه بر آن بنيان ساخته ، موقعيت خاص به خود را دارد، (نه مى توان گفت عيسى (عليه السلام ) يهودى بوده ، و نه موسى نصرانى و نه ابراهيم هيچ يک از اين دو). ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۳۹۹ و سخن کوتاه آنکه يهود و نصارا نسبت به اين نکته جاهل بودند که اگر ابراهيم موسس مرحله اى از اسلام يعنى از دين اصيل حق بود، لازمه اش اين نيست که وقتى مرحله ديگرى از آن به وسيله موسى و عيسى (عليهماالسلام ) به نام يهوديت و نصرانيت ظهور پيدا کرد، ابراهيم هم يهودى و يا نصرانى باشد، بلکه او مسلمانى حنيف بود، يعنى متصف به صفت اسلامى بود که خود تاءسيس ش کرده بود، اسلامى که اساس بود براى مرحله هاى بعد، يعنى يهوديت و نصرانيت ، نه متصف به خود آن دو کيش که فرع بودند براى اصل و معقول نيست که اصل را به فرع نسبت دهند بلکه بايد فرع را منسوب به اصل کنند. اسلام حضرت ابراهيم چگونه است ؟ در اينجا ممکن است اشکالى بشود و آن اينکه بنابراين بيان بايد ابراهيم را مسلمان نيز نخوانيم ، براى اينکه همانطور که قبل از يهوديت و نصرانيت بوده ، قبل از اسلام هم بوده است ، و حال آنکه آيه شريفه او را مسلمان خوانده ، در پاسخ مى گوئيم مسلمان بودن غير از تابع احکام اسلام بودن است . توضيح اينکه کلمه اسلام دو معنا دارد: يکى معناى لغوى ، يعنى تسليم شدن و يکى معناى اصطلاحى که عبارت است از شريعت قرآن ، و اين معنائى است که بعد از نزول قرآن و انتشار آوازه دين محمد (صلوات اللّه على شارعه ) پيدا شده و اسلامى که در آيه شريفه به ابراهيم نسبت داده شده ، اسلام لغوى است ، يعنى تسليم خدا شدن ، و در برابر مقام ربوبيتش خاضع گشتن ، پس اشکال بالا از اصل اشکالى است بيجا. گفتيم : يهود و نصارا معناى دين اصيل را نمى دانستند و به اين حقيقت جاهل بودند که دين داراى مراتب مختلفه اى است و از ابتدائى ترين مراحلش تا کاملترين مراتبش درجاتى دارد، اينکه مى گوئيم : بعيد نيست که مراد از جمله : «و اللّه يعلم و انتم لا تعلمون ، ما کان ابراهيم يهوديا...»، همين معنا باشد و مويد آن آيه زير است که مى فرمايد: «ان اولى الناس بابراهيم للذين اتبعوه » و آيه اى که در ذيل آيات مورد بحث مى فرمايد: «قل آمنا باللّه و ما انزل علينا و ما انزل على ابراهيم و اسمعيل و اسحق و يعقوب و الاسباط و ما اوتى موسى و عيسى و النبيون من ربهم ، لا نفرق بين احد منهم و نحن له مسلمون و من يبتغ غير الاسلام دينا فلن يقبل منه ». که ترجمه و بيانش به زودى خواهد آمد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۴۰۰ مَا کانَ إِبْرَهِيمُ يهُودِيًّا وَ لا نَصرَانِيًّا ... تفسير اين آيه در چند سطر قبل گذشت ، در اينجا بعضى گفته اند نه تنها يهود و نصارا ادعا مى کردند که ابراهيم بر دين ما است بلکه عرب جاهليت بت پرست هم ادعا مى کردند که بر دين حنيف دين ابراهيم عليه السلامند، حتى اهل کتاب به مشرکين لقب حنفاء داده بودند و هر گاه کلمه حنفيت بکار مى رفت از آن وثنيت مى فهميدند. بنابراين بعد از آنکه خداى تعالى در آيه مورد بحث ابراهيم را حنيف ناميد و فرمود: «و لکن کان حنيفا»، لازم بود اين توصيف را بيان کند، تا به اصطلاح غلط دوران جاهليت مخلوط