المیزان جلد۳ بخش۳۸
اشکال هشتم
۸ - اشکال هشتم به اين قسمت از گفتارشان وارد است که گفتند: «خدا چوبه دار و لعنت دشمنان را به خود خريد، براى اينکه شخص به دار آويخته شده ملعون است »، اشکال ما اين است که منظورشان از اين سخن چيست ؟
ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۴۶۹
و چگونه خدا لعنت را تحمل کرد؟ و منظور از اين لعنت چيست ؟ آيا همين لعنتى است که اهل عرف و لغت از اين کلمه مى فهمند؟ يعنى دور کردن از رحمت و کرامت ؟ و يا معنائى ديگر است ؟ اگر منظور همان معناى معروف باشد که ما و اهل لغت از اين کلمه مى فهميم مى پرسيم چگونه ممکن است کسى که خودش خدا است خود را از رحمت خود دور کند؟ و يا ديگران او را از رحمت خود او دور سازند؟ و مگر رحمت غير از فيض وجودى و موهبت نعمت و اختصاص به مزاياى هستى چيز ديگرى است ؟ اگر اين باشد پس برگشت معناى لعنت و دور کردن به فقر مالى و نداشتن جاه و امثال اينها در دنيا و يا آخرت و يا هر دو خواهد بود، و اينجا است که مى پرسيم معناى لعنت کردن به خداى تعالى و تقدس به هر وجهى که تصورش کرده باشند غير قابل تصور است و مسيحيت بايد آن را براى ما تصوير کنند و بگويند که چگونه خدائى که غنى بالذات است در اثر لعنت مخلوقش محتاج مى شود، با اينکه غناى بالذات باب هر فقرى را سد مى کند؟.
و اما تعليم قرآنى بر خلاف اين تعليم عجيب و غريب به تمام معناى کلمه است ، قرآن کريم مى فرمايد: «يا ايها الناس انتم الفقراء الى اللّه و اللّه هو الغنى ».
و قرآن کريم خداى را به اسمهائى ياد مى کند و به صفاتى متصف مى داند که با آن اسماء و صفات ، ديگر محال است در معرض فقر و فاقه ، حاجت و نقص ، نداشتن و عدم ، بدى و زشتى ، ذلت در برابر کسى و خوار در نزد خودش قرار گيرد و خلاصه اينکه ساحت قدس و کبريائيش منزه از اينها است .
در اينجا ممکن است کسى به طرفدارى از مسيحيت برخاسته و بگويد: از نظر مسيحيان نيز خداى تعالى فى نفسه يعنى بخودى خود چنين خدائى است و اگر با يک فرد از انسان - مثلا با مسيح - متحد نشده بود، خود بخود اجل از اين بود که در معرض خوارى و ساير احوال مذکور قرار گيرد و چون با يک انسان که مادى و جسمانى است متحد شده ، همه احوال و عوارض را پذيرفته است !!.
در پاسخ مى گوئيم : آيا پذيرش و تحمل لعنت و اتصافش به امور شاقه نامبرده که علتش - به ادعاى شما - اتحاد نامبرده است ، تحمل واقعى و حقيقى است ؟ و يا آنکه مجازا آن را تحمل مى خوانيد؟ اگر حقيقى باشد همان محذور که گفتيم لازم مى آيد و اگر تحمل مجازى است اشکال دوباره برمى گردد. يعنى شما مسيحيان به خاطر اشکال تزاحم عدل خدا و رحمتش بود که مساءله فديه شدن خدا را تصوير کرديد، و اگر اين مساءله مجازى و صرف شوخى باشد اشکال مزاحمت برطرف نمى شود.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۴۷۰
لازمه اعتقاد به تفديه عيسى عليه السلام جهل به معناى حقيقى گناه و خطا و نفهميدنچگونگى ارتياط گناه با عقاب است
۹ - اشکال نهم به اين قسمت از گفتار آنان وارد است که گفتند: «عيسى کفاره گناهان مؤ منين و بلکه کفاره تمام
خطاهاى عالم است » و آن اين است که از اين کلام بر مى آيد مسيحيان اصلا معناى حقيقى گناه و خطا را نفهميده اند و هنوز درک نکرده اند که چگونه گناهان ، عقاب اخروى را در پى مى آورند و اين عقاب را چگونه محقق مى سازند و حقيقت ارتباط بين اين گناهان و خطاها و بين تشريع را نشناخته اند و از موقف تشريع در برقرار نمودن اين رابطه ، آن تصور درستى را که قرآن کريم با بيان و تعليم خود تصوير نموده ، ندارند.
