تفسیر المیزان

المیزان جلد۳ بخش۳۵

ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۴۳۲ آيات ۸۰ - ۷۹، سوره آل عمران مَا کانَ لِبَشرٍ أَن يُؤْتِيَهُ اللَّهُ الْکِتَب وَ الْحُکْمَ وَ النُّبُوَّةَ ثُمَّ يَقُولَ لِلنَّاسِ کُونُوا عِبَاداً لى مِن دُونِ اللَّهِ وَ لَکِن کُونُوا رَبَّنِيِّينَ بِمَا کُنتُمْ تُعَلِّمُونَ الْکِتَب وَ بِمَا کُنتُمْ تَدْرُسونَ(۷۹) وَ لا يَأْمُرَکُمْ أَن تَتَّخِذُوا المَْلَئکَةَ وَ النَّبِيِّينَ أَرْبَاباً أَ يَأْمُرُکُم بِالْکُفْرِ بَعْدَ إِذْ أَنتُم مُّسلِمُونَ(۸۰) «ترجمه آیات» هيچ بشرى را نسزد که خداى تعالى کتاب و حکم و نبوتش ‍ داده باشد آنگاه به مردم بگويد به جاى خدا مرا بپرستيد و ليکن چنين کسى اين را مى گويد که اى مردم بخاطر اينکه کتاب آسمانى را تعليم مى دهيد و درس مى گيريد ربانى باشيد که جز خدا به ياد هيچکس ديگر نباشيد. (۷۹) و او هرگز شما را دستور نمى دهد به اينکه فرشتگان و انبياء را خدايان خود بگيريد مگر ممکن است شما را بعد از آنکه مسلمان شديد به کفر دستور دهد.(۸۰) «بیان آیات» بيان آيه شريفه «ما کان لبشر...» که متضمن پاکى ساحت مسيح (ع ) از عقايد خرافی نصارا نسبت به او مى باشد قرار گرفتن اين آيات به دنبال آيات مربوط به داستان عيسى (عليه السلام ) اين معنا را مى رساند که گوئى اين آيات فصل دوم از احتجاج و استدلال بر پاکى ساحت مسيح از عقائد خرافى است که اهل کتاب يعنى نصارا نسبت به او دارند و کانه خواسته است بفرمايد: عيسى آنطور که شما پنداشته ايد نيست ، او نه رب است و نه خودش ربوبيت براى خود قائل شده است ، ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۴۳۳ دليل اينکه رب نبوده اين است که او مخلوقى بشرى بود و در شکم مادر رشد کرد و مادرش او را بزائيد و در گهواره پرورشش داد، چيزى که هست مخلوقى معمولى چون ساير افراد بشر نبود، بلکه خلقتش مانند خلقت آدم که نه پدر داشت و نه مادر غير معمولى و از مجرائى غير مجراى علل طبيعى بود، پس مثل او مثل آدم است ، و اما دليل اينکه براى خود دعوى ربوبيت نکرد اين است که او پيامبرى بود که کتاب و حکم و نبوتش داده بودند و پيامبرى که اين چنين باشد شانش اجل از اين است که از زى عبوديت و از رسوم رقيت خارج شود، چگونه ممکن است به مردم بگويد: مرا رب خود بگيريد و بندگان من باشيد، نه بندگان خدا؟ و يا چگونه ممکن است از پيغمبرى از پيامبران مقامى را نفى کند که خدا آن را در حق وى اثبات کرده باشد، مثلا خداى تعالى براى موسى (عليه السلام ) رسالت را اثبات کرده باشد و عيسى (عليه السلام ) آن را نفى کند؟ و خلاصه چگونه ممکن است حقى را که خدا به کسى نداده ، عيسى بدهد و حقى را که خدا به کسى داده ، عيسى آن را نفى کند؟! مَا کانَ لِبَشرٍ أَن يُؤْتِيَهُ اللَّهُ الْکِتَب وَ الْحُکْمَ وَ النُّبُوَّةَ ثُمَّ يَقُولَ لِلنَّاسِ کُونُوا عِبَاداً لى مِن دُونِ اللَّهِ کلمه «بشر» مترادف کلمه «انسان » است ، هم بر يک فرد اطلاق مى شود و هم بر جمع کثير، پس هم انسان واحد بشر است و هم جماعتى از انسان بشر است . و در جمله : «ما کان لبشر...» حرف لام «ملکيت » را مى رساند و به آيه چنين معنا مى دهد: هيچ پيغمبرى مالک و صاحب اختيار چنين چيزى نيست ، يعنى چنين عملى از او حق نيست بلکه باطل است ، نظير «لام » در آيه : «مايکون لنا ان نتکلم بهذا». و مجموع جمله : «ان يوتيه الله الکتاب و الحکم و النبوة »، اسم است براى کلمه «کان »، چيزى که هست علاوه بر اسم بودن براى آن ، توطئه و زمينه چينى براى جمله بعدش (ثم يقول للناس ...) نيز هست و آوردن جمله مورد بحث بعنوان زمينه چينى با اينکه بدون آن نيز معنا صحيح بود، ظاهرا براى اين بوده که توجيه ديگرى براى معناى جمله : «ما کان لبشر» آورده باشد، چون اگر فرموده بود: «ما کان لبشر ان يقول للناس ...» معنايش اين مى شد که چنين حقى از ناحيه خدا براى او تشريع نشده ، (هر چند ممکن بود تشريع و تجويز بشود ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۴۳۴ و هر چند ممکن است يک پيغمبر از در فسق و طغيان چنين سخنى بگويد) و با آوردن جمله مورد بحث اين معنا را به کلام داد که وقتى خداى تعالى به پيامبرى علم وفقه داد و از حقايق آگاهش نمود، با تربيت ربانى خود بارش آورد، ديگر او را وا نمى گذارد که از طور عبوديت خارج گردد و به او اجازه نمى دهد در آنچه حق تصرف ندارد، تصرف کند، همچنانکه در آيه زير گوشه اى از تربيت خود نسبت به عيسى (عليه السلام ) را حکايت نموده ، مى فرمايد: «و اذ قال الله يا عيسى ء انت قلت للناس اتخذونى و امى الهين من دون الله ؟ قال : سبحانک ما يکون لى ان اقول ما ليس لى بحق ». از اينجا يک نکته در جمله : «ان يوتيه الله ...» روشن مى شود و آن اين است که مى توانست بفرمايد: «ما کان لبشر ان يوتيه الله الکتاب و الحکم و النبوه ان يقول ...»، (يعنى نمى رسد هيچ بشرى را که خدا به او کتاب و حکم و نبوت داده ، بگويد...،) اينطور نفرمود، بلکه با صيغه مضارع آورد و فرمود: «ان يوتيه ...» و اين بدان جهت بود که اگر به ماضى تعبير آورده بود معناى اصل تشريع را مى رساند و خلاصه مى فهمانيد خدا چنين پيغمبرى مبعوث نکرده و يا چنين اجازه اى به هيچ پيغمبرى نداده ، هر چند که ممکن بوده بدهد، به خلاف تعبيرى که آورده که مى فهماندچنين چيزى ممکن نيست ، به اين معنا که تربيت ربانى و هدايت الهيه امکان ندارد که از هدفش تخلف کند و نقض غرض ‍ را نتيجه دهد، همچنانکه در جاى ديگر فرمود: «اولئک الذين آتيناهم الکتاب و الحکم و النبوة فان يکفر بها هولاء، فقد وکلنا بها قوما ليسوا بها بکافرين ». حاصل معناى آيه «و ما کان ليشر...» پس حاصل معناى آيه اين شد که هيچ بشرى نمى تواند بين نعمت الهى نبوت و دعوت مردم به پرستش خود جمع کند و چنين چيزى ممکن نيست که خداى تعالى به او کتاب و حکم و نبوت بدهد و آنگاه او به مردم بگويد: بندگان من باشيد نه بندگان خدا، پس آيه شريفه به حسب سياق از جهتى شبيه است به آيه : «لن يستنکف المسيح ان يکون عبدا لله ، و لا الملائکه المقربون ... و اما الذين است نکفوا و است کبروا فيعذبهم عذابا اليما و لا يجدون لهم من دون الله وليا و لا نصيرا. ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۴۳۵ چون از اين آيه نيز استفاده مى شود که شاءن و مقام مسيح و همچنين ملائکه مقرب خدا اجل و ارفع از آن است که از بندگى خدا است نکاف بورزند و در نتيجه مستوجب عذاب اليم خدا گردند، و حاشا بر خداى عزوجل که انبياى گرام و ملائکه مقرب خود را عذاب دهد. در اينجا ممکن است خواننده محترم بگويد: در آيه مورد بحث کلمه ((ثم » آمده و اين کلمه بعديت را مى رساند و به آيه چنين معنائى مى دهد که : «هيچ بشرى که خدا به او کتاب و حکم و نبوت داده ، نمى تواند بعد از رسيدن به اين موهبت ها چنين و چنان کند» و اين با بيان شما نمى سازد که گفتيد: «هيچ بشرى که خدا اين موهبت ها را به او داده نمى رسد که در همان حال چنين و چنان کند». جواب اين است که ما گفتيم جمع بين نبوت و اين دعوت باطل از آيه استفاده مى شود ولى سخنى از زمان به ميان نياورديم ، پس چنين جمعى ممکن نيست ، چه اينکه زمان هر دو يکى باشد و چه اينکه يکى بعد از ديگر و مترتب بر آن باشد، چون کسى که به فرض محال بعد از گرفتن آن موهبت ها مردم را به عبادت خود دعوت کند، بين اين دو جمع کرده است . معناى «عبادا لى » و فرق بين عبد و عبيد و در جمله : «کونوا عبادا لى من دون اللّه » کلمه «عباد» مانند کلمه «عبيد» جمع کلمه «عبد» است با اين تفاوت که «عباد» بيشتر در مورد بندگى خدا و «عبيد» بيشتر در مورد بردگى انسان ها استعمال مى شود و غالبا گفته نمى شود عباد فلان