نشود و کسى توهم نکند که ابراهيم هم مانند بت پرستان بت پرست بود و به همين منظور دنبالش کلمات «... مسلما و ما کان من المشرکين » را به ياد آورد تا بفهماند منظور از حنيف بودن آن جناب آن معناى غلط نيست ، و او همچون عرب جاهليت مشرک نبود بلکه پيرو دينى بود که مرضى نزد خدا است و آن اسلام است يعنى تسليم خدا بودن . إِنَّ أَوْلى النَّاسِ بِإِبْرَهِيمَ لَلَّذِينَ اتَّبَعُوهُ وَ هَذَا النَّبىُّ وَ الَّذِينَ ءَامَنُوا اين آيه در موضع تعليل براى کلام سابق و بيان حقيقت مطلب در اين مقام است و معنايش اين است که - و خدا داناتر است - اين پيامبر معظم يعنى ابراهيم اگر با ساير افراد بشر که بعد از او آمدند، چه دينداران و چه غير ايشان مقايسه شود، حق اين است که نبايد او را تابع پيروان حق بعد از او پنداشت ، و معنا ندارد او را که تابع حق است ، پيرو کسانى که هنوز به دنيا نيامده اند و پيروى از حق مى کنند دانست ، بلکه خود او بايد در پيروى حق ، معيار آيندگان قرار گيرد و معلوم است که از ميان همه آيندگان کسانى نزديک تر به آن جناب يعنى به پيامبرى صاحب کتاب و شريعتند که در پيروى حق از او پيروى کنند و متصف به پابندى دينى باشند که آن جناب آورده ، نزديکترين مردم به ابراهيم (ع ) پيروان او و پيامبر اکرم (ص ) و مؤ منين بدويند پس از تمامى مردم عصر نزول قرآن کريم هم نزديک تر به ابراهيم (عليه السلام ) پيامبر اسلام و کسانى هستند که به آن جناب ايمان آورده ، براى اينکه تنها اينانند که بر طريقه اسلامى هستند که خداى تعالى ابراهيم (عليه السلام ) را بر آن اصطفاء فرموده و همچنين هرکسى است که تا روز قيامت او را پيروى کند نه کسانى که به آيات قرآنى او کفر ورزيده ، حق را با باطل درآميزند و مشتبه سازند. و اينکه فرمود: «للذين اتبعوه »، با اينکه ممکن بود بفرمايد: «ان اولى الناس بابراهيم هذا النبى و الذين آمنوا»، تعريض و کنايه اى است به اهل کتاب ، يعنى يهود و نصارا، مى خواهد بفهماند شما هيچ ارتباطى به ابراهيم نداريد، براى اينکه شما او را در تسليم شدنش در برابر خدا پيروى نکرديد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۴۰۱ و اينکه فرمود: «و هذا النبى و الذين آمنوا معه » و رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله ) را در ذکر پيروان ابراهيم بشخصه و جدا ذکر کرد، براى تجليل از رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله ) بود، تا مقام شامخ آن جناب را از دنبال روى و اطلاق کلمه پيرو بر آن جناب حفظ فرمايد تا شنونده آن جناب را فرع و دنباله رو و در رديف يکى از پيروان ابراهيم نپندارد، همچنانکه همين نکته از آياتى چون آيه زير به چشم مى خورد: «اولئک الذين هدى اللّه ، فبهديهم اقتده »، چون مى بينيم با اينکه مى توانست بفرمايد: «به ايشان اقتدا کن »، فرموده : «به هدايتشان اقتدا کن ». در اين آيه تعليل و بيان کلام سابق را با جمله : «و اللّه ولى المؤ منين » تمام نموده ، فرمود: ولايت و نزديکى و ارتباط با ابراهيم که شما کفار ادعاى آن را مى کنيد، ولايت اللّه است و اللّه تعالى ولى مؤ منين است ، نه کسانى که به آيات او کفر ورزيده ، حق را با باطل مشتبه مى سازند. وَدَّت