و ما در مباحث سابق اين کتاب از آن جمله در تفسير آيه شريفه : «ان اللّه لا يستحيى ان يضرب مثلا ما» و در ذيل آيه : «کان الناس امه واحدة »، بيان کرديم که احکام و قوانينى که مخالفت و تمرد و در آخر گناه و خطيئه در آن واقع مى شود، امورى وضعى و اعتبارى است که منظور از وضع و اعتبار آن اين است که مصالح مجتمع انسانى با عمل به آن احکام و مراقبت آن دستورات حفظ شود و عقابى که بر مخالفت آن مترتب مى شود تبعات سوئى است که آن را وضع نموده ، اعتبار کردند تا بتواند انسان هاى مکلف را از هوس معصيت و تمرد از اطاعت منصرف سازد، اين حال قوانينى است که عقلا براى نظام دادن به مجتمع انسانى وضع مى کنند.
ولى تعليم قرآن در اين باره قدمى فراتر نهاده ، قدمى که بحث عقلى گذشته ما نيز آن را تاءييد مى کند و آن اين است که منقاد شدن انسان در برابر قوانينى که برايش از ناحيه خدا تشريع شده را باعث آن مى داند که دل آدمى آماده اتصاف به صفات فاضله و حميده گردد، هم چنانکه سرکشى کردنش از آن قوانين را باعث آن مى داند که دلش براى پذيرش صفات رذيله و خسيسه و خبيثه آماده شود و در نتيجه آن آمادگى است که نعمتى اخروى برايش آماده مى شود و در اثر اين آمادگى است که زمينه عذاب و نقمتى اخروى برايش فراهم مى گردد، چون بهشت و دوزخ آخرت تمثل يافته همان فضائل و رذائل است و حقيقت بهشت و دوزخ هم همانا قرب آدمى به خدا و دوريش از خدا است ، پس حسنات و سيئات متکى به مصالح و مفاسد واقعى و حقيقى است و منتهى به امورى است که نظامى حقيقى دارد، نه چون قوانين عقلا که صرف اعتبار است .
ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۴۷۱
اين نيز واضح است که تشريع الهى تنها براى نظام بخشيدن به جوامع بشرى نيست بلکه براى تکميل خلقت بشر است ، مى خواهد با اين هدايت تشريعى هدايت تکوينى را تقويت نموده ، مخلوق را به آن هدفى که در خلقت او است برساند، و به عبارتى ديگر مى خواهد هر نوع از انواع موجودات را به کمال وجود و هدف ذاتش برساند و يکى از کمالات وجودى انسان داشتن نظام صالح در زندگى دنيا و يکى ديگر داشتن حيات سعيده در آخرت است و راه تامين اين دو سعادت ، دينى است که متکفل قوانينى شايسته براى اصلاح اجتماع و نيز مشتمل بر جهاتى از تقرب به خدا به نام عبادات باشد تا انسان ها بدان ها عمل کنند، هم معاششان نظم پيدا کند و هم جانشان نورانى و مهذب گردد و در نتيجه با جانى نورانى و مهذب و عملى صالح ، شايسته کرامت الهى در دار آخرت شوند اين است حقيقت امر.