شخص ، بلکه گفته مى شود: عبيد او. پس اينکه فرمود: «عبادا لى - عبادى براى من که مسيح ابن مريم هستم » با اين گفتار ما منافات ندارد، چون کلمه «لى » در اينجا قيدى است قهرى ، براى اينکه بفهماند خداى سبحان از عبادت تنها آن عبادتى را قبول مى کند که خالص براى او انجام شود، همچنانکه فرمود: «الا لله الدين الخالص و الذين اتخذوا من دونه اولياء ما نعبدهم الا ليقربونا الى اللّه زلفى ، ان اللّه يحکم بينهم فيما هم فيه يختلفون ، ان اللّه لا يهدى من هو کاذب کفار»، که ملاحظه مى کنيد عبادت هرکسى را که با عبادت خدا غير خدا را عبادت مى کنند رد نموده هر چند که عبادتش به منظور تقرب و توسل و شفاعت باشد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۴۳۶ علاوه بر اينکه بطور کلى عبادت تصور ندارد مگر در صورتى که عابد استقلالى براى معبود خود معتقد باشد، حتى در صورت اشتراک هم براى هر دو شريک در سهم خودشان استقلال قائل باشد و خداى سبحان معبودى است که داراى ربوبيت مطلقه است و ربوبيت مطلقه او تصور ندارد مگر در صورتى که او را عبادت کنند و مستقل در هر چيز بدانند و استقلال را از هر چيز ديگر نفى کنند، پس در عبادت غير خدا (هر چند با عبادت خدا باشد، در سهم غير خدا) تنها غير خدا عبادت شده است و خداى تعالى در آن سهم شرکت ندارد. وَ لکِنْ کُونُوا رَبَّنِيِّينَ بِمَا کُنتُمْ تُعَلِّمُونَ الْکِتَب وَ بِمَا کُنتُمْ تَدْرُسونَ کلمه :«ربانى » که جمعش «ربانيين » است ، منسوب به رب است (مانند کلمه همدانى که منسوب به همدان را معنا مى دهد) و براى منسوب نمودن کسى به رب بايد گفته مى شد: فلانى ربى است ، نه «ربانى »، ليکن الف نون را به منظور بزرگ جلوه داده اين انتساب اضافه نمودند، همچنانکه وقتى بخواهند شخصى را به ريش نسبت دهند در فارسى مى گويند: فلانى ريشو است و در عربى گفته مى شد: فلانى «لحيى » است ، ليکن براى فهماندن اينکه ريش او زياد است مى گويند: فلانى لحيانى است و از اين قبيل کلمات ديگر نيز هست ، پس ‍ معناى کلمه «ربانى » کسى است که اختصاص و ارتباطش با رب شديد و اشتغالش به عبادت او بسيار است و حرف «با» در جمله «بما کنتم » سببيت را مى رساند و کلمه «ما» مصدريه است و چيزى از ماده قول در تقدير است و تقدير کلام چنين است : «و لکن يقول کونوا ربانيين بسبب تعليمکم الکتاب للناس و دراستکم اياه فيما بينکم »، و ملاحظه کرديد «ما»ى مصدريه ، فعل «تعلمون » را به تعليم و فعل «تدرسون » را به دراست مبدل کرد و آيه چنين معنا داد: «و ليکن پيامبر به مردم مى گويد: شما بايد به خاطر تعليمى که از کتاب به ديگران مى دهيد و به خاطر دراستى که خود در بين خودتان از کتاب داريد، بيشتر از سايرين به خدا نزديک شويد و بيشتر عبادتش کنيد». (در اينجا لازم است تذکر داده شود که اگر در آيه شريفه هم تعليم را آورد و هم تدريس را، براى اين بود که مخاطب انبيا در اين سخن گروندگان دست اول است که کتاب خدا را از پيامبر درس مى گرفتند و به دست دومى ها تعليم مى دادند «مترجم ») و دراست از نظر معنا اخص از تعلم است ، چون اگر چه هر دو به معناى آموختن است ، ولى دراست غالبا در جائى بکار مى رود که انسان از روى کتاب درسى را بگيرد و بخواند تا بياموزد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۴۳۷ معناى ماده «درس » و مراد از آن در «بما کنتم تدرسون » راغب در مفردات مى گويد فعل ماضى «درس الدار» به معناى اين است که اثرى از فلان خانه باقى مانده است و معلوم است که اين سخن در جائى گفته مى شود که خود خانه از بين رفته باشد و به همين جهت است که ماده «دال - راء، سين » را هم به ملازمه معنايش يعنى از بين رفتن تفسير کرده اند و هم به خود آن ، هم گفته اند: «درس الدار، خانه از بين رفت » و هم گفته اند: «درس الکتاب ، يعنى فلانى اثرى که از کتاب در