طائفَةٌ مِّنْ أَهْلِ الْکِتَبِ لَوْ يُضِلُّونَکمْ وَ مَا يُضِلُّونَ إِلا أَنفُسهُمْ وَ مَا يَشعُرُونَ کلمه «طائفه » به معناى جماعتى از انسانها است و گويا بدين مناسبت جماعتى از انسانها را طائفه ناميده اند، که عرب قبل از آنکه به زندگى شهرنشينى برسند، شعبه شعبه و قبيله قبيله بودند و هر قبيله اى در گوشه اى از بيابان زندگى مى کردند، تابستان را در نقطه اى و زمستان را در نقطه اى ديگر، و حيوانات خود را برداشته ، به طلب آب و گياه از اين نقطه به آن نقطه طوف مى کردند و همچنين از ترس غارت و حمله دشمن طوفى ديگر داشتند، و لذا به هر جمعيتى طائفه گفتند و به تدريج خصوصيت و مناسبت اين نامگذارى (يعنى طواف و دوره گردى ) را رها نموده ، تنها به دلالتش بر جماعت اکتفا کردند، و فعلا مى بينيم هر جا اين کلمه به ميان آيد، از آن تنها معناى جماعت فهميده مى شود. اشاره به توحيد افعالى ، در بيان معناى اينکه :اهل کتاب جز خودشان کسى را گمراه نمى کنند و اما اينکه فرمود: «اهل کتاب جز خود را گمراه نمى کنند»، علتش ‍ اين است که اولين و ابتدائى ترين فضائل انسانى ميل به حق و پيروى از آن است ، پس اينکه اهل کتاب دوست دارند مردم را از حق به سوى باطل منصرف و متمايل سازند، اين محبت و علاقمنديشان به اين کار خود از احوال درونى و از رذائل نفسانى ايشان است (و چه رذيله اى پست ) و گناهى از گناهان و ستمى از ستمهاى نفس است ، ستمى بدون حق و معلوم است که هر عمل و عقيده که خالى از حق باشد، محض ‍ ضلالت است ، پس علاقمنديشان به اضلال مؤ منين ى که بر صراط حقند عينا ضلالت خودشان است ، ضلالتى که خودشان به آن توجه ندارند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۴۰۲ اين از نظر انحراف باطنى و همچنين از نظر عمل ، اگر فرضا بتوانند در دل شخصى از مؤ منين القاى شبهات نموده ، گمراهش کنند، در حقيقت اول خود را گمراه کرده اند، براى اينکه انسان هيچ عمل خير و شرى را انجام نمى دهد مگر به نفع و ضرر خودش ، همچنانکه فرمود: «من عمل صالحا فلنفسه و من اساء فعليها، و ما ربک بظلام للعبيد». و آن مؤ منين ى هم که با اضلال اهل کتاب و وساوس آنان گمراه شده اند، در حقيقت گمراهيشان در اثر اعمال زشت خودشان است نه اثر اضلال ، چون شومى عمل و اراده آدمى است که به اذن خدا گريبانگير او مى شود و او را به کفر مى کشد، همچنانکه فرمود: «من کفر فعليه کفره ، و من عمل صالحا فلانفسهم يمهدون ». و نيز فرموده : «و ما اصابکم من مصيبة فبما کسبت ايديکم و يعفوا عن کثير و ما انتم بمعجزين فى الارض ، و ما لکم من دون اللّه من ولى و لا نصير»، که ما در تفسير آيه : «حبطت اعمالهم فى الدنيا و الاخرة » در جلد دوم عربى اين کتاب بحثى درباره خواص اعمال کرديم . و اين مطلبى که يادآور شديم يکى از معارف قرآنى است که از لوازم توحيد افعالى است . و توحيد افعالى از فروعات عموميت حکم ربوبيت و ملاک است و با همين توحيد افعالى است که انحصار مستفاد از جمله «و گمراه نمى کنند مگر خود را و خود نمى فهمند» را مى توان توجيه کرد، (توضيح اينکه توحيد افعالى که يکى از عقائد اصولى اسلام است ، عبارت است از اينکه هر اثرى و هر عملى از هر فاعل و مؤ ثرى سر بزند، به اذن خداى تعالى و تحت ربوبيت او انجام مى پذيرد، علامه مؤ لف رضوان اللّه عليه که در همين ايام به لقاء اللّه پيوست ، در توضيح اين معنا در درس فلسفه اش مى فرمود: سردى هندوانه و گرمى عسل مانند دو همسايه هندوانه و عسل است که خداى تعالى هر يک را به يکى داده ، پس نمى توان گفت عسل خودش مستقلا گرم و آن ديگرى سرد است ، به همين حساب کفار هم اضلال نمى کنند مگر به اذن خدا «مترجم »). ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۴۰ و اما توجيهى که مفسرين براى معناى آيه کرده اند، دردى را دوا نمى کند و نمى تواند حصر مستفاد از آن را توجيه نمايد و به همين جهت از نقل آن صرفنظر کرديم . يَأَهْلَ الْکِتَبِ لِمَ تَکْفُرُونَ بِئَايَتِ اللَّهِ وَ أَنتُمْ تَشهَدُونَ در سابق بيان کرديم که کفر به آيات خدا غير از کفر به خدا است و کفر به خدا عبارت است از التزام به اينکه خداى يگانه اى وجود ندارد، همچنانکه وثنى ها و دهريه چنين التزامى را دارند ولى کفر به آيات خدا عبارت است از انکار يکى از معارف الهيه ، بعد از ورود بيان و روشن شدن حق ، که اهل کتاب اينطورند، يعنى اهل کتاب منکر اين معنا نيستند که عالم هستى اله و معبودى واحد دارد، بلکه منکر حقايقى از معارفند که کتب آسمانى نازل بر آنان و بر غير ايشان بيان نموده ، مانند نبوت پيامبر اسلام ، و اينکه عيسى بنده خدا و رسولى از او است و اينکه ابراهيم يهودى و نصرانى نبود و اينکه دست خدا همواره باز است و هيچ قانونى و ناموسى دست او را نمى بندد و اينکه خداى تعالى غنى است و از اين قبيل معارف . کفر به آيات خدا غير کفر به خدا است و اهل کتاب در لسان قرآن کافر به آيات خدا هستندنه کافربه خدا پس اهل کتاب در لسان قرآن کافر به آيات خدايند، نه کافر به خدا، و اين معنا با آيه : «قاتلوا الذين لا يومنون باللّه و لا باليوم الاخر، و لا يحرمون ما حرم اللّه و رسوله ، و لا يدينون دين الحق ، من الذين اوتوا الکتاب »، که ايمان را صريحا از آنان نفى مى کند منافات ندارد و کسى خيال نکند که ايمان نداشتن به خدا همان کفر به خدا است ، براى اينکه اگر جمله : «لا يحرمون » و «لا يدينون » نبود، آيه شريفه با گفتار ما منافات داشت و فرقى ميان کفر به خدا و کفر به آيات خدا نبود، و ليکن اين دو جمله شهادت مى دهند به اينکه مراد از توصيف آنان به بى ايمانى توصيف به لازمه حال است ، چون لازمه حالشان يعنى کفرشان به آيات خدا نداشتن ايمان به خدا و روز جزا است ، هر چند که خودشان اين ملازمه را نفهمند و خيال کنند به خدا ايمان دارند، ولى به حسب ظاهر کفرشان به آيات خدا تنها کفر به آيات خدا است و کفر صريح به خود خدا نيست (گو اينکه از آيه ۱۵۱ سوره نساء خلاف اين برمى آيد، چون در آنجا فرمود: کسانى که به خدا و رسولان او کفر مى ورزند و مى خواهند بين خدا و رسولان او جدائى بيندازند و مى گويند: ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۴۰۴ به بعضى رسولان ايمان داريم ، و به بعضى ايمان نداريم ، و مى خواهند بين کفر و ايمان راه سومى را پيش بگيرند، اينها کافران حقيقى هستند). و در اينکه فرمود: «و انتم تشهدون » کلمه «تشهدون » از مصدر شهادت به معناى حضور و علم