پس انسان به خداى سبحان قربى و بعدى دارد و ملاک در سعادت و شقاوت دائميش و معيار در صلاحيت و فساد اجتماعش همين قرب و بعد است و دين تنها عامل براى ايجاد اين قرب و بعد است و همه اين مطالب امورى است حقيقى نه اينکه اساسش لغو و خرافه بوده باشد.
لازمه قول به هلاکت دائمى فرزندان آدم و انحصار راه نجات آنان در فدا شدن عيسى (ع)،لغو وعبث بودن تشريع تمام اديان است
و اگر فرض کنيم ارتکاب يک معصيت ، مثلا خوردن از درخت بهشتى با وجود نهى از آن باعث هلاکت دائمى او و بلکه هلاکت دائمى همه فرزندانش تا روز قيامت شود و علاوه بر اين وسيله اى هم براى نجات از اين هلاکت و اين دلواپسى نباشد، مگر فداء شدن مسيح ، پس تشريع اديان قبل از مسيح و يا مسيح و بعد از مسيح چه فائده اى مى تواند داشته باشد؟!.
چون وقتى فرض کرديم که هلاکت دائمى و عقاب اخروى از جهت صدور آن معصيت ، حتمى است ، ديگر نه عملى مى تواند انسان را از آن هلاکت و يا به عبارت ديگر از گناه حفظ کند و نه توبه اى تنها و تنها راه علاج فداء است و بس ، و با اين فرض ديگر تشريع شرايع و انزال کتب و ارسال رسل از ناحيه خداى تعالى هيچ معناى متصورى ندارد و آنچه تاکنون وعده و وعيد و انذار و تبشير از ناحيه خداى تعالى رسيده ، خالى از وجه صحت خواهد بود، چون با حتمى بودن فساد و وجوب عذاب اين وعده و وعيدها چه چيزى را اصلاح مى کنند؟.
از اين هم که بگذريم آقاى بولس و امثال او درباره هزاران هزار انسان که در امت هاى گذشته و قبل از فداء شدن مسيح که با عمل به شرايع زمان خود به کمال رسيدند و حداقل درباره انبياء و ربانيين از امت هاى گذشته از قبيل ابراهيم و موسى (عليهماالسلام ) و امثال ايشان چه مى گويند؟ آيا به نظر آقايان اين بزرگان نيز با حالت شقاوت و گمراهى از دنيا رفتند و يا به کمال و سعادت خود رسيدند؟ و در عالم بعد از مرگ و در قيامت چه وضعى دارند؟ آيا عقاب و هلاکت در انتظارشان است و يا ثواب و حيات سعيده ؟ چگونه مى توانند بگويند: ارسال رسل و انزال کتب هيچ اثرى ندارد و دردى را دوا نمى کند، با اينکه مسيح تصريح کرده به اينکه براى نجات دادن گنهکاران و خطاکاران فرستاده شده و نيز تصريح نموده است که صالحان و اخيار احتياجى به اين معنا ندارند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۴۷۲
انجيل لوقا اصحاح پنجم مى گويد: کاهنان و يهوديان رياکار بر سر شاگردان مسيح غوغا کردند که چرا شما شاگردان مسيح با باجگيران و خطاکاران مى خوريد و مى نوشيد، خود مسيح به جاى شاگردان پاسخ داد: آنانکه صحيح و سالم اند طبيب لازم ندارند، و تنها بيمارانند که طبيب مى خواهند، من نيامده ام که صديقين را دعوت کنم ، ليکن خطاکاران را به توبه مى خوانم .