ذهنش باقى مانده ، حفظ کرد» و «درست العلم » يعنى من اثرى که از علم در ذهنم مانده بود حفظ کردم و چون حفظ کردن از راه مداومت در قرائت دست مى دهد، به اين مناسبت مداومت در قرائت را هم حفظ ناميدند، (وقتى کسى را ببينند که پى در پى يک صفحه را مى خواند، مى گويند:دارد از بر مى کند) و در قرآن آمده : «و درسوا ما فيه »، (گويا منظور راغب اين است که در اين جمله ماده درس به معناى محو و از بين بردن است ) و در آيه «بما کنتم تدرسون » به معناى حفظ کردن و در آيه : «و ما آتيناهم من کتب يدرسونها» به معناى درس گرفتن است ، و حاصل کلام اين است که بشرى که چنين مقامى دارد «هرگز شما را دعوت نمى کند به اينکه او را بپرستيد»، بلکه تنها شما را مى خواند به اينکه متصف به ايمان و يقين شويد، يقين به اصول معارف الهيه اى که از کتاب خدا مى آموزيد و به يکديگر درس مى گوئيد و نيز متصف شويد به ملکات و اخلاق فاضله اى که کتاب خدا مشتمل بر آن است و نيز دعوت مى کند به اينکه اعمال خود را صالح کنيد، و نيز مى خواند تا مردم را به اين امور يعنى اصلاح عقائد و اخلاق و اعمال بخوانيد تا به اين وسيله از عالم ماده منقطع و به عالم بالا و پروردگار خود متصف شويد و در نتيجه علمائى ربانى شويد. و چون جمله : «بما کنتم » مشتمل بر فعل ماضى است (و مى فرمايد شما در سابق چنين و چنان بوديد) و اصولا فعل ماضى دلالت بر تحقق در سابق دارد، لذا مى توان گفت آيه شريفه لحن تعريض به نصارا دارد که بعضى از ايشان مى گفتند خود عيسى خبر داده که پسر خدا است و بعضى ديگر پسرى عيسى براى خدا را به کلمه خدا تفسير کرده اند و منشا پيدايش اين سخن کفرآميز اين بوده بنى اسرائيل تنها قومى بودند که کتابى آسمانى در دست داشتند و با تعليم و تعلم دست به دست مى دادند و همين باعث پيدايش اختلاف در بينشان شد (و به طورى که قرآن کريم فرمود) خداى تعالى عيسى را مبعوث نکرد، مگر براى همين که بعضى از موارد اختلاف آنان را بيان کند و نيز بعضى از چيرهائى که بر آنان حرام شده بود حلال کند و سخن کوتاه اينکه دعوتشان کند به اينکه به وظائف واجب در باب تعليم و تعلم قيام نمايند و خلاصه اش اين است که در تعليم و تعلم کتاب خداى سبحان ، ربانى شوند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۴۳۸ و آيه مورد بحث هر چند که مى تواند به وجهى با پيامبر اسلام تطبيق شود، چون آن جناب هم با اهل کتاب سر و کار داشته ، و اهل کتاب در زمان آن حضرت هم کتاب آسمانى خود را تعليم و تعلم مى کردند و ليکن انطباقش با عيسى (عليه السلام ) بيشتر است ، چون آن جناب قبل از رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله ) بوده و سبقت زمانى داشته و رسالتش هم جهانى نبوده بلکه خاص بنى اسرائيل بوده ، به خلاف رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله ) که پيامبرى جهانى است و همه جهان در زمان آن جناب تعليم و تعلم تورات نداشتند و اما ساير پيامبران اولوا العزم چون نوح و ابراهيم و موسى (عليهماالسلام ) نمى توانند مورد نظر آيه باشند، براى اينکه هيچيک از ايشان بر مردمى صاحب کتاب و مشغول تعليم و تعلم آن مبعوث نشده بودند. وَ لا يَأْمُرَکُمْ أَن تَتَّخِذُوا المَْلَئکَةَ وَ النَّبِيِّينَ أَرْبَاباً اين جمله عطف است بر جمله «يقول » البته اين بنا به قرائت مشهور است که فعل مضارع «يامر» را با نصب خوانده ، چون جمله : «يقول » نيز منصوب است ، مى فرمايد: «هيچ بشرى ممکن نيست از ناحيه ما کتاب و حکم و نبوت داده شود، آن وقت به مردم بگويد... و يا شما را امر کند به اينکه ملائکه و انبياء را خدايان خود بگيريد»، معلوم مى شود کسانى بوده اند که بعضى از انبياء را معبود گرفته و بعضى ديگر ملائکه را معبود گرفته بوده اند و همينطور هم بوده ، چون مجوس که ملائکه را تعظيم نموده ، براى آنان خضوع