ناشى از حس است و اين خود دلالت دارد بر اينکه مراد از کفر آنان به آيات خدا انکار نبوت خاتم الانبياء (صلى اللّه عليه و آله ) است ، مى خواهد بفرمايد: با اينکه مى بينيد آيات و علائم که در تورات و انجيل درباره پيامبر موعود آمده با اين پيامبر منطبق است چرا نبوت او را انکار مى کنيد. از اينجا روشن مى شود اينکه بعضى از مفسرين گفته اند: لفظ آيه عام است و شامل همه آيات مى شود و اختصاصى به آيات نبوت ندارد، درست نيست و وجه نادرستيش روشن است . يَأَهْلَ الْکِتَبِ لِمَ تَلْبِسونَ الْحَقَّ بِالْبَطِلِ ... کلمه «لبس » (به فتح لام ) که فعل مضارع «تلبسون » از آن مشتق شده ، به معناى القاى شبهه و آرايش باطل به صورت حق و يا به عکس است ، مى فرمايد: «اى اهل کتاب چرا حق را در صورت باطل جلوه مى دهيد؟» و جمله : «و انتم تعلمون » دلالت و يا حداقل اشاره اى دارد بر اينکه مراد از «لبس » کتمان مسائل مربوط به معارف دينى است نه آياتى که ديدنى و به چشم مشاهده کردنى است ، مانند آن آياتى که خودشان تحريف و يا کتمان کردند و يا به غير آنچه منظور بود تفسير نمودند. و اين دو آيه يعنى آيه : «يا اهل الکتاب لم تکفرون ... و انتم تعلمون » تتمه کلام خداى تعالى است که مى فرمود: «ودت طائفه ...»، و بنابراين اگر همه اهل کتاب را به اعمال زشت بعضى از ايشان توبيخ و عتاب فرموده ، از اين جهت است که عنصر همه يکى و اصل و ريشه همه واحد و همه داراى يک صفتند و به اعمال زشت يکديگر راضيند، و از اينگونه نسبت ها در قرآن بسيار است . وَ قَالَت طائفَةٌ مِّنْ أَهْلِ الْکِتَبِ ءَامِنُوا بِالَّذِى أُنزِلَ... مراد از کلمه «وجه النهار» به قرينه اينکه مقابل آخر النهار قرار گرفته اول روز است ، چون وجه هر چيزى اولين جنبه اى است که از آن چيز براى بيننده ظاهر مى شود، وجه نهار هم اول روز است و سياق کلام اين طائفه از اهل کتاب مى رساند که در اول روز چيزى به رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله ) وحى شده که موافق با عقيده اهل کتاب بوده و در آخر روز چيزى وحى شده که با عقيده ديگرشان مخالف بوده ، و اين باعث شده بگويند: به آنچه اول روز نازل شده ايمان بياوريد و به آنچه در آخر روز نازل شده کفر بورزيد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۴۰۵ معناى سخن اهل کتاب که به يکديگر مى گفتند: «به آنچه در آغاز روز بر مؤ منيننازل گشته ايمان آورديم و بدانچه در پايان روزنازل شد کافر شديد» و بنابراين پس منظور از جمله : «بالذى انزل على الذين آمنوا» بايد وحى خاصى از قرآن بوده باشد که موافق نظريه اهل کتاب بوده ، و کلمه : «وجه النهار» بنا بر ظرفيت به صداى بالا خوانده شده ، و اين ظرف متعلق است به کلمه «انزل » نه به کلمه : «آمنوا» که صيغه امر است ، (خلاصه منظور اين نيست که اول روز ايمان بياوريد و آخر روز کفر بورزيد، بلکه منظور اين است به آنچه اول روز نازل شده ايمان بياوريد و بدانچه آخر روز نازل شده کفر بورزيد) به دليل اينکه کلمه «وجه النهار» به کلمه «انزل » نزديک تر است تا به کلمه «آمنوا» و جمله : «و اکفروا آخره » در معناى : «و اکفروا بما انزل فى آخر النهار» است ، پس کلمه : «آخره » ظرفى است