و کوتاه سخن اينکه قبل از فداى مسيح هيچ غرض صحيحى به نظر نمى رسد که تشريع شرايع الهيه و نواميس دينيه قبل از فداى مسيح را از عبث و لغويت حفظ کند و براى اين عمل عجيب که از خداى تعالى و تقدس صادر شد محمل صحيحى بوده باشد، مگر اينکه کسى بگويد خداى تعالى مى دانسته که اگر (با فداى مسيح ) محذور خطيئه آدم را برطرف نکند هيچيک از اين شريعت ها و احکام آنها به هيچ وجه سود نخواهد داد، و اگر با چنين علمى مع ذلک شريعت هائى را تشريع کرد بر سبيل احتياط و به اميد موفقيت بوده ، به اين اميد که شايد روزى بتواند (به وسيله فداء کردن يکى از صاحبان شريعت يعنى عيسى ) آن محذور را برطرف کند و ميوه تشريعهاى بعد از فداء را بچيند و به هدف خود نائل گردد، و به آرزوى در روز نخست خلقت برسد، به همين منظور شرايعى را (به نظر خود بطور غير جدى ) تشريع نموده ، براى انبياى خود و ساير مردم وانمود کرد که جدى و واقعى است و به آنان نگفت که مادام محذورى که هست برطرف نشود اين شريعت ها و زحمات شما انبياء و مؤ منين ذره اى اثر نمى بخشد و شرايع همه بيهوده بوده و هدر خواهد رفت .
در اين فرضيه ، خداى تعالى هم خودش را گول زده و هم مردم را، اما مردم را گول زده براى اينکه براى آنان چنين وانمود کرده که اگر به احکام شريعت ها عمل کنند سعادت و آمرزششان را ضمانت مى کند و اما خودش را فريب داده ، براى اينکه تشريع بعد از رفع محذور مذکور به وسيله فداء نيز لغو و بى اثر است و کمترين اثرى در سعادت مردم ندارد، همچنانکه بدون رفع آن محذور هم اثر نداشت ، اين حال تشريع دين قبل از رسيدن موقع مناسب براى فداء و تحقق آن بود.
و اما در زمانى که موقع براى فداء مناسب شد و بعد از آن مساءله لغو بودن تشريع شريعت و دعوت دينى و هدايت الهيه روشن تر و واضح تر است ، براى اينکه بعد از برطرف شدن محذور
ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۴۷۳
خطاکارى ، ديگر کسى خطا نمى کند و با اين حال چه فائده اى در ايمان به معارف حقه و چه اثرى در اعمال صالحه خواهد بود؟ چون بعد از رفع اين محذور نزول مغفرت و رحمت بر مردم چه مومنشان و چه کافرشان ، چه صالح و چه طالحشان واجب مى شود، ديگر فرقى ميان اتقى الاتقياء و اشقى الاشقياء نخواهد بود، چون قبل از رفع خطيئه هر دو صنف اهل هلاکت و بعد از رفع خطيئه به وسيله فدا هر دو مشمول رحمت خواهند بود.
سخنى به طرفدارى بولس و پاسخ آن
اگر کسى به طرفدارى از بولس و امثال او برخاسته و بگويد: اينطور نيست که فدا هيچ اثرى نداشته باشد بلکه با فدا شدن مسيح دعوت دينى سودمند مى شود و کسانى که به مسيح ايمان آورند از ايمان خود بهره مند مى شوند، همچنانکه خود مسيح به اين معنا بشارت داده و در انجيل گفته است : ((من به شما مى گويم کسى که امروز در برابر مردم به نفع من (و به حقانيت دعوت من ) اعتراف کند فردا همه فرزندان انسان در برابر ملائکه خدا ايمان او را تصديق و بدان اعتراف خواهند کرد و کسى که (دعوت ) مرا در برابر مردم منکر شود انسان ها هم در برابر ملائکه خدا منکر او مى شوند و هرکس که کلمه ناهنجارى درباره فرزند انسان بگويد، آمرزيده خواهد شد، اما کسى که نسبت به روح القدس سخن ناهنجارى بگويد بخشوده نمى شود)).