مى کردند و در عين حال به يهوديت هم گرايش داشته ، عقائدى و دستور العملهائى داشتند متوسط بين يهوديت و مجوسيت ، و اين مسلک خود را به دعوت دينى مستند مى کردند و عرب جاهليت هم ملائکه را دختران خدا مى دانستند و در عين حال ادعا مى کردند که بر دين ابراهيم (عليه السلام ) هستند، اين درباره ملائکه پرستى ، و اما پيغمبرپرستى مثالش يهوديت است که بنا به حکايت قرآن کريم ، عزيز را پسر خدا مى دانستند با اينکه موسى (عليه السلام ) چنين چيزى را براى آنان تجويز نکرده بود، تورات هم بجز توحيد رب دعوتى نداشت ، و اگر موسى (عليه السلام ) آن را تجويز کرده بود، قطعا مى بايست تورات هم به آن امر کرده باشد و حاشا از آن جناب که چنين شرک روشنى را تجويز کرده باشد. سياق دو آيه مورد بحث ، يعنى آيه : «ثم يقول للناس ...» و آيه : «و لا يامرکم ...»، از دو جهت اختلاف دارد، يکى از اين جهت که در آيه اول مامورين همه مردمند، چون فرموده : «ثم يقول للناس » و در دومى مخاطبين به خود آيه اند، «و لا يامرکم ...» و اختلاف دوم از اين جهت است که در آيه اول به عبوديت امر کند و در دومى به اتخاذ ارباب دستور مى دهد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۴۳۹ علت دو اختلافى که در سياق دو آيه وجود دارد حال بايد ديد علت اين دو اختلاف چيست ؟ اما تفاوت اول علتش اين است که هر دو تعبير يعنى تعبير «کونوا عبادا لى » و تعبير «يامرکم ...» هر دو اگر به کسى تعلق بگيرد، قطعا به اهل کتاب و به عرب موجود در ايام نزول اين دو آيه تعلق مى گيرد، چيزى که هست از آنجا که در آيه اولى تعبير «بگويد» آمده و گفتن بر رودرروئى دلالت دارد و موجودين در ايام نزول رو در روى عيسى (عليه السلام ) و هيچ پيغمبرى ديگر نبودند، لذا نفرمود: «به شما بگويد»، بلکه فرمود: «به مردم بگويد» به خلاف تعبير «و لا يامرکم » در آيه دوم که امر کردن مستلزم رو در رو بودن نيست ، با غيبت هم مى سازد، چون امرى که از ناحيه پيغمبرى به نياکان آن امت تعلق گرفته باشد به اخلاف هم در صورتى که با نياکان يک قوم و يک امت باشند تعلق مى گيرد و اما قول هر جا استعمال شود اين معنا به ذهن مى دود که شخصى گوينده بوده و شخصى و يا اشخاصى ديگر شنونده او بوده اند، و اين مستلزم مشافهه و رودرروئى و حضور شنونده در صدارس گوينده است ، مگر آنکه در موردى از موارد ستعمال ، منظور از «قول » صرف فهماندن باشد. و بنابراين اصل در سياق هر دو آيه اين است که شنونده حاضر فرض ‍ شود و خطاب بطور جمع صورت گيرد، همچنانکه در آيه دوم به همين صورت آورده و فرموده : «و لا يامرکم ...» و اگر در آيه اول اين سياق رعايت نشده به خاطر علتى بوده که ذکر شد. و اما اختلاف دوم ، علتش اين است که سياق کلام سياق تعريض به نصارا است که عيسى را مى پرستند و صريحا او را اله خود مى خوانند و اين اعتقاد خود را به دعوت مسيح نسبت مى دهند، پس به همين خاطر نصارا نسبتى با مسيح دارند و آن اين است که (به قول ايشان ) آن جناب فرموده بود: «کونوا عبادا لى »، به خلاف ملائکه و انبيا را ارباب گرفتن ، که اين عمل به آن معنائى که در غير عيسى براى شرک کرده اند مخالفت و ضديت صريح با الوهيت خداى تعالى ندارد، چون اولا در منطق مشرکين خداى تعالى نيز داراى الوهيت براى معبودهاى زير دست خود هست و ثانيا مشرکين شرکاى خود را اله نخوانده اند بلکه رب و مدبر دانسته اند، چيزى که هست لازمه ربوبيت الوهيت نيز هست . أَيَأْمُرُکُم بِالْکُفْرِ بَعْدَ إِذْ أَنتُم مُّسلِمُونَ ظاهر کلام اين است که خطاب در آن متعلق به همه گروندگان به انبيا است ، چون اهل کتاب و آنهائى که خود را منتسب به انبياء مى دانند، نظير عرب جاهليت که خود را حنفاء مى دانستند و عقائد خود را به ابراهيم خليل (عليه السلام ) منسوب مى کردند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۴۴۰ و گفتار در آيه بر اساس فرض و تقدير است و معنايش اين است که به فرضى که شما چنين بشرى را که کتاب و حکم و نبوت داده شده اجابت کنيد، تسليم خدا شده ايد و به زيور اسلام آراست ه و به رنگ اسلام درآمده ايد، ديگر چگونه ممکن است او شما را به کفر دعوت کند و گمراهتان سازد؟ (و به فرضى که او بخواهد از راهى که خدا شما را به سوى آن راه و به اذن خود هدايت کرده منحرف سازد، شما زير بار نخواهيد رفت ، براى اينکه فرض کرديم که شما معتقد به اسلام و آراست ه به زيور آن شده ايد). از اينجا روشن مى شود که مراد از اسلام در جمله «اذ انتم مسلمون » دين توحيد است که همان دين خدا از نظر همه انبيا است ، همچنانکه آيات مورد بحث نيز به چنين معنائى از اسلام محفوف است ، مثلا آيه (۱۹) همين سوره قبل از آيات مورد بحث مى گويد: «ان الدين عند اللّه الاسلام » و در آيه (۸۵) همين سوره که بعد از آيات مورد بحث است مى فرمايد: «افغير دين اللّه يبغون ... و من يبتغ غير الاسلام دينا فلن يقبل منه و هو فى الاخره من الخاسرين ». بعضى از مفسرين گفته اند که : مراد از آيه : «ما کان لبشر ان يوتيه اللّه » تا آخر دو آيه ) رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله ) است و اساس اين گفته خود را رواياتى قرار داده اند که در شاءن نزول آيه وارد شده و حاصل آن روايات اين است که ابو رافع قرظى و مردى از نصاراى نجران به رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله ) عرضه داشتند: اى محمد آيا مى خواهى تو را بپرستيم ؟ در پاسخشان اين آيات نازل شد و در آخر آن دو با جمله «بعد اذ انتم مسلمون » مطلب را تاءييد کرد، چون اسلام همان دينى است که محمد رسول اللّه آورده است . ليکن اين سخن درست نيست ، زيرا بين اسلام اصطلاحى قرآن که عبارت است از دين توحيدى که همه انبيا به آن مبعوث شده اند و بين اسلام اصطلاحى در بين مسلمانان بعد از عصر نزول قرآن خلط کرده ، چون مى گويد: ((اسلام همان دينى است که محمد رسول اللّه (صلى اللّه عليه و آله ) و ما در سابق در اين باره بحث کرديم )). ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۴۴۱ خاتمه : چند بحث پيرامون اين آيات داستان عيسى و مادرش «ع»، در قرآن چگونه است مادر مسيح نامش مريم دختران عمران بود، مادر مريم به وى حامله شد و نذر کرد فرزند در شکم خود را، بعد از زائيدن محرر کند يعنى خادم مسجد کند، و او در حالى اين نذر را مى کرد که مى پنداشت فرزندش ‍ پسر خواهد بود ولى وقتى او را زائيد و فهميد که او دختر است ، اندوهناک شد و حسرت خورد و نامش را مريم يعنى خادمه نهاد، پدر مريم قبل از ولادت او از دنيا رفته بود، بناچار خود او دخترش را در آغوش گرفته به مسجد آورد و او را به کاهنان مسجد که يکى از آنان زکريا بود تحويل داد، کاهنان درباره کفالت مريم با هم مشاجره کردند و در آخر به اين معنا رضايت دادند که در اين باره قرعه بيندازند و چون قرعه انداختند زکريا برنده شد و او عهده دار تکفل مريم گشت تا وقتى که مريم به حد بلوغ رسيد، در آن اوان ، زکريا حجابى بين مريم و کاهنان برقرار نمود و مريم در داخل آن حجاب مشغول عبادت بود و احدى بجز زکريا بر او در نمى آمد و هر وقت زکريا بر او در مى آمد و داخل محراب او مى شد، رزقى نزد او مى يافت ، روزى از مريم پرسيد: اين رزق از کجا نزد تو مى آيد: گفت : از نزد خدا و خدا به هرکس بخواهد بدون حساب روزى مى دهد و مريم (عليهاالسلام ) صديقه و به عصمت خدا معصوم بود، طاهره بود، اصطفاء شده بود، محدث و مرتبط با ملائکه بود. ملکى از ملائکه به او گفت که خدا تو را اصطفاء و تطهير کرده ، مريم از قانتين بود و يکى از آيات خدا براى همه عالميان بود. اينها صفاتى است براى مريم که آيات زير بيانگر آن است . بعد از آنکه مريم به حد بلوغ رسيد و در حجاب (محراب ) قرار گرفت ، خداى تعالى روح را (که يکى از فرشتگان بزرگ خدا است ) نزد او فرستاد و روح به شکل بشرى تمام عيار در برابر مريم مجسم شد و به او گفت که فرستاده اى است از نزد معبودش ، و پروردگارش وى را فرستاده تا به اذن او پسرى به وى بدهد، پسرى بدون پدر، و او را بشارت داد به اينکه به زودى از پسرش معجزات عجيبى ظهور مى کند و نيز خبر داد که خداى تعالى به زودى او را به روح القدس تاءييد نموده ، کتاب و حکمت و تورات و انجيلش مى آموزد و به عنوان رسولى به سوى بنى اسرائيل گسيلش مى دارد، رسولى داراى آيات بينات ، و نيز به مريم از شاءن پسرش و سرگذشت او خبر داد، آنگاه در مريم بدميد و او را حامله کرد، آنطور که يک نفر زن به فرزند خود حامله مى شود، اين مطالب از آيات زير استفاده مى شود: «آل عمران ، آيه ۳۵ - ۴۴». ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۴۴۲ آنگاه مريم به مکانى دور منتقل شد و در آنجا درد زائيدنش گرفت و درد زائيدن او را به طرف تنه نخله اى کشانيد و با خود مى گفت : اى کاش قبل از اين مرده و از خاطره ها فراموش شده بودم ، من همه چيز را و همه چيز مرا از ياد مى برد، در اين هنگام از طرف پائين وى ندايش داد: غم مخور که پروردگارت پائين پايت نهر آبى قرار داده ، تنه درخت را تکان بده تا پى در پى خرماى نورس از بالا بريزد، از آن خرما بخور و از آن آب بنوش ‍ و از فرزندى چون من خرسند باش ، اگر از آدميان کسى را ديدى که حتما خواهى ديد، بگو من براى رحمان روزه گرفته ام و به همين جهت امروز با هيچ انسان سخن نمى گويم ، مريم چون اين را شنيد از آنجا که فرزند خود را زائيده بود به طرف مردم آمد در حالى که فرزندش را در آغوش ‍ داشت و به طورى که از آيات کريمه قرآن بر مى آيد حامله شدنش و وضع حملش و سخن گفتن او و ساير شؤ ون وجودش از سنخ همين عناوين در ساير افراد انسان ها بوده . مردم و همشهريان مريم وقتى او را به اين حال ديدند، شروع کردند از هر سو به وى طعنه زدن و سرزنش نمودند چون ديدند دخترى شوهر نرفته بچه دار شده است ، گفتند: اى مريم چه عمل شگفت آورى کردى !، اى خواهر هارون نه پدرت بد مردى بود و نه مادرت زناکار، مريم اشاره کرد به کودکش که با او سخن بگوئيد، مردم گفتند: ما چگونه با کسى سخن گوئيم که کودکى در گهواره است ، در اينجا عيسى به سخن درآمد و گفت : من بنده خدا هستم ، خداى تعالى به من کتاب داد و مرا پيامبرى از پيامبران کرد و هر جا که باشم با برکتم کرد و مرا به نماز و زکات سفارش ‍ کرد، مادام که زنده باشم بر احسان به مادرم سفارش فرمود و مرا نه جبار کرد و نه شقى ، و سلام بر من روزى که به دنيا آمدم و روزى که مى ميرم و روزى که زنده بر مى خيزم . کلام حضرت عيسى در کودکى نسبت به برنانه نبوتش براعتاستهلال بود پس اين کلام که عيسى در کودکى اداء کرد، به اصطلاح علمى ، نسبت به برنامه کار نبوتش براعت است هلال بوده (براعت استهلال به اين معنا است که نويسنده کتاب در حمد و ثناى اول کتابش کلماتى بگنجاند که در عين اينکه حمد و ثناى خدا است اشاره اى هم باشد به اينکه در اين کتاب پيرامون چه مسائلى بحث مى شود)، عيسى (عليه السلام ) هم با اين کلمات خود فهماند که به زودى عليه ظلم و طغيان ، قيام نموده و شريعت موسى (عليه السلام ) را زنده و استوار مى سازد و آنچه از معارف آن شريعت مندرس و کهنه گشته تجديد مى کند و آنچه از آياتش ‍ که مردم درباره اش اختلاف دارند بيان و روشن مى سازد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۴۴۳ عيسى (عليه السلام ) نشو و نما کرد تا به سن جوانى رسيد و با مادرش ‍ مانند ساير انسان ها طبق عادت جارى در زندگى بشرى مى خوردند و مى نوشيدند و در آن دو مادام که زندگى مى کردند تمامى عوارض وجود که در ديگران هست وجود داشت . عيسى (عليه السلام ) در اين اوان به