که به مجاز عقلى در جاى مظروف خود قرار گرفته ، نظير آيه : «بل مکر الليل و النهار» که منظور مکر خود دليل و نهار نيست بلکه مکر مستکبرين در ليل و نهار است . با اين بيان رواياتى هم که در شاءن نزول اين آيات از ائمه اهل بيت (عليهم السلام ) وارد شده تاءييد مى شود، چه در آن روايات آمده که اين گفتار که آيه شريفه حکايتش کرده ، گفتارى است که يهوديان در هنگام برگشتن قبله گفتند، چون رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله ) نماز صبح را به طرف بيت المقدس خواند که قبله يهوديان بود و هنگام ظهر که قبله به سوى کعبه برگشت نماز ظهر را بدان سو گزارد، طائفه اى از يهود گفتند: شما يهوديان ايمان بياوريد به وحى و دستورى که صبح نازل شد، يعنى به نماز خواندن رو به بيت المقدس ، و کفر بورزيد به حکمى که در آخر روز نازل شده ، يعنى نماز خواندن به طرف کعبه ، و مويد ديگرش اين است که بعد از اين سخن بطورى که قرآن حکايت نموده ، گفتند: «و لا تومنوا الا لمن تبع دينکم »، يعنى به کسانى که از دين شما پيروى نمى کنند اعتماد نکنيد و به دين ايشان ايمان نياوريد و زنهار که هيچيک از اسرار خود را نزد ايشان فاش نکنيد و به ايشان نگوئيد که در تورات ما بشارت دين شما و علائم پيغمبر شما آمده ، و نيز کتاب خود ما خبر داده که قبله از بيت المقدس به کعبه بر مى گردد. سخن ديگر مفسرين در خصوص اين آيه بعضى از مفسرين گفته اند: کلمه «وجه النهار» متعلق به صيغه امر «آمنوا» است و مراد از آن اول روز است و کلمه «آخره » در تقدير حرف فى بر سر دارد و ظرف فى آخره متعلق است به جمله «و اکفروا»، و منظورشان از اينکه گفتند: «آمنوا بالذى انزل ...» اين بوده که يک عده از ايشان به قرآن ايمان بياورند و با جماعت مؤ منين مخلوط شوند، آنگاه در آخر روز مرتد گشته ، ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۴۰۶ چنين وانمود کنند که اگر ما صبح مسلمان شديم ، براى اين بود که از ظاهر دعوت اسلامى امارات و نشانيهاى صدق و حقيقت را احساس ‍ کرديم ، ولى در آخر روز بر ايمان ثابت شد که اين دعوت صحيح نيست ، چون شواهدى براى بطلان آن يافته ، فهميديم اين آن دينى نيست که بشارتهايش در کتب ما آمده ، و اين آن پيامبرى نيست که کتب ، از آمدنش ‍ خبر داده ، و اين خود نقشه و توطئه اى است که مؤ منين را دچار ترديد در دين خود مى سازد و عزيمتشان را سست مى کند، و در نتيجه سورت و وحدت کلمه شان شکسته مى شود و احدوثه اى که پديد آورده اند باطل مى گردد. ليکن هر چند اين معنا بعيد نيست ، آن هم از يهوديان که هيچ وقت از توطئه عليه اسلام فروگذار نکرده ، همواره از هر طريق ممکن در خاموش ساختن نور آن کوشيده اند، ليکن لفظ آيه با آن منطبق نيست و به زودى در بحث روايتى آينده انشاء اللّه العزيز باز هم در اين باره سخن خواهيم داشت . بعضى هم گفته اند مراد اين است که در خصوص نماز خواندنشان به طرف کعبه اول روز اظهار ايمان کنيد و در آخر روز به آن کفر بورزيد، بلکه مسلمانان به اين وسيله از اسلام برگردند، بعضى ديگر گفته اند: معنايش اين است که در اول به خاطر اينکه قبلا اقرار کرده بوديد که صفات پيامبر اسلام در کتب ما بوده ، ايمان بياوريد و در