در پاسخش مى گوئيم : علاوه بر اينکه اين سخن مناقض گفتارى است که قبلا از رساله يوحنا نقل کرديم که گفت : «اى فرزندان من ، اين کلمات را به سوى شما مى نويسم تا خطا نکنيد و اگر احيانا کسى از شما خطا کرد من نزد پروردگار وکيل عادلى دارم و آن يسوع مسيح است که نه تنها کفاره گناه ما است بلکه کفاره گناهان همه عالم است »، تمامى اصول گذشته را هم باطل مى کند، چون با اين فرض از آدم گرفته تا قيامت کسى آمرزيده نمى شود، مگر عده اى معدود، يعنى همانهائى که به مسيح و روح ايمان آورده باشند، آن هم نه همه هفتاد و دو فرقه آنان بلکه يک فرقه از هفتاد و چند فرقه ، و بقيه مردم همه مشمول هلاکت دائم مى شوند و در اين بين نمى دانيم چه بر سر انبياى گرامى که قبل از مسيح بودند مى آيد و مومنين از امت هاى ايشان چه سرنوشتى خواهند داشت ، و نمى فهميم اين دعوتى که انبياى نامبرده داشته اند، چگونه دعوتى و چگونه حکمى بوده ، آيا در دعوت خود راستگو بوده اند يا دروغگو؟ و اگر دروغگو بوده اند، پس چرا انجيل هاى چهارگانه و تورات دعوت آنان را تصديق کرد؟ با اينکه تورات هرگز سخنى از داستان روح و فداء نگفته و مردم را بدان دعوت نکرده ، و آيا انجيل ها کتابى صادق را تصديق کرده و يا کتابى دروغين را؟.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۴۷۴
اگر کسى بگويد کتب آسمانى قبل از مسيح تا آنجا که اطلاع داريم از آمدن مسيح خبر و بشارت داده بود و همين خود دعوتى اجمالى به پذيرفتن دين مسيح است ، هر چند که بطور تفصيل کيفيت نزول مسيح و فداء شدنش را نگفته باشد، پس خداى تعالى همواره و از ازل انبياى خود را به آمدن مسيح خبر داده بود و دستور داده بود که وقتى آمد، مردم به او ايمان آورند و بدانچه او مى کند خوشحال باشند.
در پاسخ مى گوئيم : اولا اين حرف نسبت به انبياء قبل از موسى ، غيب گوئى و بى دليل سخن گفتن است ، چرا که کسى از چنين بشارتى خبر ندارد علاوه بر اينکه به فرض هم چنين بشارتى بوده بشارت به «خلاص » بوده نه به اينکه «شما را به ايمان و تدين به دين خود دعوت کند» و ثانيا اين حرف محذور لغويت و بيهوده بودن دعوت را در فروع دين و دستورات اخلاقى و عملى برطرف نمى کند، حتى درباره خود مسيح هم سودى نمى دهد با اينکه انجيل ها پر از اينگونه دستورات هستند.
و ثالثا محذور «خطيئه » و «غرض خدا نقض شدن » به حال خود باقى است ، براى اينکه خداى تعالى بنى آدم را خلق کرد تا به همه آنان ترحم کند و نعمت و سعادت خود را بر همه آنان گسترش دهد. و حال آنکه ديديم نتيجه گفتار بولس ها اين شد که تمامى افراد بشربه جز افرادى انگشت شمار مورد غضب الهى و هلاکت ابدى قرار دارند.
قرآن کريم نيز مؤ يد اين حکم عقلى است
اين بود پاره اى از وجوه فساد گفتار وى از نظر عقل ، و قرآن کريم (که همه معارفش مويد عقل و عقل مويد معارف آن است ) نيز اين حکم عقلى را تاءييد نموده ، در آيه : «الذى اعطى کل شى ء خلقه ثم هدى »، بيان مى کند که همه چيز از ناحيه خداى تعالى به سوى غايت و آن هدفى که براى آن خلق شده راهنمائى گرديده است ، و اين هدايت ، هم تکوينى است و هم تشريعى پس سنت الهى بر اين جارى است که هدايت را گسترش دهد يکى از آن هدايت ها، هدايت خصوص انسان ها است به وسيله دين .