رسالت به سوى بنى اسرائيل گسيل شد و ماءمور شد تا ايشان را به سوى دين توحيد بخواند، و ابلاغ کند که من آمده ام به سوى شما و با معجره اى از ناحيه پروردگارتان آمده ام و آن اين است که براى شما (و پيش رويتان ) از گل چيزى به شکل مرغ مى سازم و سپس در آن مى دمم ، به اذن خدا مرغ زنده اى مى شود و من کور مادرزاد و برصى غير قابل علاج را شفا مى دهم و مردگان را به اذن خدا زنده مى کنم و بدانچه مى خوريد و بدانچه در خانه هايتان ذخيره مى کنيد خبر مى دهم ، که در اين براى شما آيتى است بر اينکه خدا رب من و رب شما است و بايد او را بپرستيد. حضرت عيسى (ع ) و شريعت تازه او عيسى (عليه السلام ) مردم را به شريعت جديد خود که همان تصديق شريعت موسى (عليه السلام ) است دعوت مى کرد، چيزى که هست بعضى از احکام موسى را نسخ نمود و آن حرمت پاره اى از چيزها است که در تورات به منظور گوشمالى و سختگيرى بر يهود حرام شده بود و بارها مى فرمود: من با حکمت به سوى شما گسيل شده ام ، تا برايتان بيان کنم آنچه را که مورد اختلاف شما است و نيز مى فرمود: اى بنى اسرائيل من فرستاده خدا به سوى شمايم ، در حالى که تورات را که کتاب آسمانى قبل از من بوده تصديق دارم و در حالى که بشارت مى دهم به رسولى که بعد از من مى آيد و نامش احمد است . عيسى (عليه السلام ) به وعده هائى که داده بود که فلان و فلان معجزه را آورده ام وفا کرد، هم مرغ خلق کرد و هم مردگان را زنده کرد و هم کور مادرزاد و برصى را شفا داد و هم به اذن خدا از غيب خبر داد. عيسى (عليه السلام ) همچنان بنى اسرائيل رابه توحيد خدا و شريعت جديد دعوت کرد تا وقتى که از ايمان آوردنشان مايوس شد، و وقتى طغيان و عناد مردم را ديد و استکبار کاهنان و احبار يهود از پذيرفتن دعوتش را مشاهده کرد، از ميان عده کمى که به وى ايمان آورده بودند چند نفر حوارى انتخاب کرد تا او را در راه خدا يارى کنند. ت ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۴۴۴ از سوى ديگر يهود بر آن جناب شوريد و تصميم گرفت او را به قتل برساند، ولى خداى تعالى او را از دست يهود نجات داد و به سوى خود بالا برد و مساءله عيسى (عليه السلام ) براى يهود مشتبه شد، بعضى خيال کردند که او را کشتند، بعضى ديگر پنداشتند که به دارش آويختند، خداى تعالى فرمود: نه آن بود و نه اين ، بلکه امر بر آنان مشتبه شد، اين بود تمامى آنچه قرآن کريم در داستان عيسى و مادرش فرموده است . شخصيت و مقام عيسى «ع»، در درگاه خدا عيسى (عليه السلام ) بنده خدا - پيامبر خدا - و رسول به سوى بنى اسرائيل و يکى از پيامبران اولى العزم و صاحب شريعت بوده و کتابى به نام انجيل داشت ، خداى تعالى نام او را مسيح عيسى نهاد و «کلمة اللّه » و «روحى از خدا» خواند، و داراى مقام امامت و از گواهان اعمال ، و بشارت دهندگان به آمدن پيامبر اسلام بود، وجيه و آبرومند در دنيا و آخرت و از مقربين بود. از اصطفاء شدگان ، و از اجتباء شدگان و از صالحان بود، مبارک بود هر جا که باشد، زکى و مهذب بود، آيتى بود براى مردم و رحمتى از خدا بود و احسانگرى به مادرش ، و از زمره کسانى بود که خداى تعالى به ايشان سلام کرد و از کسانى بود که خدا کتاب و حکمتش آموخت . ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۴۴۵ اينها که گفته شد بيست و دو خصيصه از مقامات ولايت بود و تمامى اوصافى که خداى تعالى اين پيامبر بزرگوارش را بدان ستوده و رفعت قدر داده ، در آن خلاصه مى شود و اين بيست و دو صفت دو قسم است: بعضى از آنها اکتسابى است ، مانند رسيدن به مقام بندگى و مقام قرب و صلاح و بعضى ها موهبتى و اختصاصى است که ما هر يک از اين صفات را در موضع مناسبش در اين کتاب به مقدارى که فهممان يارى مى کرد شرح داديم و خواننده مى تواند به مظان آن مراجعه نمايد. رده:تفسیر المیزان

آیات این صفحه