آخر روز کفر ورزيده ، چنين وانمود کنيد که آنچه که در کتب ما در صفات آخرين پيامبر آمده ، با پيامبر شما تطبيق نمى کند، بلکه به اين وسيله مؤ منين به اسلام دچار شک و ترديد شده ، از دين خود برگردند. ليکن اين دو وجه شاهدى (از ظاهر عبارت آيه ) ندارد و به هر حال اجمالى در آيه نيست . و لا تومنوا الا لمن تبع دينکم ... آنچه از سياق فهميده مى شود اين است که اين جمله تا جمله : «عند ربکم » کلام اهل کتاب و تتمه گفتار سابقشان باشد که به يکديگر پيشنهاد مى کردند: «آمنوا بالذى انزل على الذين آمنوا» و جمله : «قل ان الهدى هدى اللّه » جوابى از ناحيه خدا باشد، از مجموع سخنان گذشته يهود، يعنى از جمله : «آمنوا بالذى ... لمن تبع دينکم » و بعد از اين جمله معترضه دوباره جمله : «ان يوتى احد... عند ربکم » کلام يهود باشد، اين آن ترتيبى است که از تغيير سياق فهميده مى شود (توضيح اينکه جمله : «و قالت طائفه ...» در مقام حکايت کلام يهود بود که يهود به يکديگر گفتند: اول روز ايمان بياوريد و آخر روز کفر بورزيد و جز به پيروان دين خود اعتماد نکنيد، آنگاه سياق تغيير يافته مى فرمايد: «بگو» و اگر اين جمله هم کلام يهود بود بايد مى فرمود: ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۴۰۷ بود بايد مى فرمود: «و قولوا ان الهدى هدى اللّه »، و بگوئيد هدايت ، هدايت خدا است و چون چنين نفرموده ، معلوم مى شود اين جمله معترضه است ) و همچنين جمله : «قل ان الفضل بيد اللّه »، جوابى است که خداى تعالى به اين قسمت از گفتار آنان داده که گفتند: «ان يوتى احد مثل ما اوتيتم ...»، اين آن ترتيبى است که هم از ارتباط اجزاى کلام و نظم معانى دو آيه استفاده مى شود و هم از آيات ديگرى که مجادله يهود و کيد آنان را حکايت مى کند. و معناى آيه - و خدا داناتر است - اين است که طائفه اى از اهل کتاب (يعنى يهوديان ) - گفتند - يعنى به يکديگر گفتند - رسول اسلام و مؤ منين به وى را در نماز خواندنشان به طرف بيت المقدس در اول روز تصديق بکنيد، ولى در نماز خواندنشان در آخر روز به طرف کعبه تصديق نکنيد و در فاش ساختن اين سر به غير خود اعتماد نکنيد و به هيچ وجه به اطلاع مسلمانان نرسانيد که يکى از شواهد نبوت پيغمبر موعود برگرداندنش قبله را از بيت المقدس به طرف کعبه است ، براى اينکه اگر مساءله قبله شدن کعبه را تصديق کنيد و آنچه از کتاب آسمانى خود اطلاع داريد به مسلمين بگوئيد و امارات صدق دعوى نبوت پيغمبرشان را فاش سازيد، اين محذور پيش مى آيد که مسلمين هم داراى قبله اى مثل قبله شما شوند آنوقت است که سيادت و آقائى شما از بين مى رود، ديگر نمى توانيد در بين جمعيت گوناگون دنيا فخر کنيد که ما تنها ملتى هستيم که داراى قبله ايم ، علاوه بر اين نزد خدا هم هيچ حجتى نخواهيد داشت ، چون وقتى اين سر خود را فاش کنيد، خدا هم مى فهمد که شما از سالها پيش از جريان قبله جديد با خبر بوده ايد، ديگر نمى توانيد عذر بياوريد که ما از حقانيت آن بى خبر بوديم و بدين جهت به نبوت پيامبر اسلام ايمان نياورديم . جواب خداى تعالى به سخنان يهود در قضيه تغيير قبله مسلمين از بيت المقدس به کعبه خداى تعالى از اين سه قسمت سخنان ايشان جواب داده ، اما