و در آيه : «قلنا اهبطوا منها جميعا فاما ياتينکم منى هدى فمن تبع هداى فلا خوف عليهم و لا هم يحزنون ، و الذين کفروا و کذبوا باياتنا اولئک اصحاب النار هم فيها خالدون »، که راجع به اولين هدايتى است که به آدم و همراهيانش در هنگام هبوط از بهشت به او داد، و خلاصه اى است از تفاصيل شرايع تا روز قيامت ، مردم را با بيانى قاطع و ترديد ناپذير دو قسم کرده و مى فرمايد:
ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۴۷۵
((گفتيم از بهشت هبوط کنيد پس هر گاه از ناحيه من هدايتى به سوى شما آمد (که البته خواهد آمد)، هرکس هدايتم را پيروى کند نه ترسى بر آنان هست و نه اندوهناک مى شوند و کسانى که کفر بورزند و آيات ما را تکذيب کنند اهل دوزخ و در آنجا جاودانند)) و در جمله : «الحق اقول » بيان کرده که آنچه در آن روز به آدم و در همه اوقات مى گويد حق است و در آيه : «ما يبدل القول لدى و ما انا بظلام للعبيد»، فرموده : خداى تعالى آنچه مى گويد و دستور مى دهد دچار ترديد نمى شود و امرى را که انفاذ کند نقض نمى نمايد، قضائى را که مى راند امضاء مى کند و آنچه مى گويد مى کند، و فعلش از مجراى اراده اش منحرف نمى شود، نه از ناحيه خودش مثل اينکه چيزى را با عزم و جزم اراه کند آنگاه در انجامش مردد شود، و نه از ناحيه غير مثل اينکه چيزى را اراده کند، ليکن مانع عقلى از انجامش جلوگيرى نمايد و يا در مرحله عمل اشکالى پيدا شود و سد راهش گردد، براى اينکه همه اينها انحائى از قهر قاهر و غلبه مانع خارجى است و قرآن کريم فرموده : «و اللّه غالب على امره ».
و نيز فرموده «ان اللّه بالغ امره »، که به حکم آيه اول ، خدا از هيچ عاملى شکست نمى خورد. و به حکم دوم ، امر خود را به کرسى مى نشاند و نيز از موسى (عليه السلام ) حکايت کرده که گفت : «علمها عند ربى فى کتاب ، لا يضل ربى و لا ينسى ».
و نيز فرموده : «اليوم تجزى کل نفس بما کسبت ، لا ظلم اليوم ان اللّه سريع الحساب ».
اين آيات و نظائرش دلالت دارد بر اينکه خداى تعالى خلائق را خلق کرد، در حالى که از امر آن غافل نبود و نسبت به آينده آن و آنچه از خلق سر مى زند جاهل ، و نسبت به آنچه خود کرده پشيمان نبود،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۴۷۶
آنگاه براى داورى بين آنان شرايعى به طور جدى تشريع کرد، بدون اينکه شوخى و يا ترس و يا اميدى داشته باشد، آنگاه براى هر صاحب عملى در برابر عملش جزائى مقرر کرد، اگر عمل خير باشد براى خير و اگر شر باشد شر، بدون اينکه کسى بر او غالب و يا حاکمى بر او حکومت کند يا شريکى با او شرکت نمايد و يا فديه و پارتى و دوستى در کار او دخالت کند، مگر آنکه خودش اذن داده باشد، همه اينها که گفتيم دليلش اطلاق ملک او نسبت به ما سوا است .