از اينکه گفتند بدانچه در اول روز نازل شده ايمان بياوريد و بدانچه در آخر روز آمده کفر بورزيد و بشارت مربوط به تحويل قبله را به مسلمانان نگوئيد تا آنها نيز به سوى حق هدايت نشوند، فرموده : هدايتى که مؤ منين نيازمند آنند هدايت حق است که آن هم هدايت خود خداى تعالى است ، نه هدايت شما، پس مؤ منين احتياجى به هدايت شما ندارند، شما به فکر خود باشيد، اگر مى خواهيد از هدايت خدا پيروى کنيد و اگر نمى خواهيد به کفر خود باقى باشيد، اگر مى خواهيد بشارت تحويل قبله را فاش سازيد و اگر نه کتمانش کنيد. و از قسمت دوم گفتارشان که گفتند: «مى ترسيم اگر راز تحويل قبله را فاش سازيد، و در نتيجه کعبه قبله مسلمانان شود، آنان هم مثل شما داراى افتخارى چون افتخار شما شوند»، فرموده : فضل به دست خدا است ، به هرکس بخواهد مى دهد، چه شما بترسيد و چه نترسيد و به دست شما نيست تا آن را به خود اختصاص داده و از ديگران دريغ بداريد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۴۰۸ و از اينکه گفتند: مى ترسيم خدا بفهمد و ديگر نتوانيد (و يا نتوانيم ) نزد خدا بهانه بياوريم که ما در کتاب آسمانى خود بشارتى نسبت به تحويل قبله نديديم ، هيچ جوابى نداده ، براى اينکه بطلانش آنقدر واضح بوده که احتياج به جواب نداشته ، همچنانکه در آيه ديگرى که متعرض همين محاجه و بهانه جوئى است نيز از دادن پاسخ اعراض نموده و آن آيه زير است که مى فرمايد: «و اذا لقوا الذين آمنوا قالوا آمنا و اذا خلا بعضهم الى بعض قالوا اتحدثونهم بما فتح اللّه عليکم ليحاجوکم به عند ربکم ، افلا تعقلون ، او لا يعلمون ان اللّه يعلم ما يسرون و ما يعلنون ». جمله «اولا يعلمون » جواب خدا به يهوديان نيست در اينجا ممکن است خواننده تصور کند که جمله : «مگر نمى دانند» جواب خدا به ايشان باشد ولى اينطور نيست بلکه اين جمله مى خواهد اعلام کند که يهود اين سخن را وقتى گفتند که از راه وحى فهميده بودند که براى خدا سر و آشکار بندگان تفاوتى ندارد، و اين حرفى که در اين مورد زدند از بى فکرى و نداشتن تعقل صحيح بوده ، نه اينکه بخواهد جواب داده باشد چون اگر جواب بود احتياجى به آوردن «واو» در جمله «اولا يعلمون » نداشت ، تنها مى فرمود: «الا يعلمون »؟ اينکه حرف «واو» را آورده ، مى رساند که جمله «لا يعلمون » عطف به «لا تعقلون » است و چنين معنا مى دهد: يهوديان به خود گفتند: چرا تعقل نمى کنيد؟ ما هم مى گوئيم و مگر نفهميديد؟. و بنا بر معنائى که کرديم جمله : «و لا تومنوا» به معناى «اعتماد نکنيد» خواهد بود نه معناى ايمان نياوردن و تصديق نکردن ، مى خواهد بفرمايد جز به پيروان دين خود به کسى اعتماد و وثوق نداشته باشيد، همانطور که در جمله : «و يومن للمؤ منين » نيز به معناى اعتماد کردن است و مراد از جمله «لمن تبع ...»، خود يهوديان است ، يعنى شما يهوديان اعتماد نکنيد مگر به يهوديانى مثل خودتان . و مراد از جمله مورد بحث نهى از افشاى پيشگوئى تورات درباره تحويل قبله است و اين جريان در سابق يعنى در آيه : ۱۴۶ از سوره بقره نيز آمده بود، در آنجا هم فرمود: که طائفه اى ازيهوديان حق را با اينکه علم به آن دارند کتمان مى کنند، رده:تفسیر المیزان

آیات این صفحه