اشکال دهم بر سخن مسيحيان
۱۰ - اشکال دهم که به سخن مسيحيان و مساءله فداى ايشان وارد است ، اين است که : حقيقت فداء عبارت است از اينکه انسان خيانت و عمل خلافى انجام داده باشد که اثر سوء و کيفر جانى و مالى آن گريبانش را بگيرد و بخواهد آن کيفر را با چيز ديگر عوض کند، آن چيز را هر چه که باشد فداء (يا فديه ) مى نامند، پس فداء آن عوضى است که انسان مى دهد تا از آن اثر سوء رهائى يابد، مثلا کسى که در جنگ اسير شده ، به عوض خود يا مالى مى دهد و يا شخصى را و يا کسى که جرمى و خيانتى مرتکب شده ، مقدارى مال به عنوان کفاره يا جريمه مى پردازد، اين عوض را فديه و نيز فداء گويند، پس در حقيقت تفديه نوعى معامله است که به وسيله آن ، حق صاحب حق و سلطنتش را از «مفدى عنه » (شخصى که بايد فديه دهد) گرفته و به او بدهند تا شخص مفدى عنه گرفتار کيفر نگردد.
در سلطنت حقيقيه خداوند که تبديل و تبدلى در آن راه ندارد، فديه واقع شدن عقلامحال است
از اينجا روشن مى شود که عمل فدا دادن ، در موردى که حق ضايع شده ، حق خداى سبحان باشد، غير معقول است ، براى اينکه سلطنت الهى (بر خلاف سلطنت هاى بشرى است چرا که سلطنتهاى بشرى وضعى و اعتبارى و از قبيل بازى شاه و وزير بوده و قراردادى است ) سلطنتى است حقيقى و واقعى که تبديل در آن راه ندارد و نمى شود با مثلا دادن فديه و عوض آن را که متوجه ما است برگردانيم .
آرى وجود عين و اثر اشياى عالم ، قائم به خداى سبحان است و چگونه تصور مى شود که واقع عالم از وضعى که دارد دگرگون شود؟ با اينکه تعقل واقع دگرگونى ممکن نيست تا چه رسد به اينکه محقق هم بشود، به خلاف ملک و سلطنت بشرى و حقوق انسانى که اينگونه مسائل جارى بين ما افراد اجتماع است و امورى است وضعى و قراردادى و چون قراردادى است ، بود و نبودنش و معاوضه کردنش به دست خود ما انسان ها است که بر حسب دگرگونى هائى که در مصالح زندگى و معاش ما پيدا مى شود يک وقت به کلى خط بطلان بر او مى کشيم - و شخصى را که تاکنون سلطان خود مى خوانديم از سلطنت مى اندازيم - وقتى ديگر آن حق را به حقى ديگر مبدل مى سازيم - مثلا کسى که قاتل فرزند ما است حق انتقام گرفتنمان را با گرفتن خون بها مبدل مى کنيم - و خواننده محترم مى تواند براى اطلاع بيشتر به بحثى که ما در تفسير آيه شريفه : «مالک يوم الدين » و بحثى که در ذيل آيه : «قل اللّهم مالک الملک ...» داشتيم مراجعه نمايد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۴۷۷
نفى فديه در آيات قرآنى
ذات مقدس خداى سبحان نيز - علاوه بر محال بودن عقلى فديه ، که بيانش گذشت - به خصوص اين مساءله اشاره کرده و آن را نفى نموده است آنجا که فرمود: «فاليوم لا يوخذ منکم فديه و لا من الذين کفروا ماواکم النار»، در سابق هم گذشت که کلام عيسى هم که قرآن کريم آن را حکايت نموده ، از اين قبيل است و آن کلام اين است : «و اذ قال اللّه يا عيسى ابن مريم ءانت قلت للناس اتخذونى و امى الهين من دون الله ؟ قال سبحانک ما يکون لى ان اقول ما ليس لى بحق ... ما قلت لهم الا ما امرتنى به ، ان اعبدوا اللّه ربى و ربکم و کنت عليهم شهيدا ما دمت فيهم ، فلما توفيتنى کنت انت الرقيب عليهم و انت على کل شى ء شهيد، ان تعذبهم فانهم عبادک و ان تغفر لهم فانک انت العزيز الحکيم »، براى اينکه جمله : «و کنت عليهم شهيدا..» به اين معنا است که عرض کرده باشد: پروردگارا من مادام که در بين بندگان تو بودم ، وظيفه اى نداشتم جز آنچه که تو برايم معين کردى و آن عبارت بود از: «تبليغ رسالت و شهادت بر اعمال »، و اما هلاک شدن و نجات يافتن ، عذاب شدن يا آمرزيده شدنشان به عهده تو است ، هيچ ارتباطى با من ندارد و من هيچ مسووليتى هم نسبت به آن ندارم و تو در اين باره اختياراتى به من نداده اى تا با استفاده از آن مردم را از عذاب تو خارج شان کنم و مثلا نگذارم تو بر آنان مسلط شوى و اين بيان کاملا دلالت مى کند بر نبودن مساءله اى به نام فداء، چون اگر چنين چيزى وجود مى داشت نبايد در آيه شريفه خود را از اعمال مردم تبرئه کند و عذاب و مغفرت هر دو را به خداى سبحان ارجاع داده ، مساءله را بطور کلى بى ارتباط به خود بداند.
و در معناى اين آيات آيه شريفه زير است که مى فرمايد: «و اتقوا يوما لا تجزى نفس عن نفس شيئا و لا يقبل منها شفاعه و لا يوخذ منها عدل و لا هم ينصرون ».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۴۷۸
و همچنين آيه زير که مى فرمايد: «يوم لا بيع فيه و لا خله و لا شفاعه » و آيه زير که مى فرمايد: «يوم تولون مدبرين ، ما لکم من اللّه من عاصم »، چون کلمه «عدل » در آيه اول و کلمه «بيع » در آيه دوم و کلمه «عاصم نگهدارى از ناحيه خدا» کلماتى است که فداء نيز بر آن ها منطبق است و نفى آنها نفى فداء نيز هست .
شفاعت غير از فديه است و قرآن کريم شفاعت را در مورد عيسى (ع ) اثبات کرده است
بله قرآن کريم در مورد مسيح (عليه السلام ) شفاعت را به جاى فدائى که مسيحيان گفته اند اثبات کرده و فداء غير از شفاعت است ، چون شفاعت همانطور که در آنجا که از آن بحث مى کرديم يعنى در ذيل آيه : «و اتقوا يوما لا تجزى » گذشت ، نوعى ظهور و کشف است از اينکه صاحب شفاعت به درگاه مشفوع قربى و مکانتى دارد، بدون اينکه خود شفيع مالک و صاحب اختيار شفاعت باشد و يا ملکى و سلطنتى را از مشفوع عنده سلب و يا حکمى را که او کرده بود و مجرم با آن مخالفت نموده بود باطل کرده باشد و يا بتواند بطور کلى قانون مجازات را باطل کند، بلکه شفيع با داشتن تقرب به درگاه خداى تعالى دعا و است دعا مى کند تا مشفوع عنده که در بحث ما خداى تعالى است در ملک خود (يعنى گنهکارى که محتاج شفاعت است ) تصرفى کند که هر مالکى مى تواند در ملک خود آنگونه تصرفات را بکند، تصرفى که حق باشد - که يکى از آنها - عفو است که براى مولى جايز است اين حق خود را بکار بزند، همچنانکه مى تواند آن را بکار نبسته و عبد خود را به خاطر عصيانش عذاب کند چون عذاب کردن نيز قانونى است همانطور که عفو قانون است .
پس کار شفيع اين است که مشفوع عنده (يعنى مولا) را تحريک کند و از او است دعا نمايد در موردى که عبد است حقاق عقوبت دارد از حق ديگر خود يعنى عفو و مغفرت استفاده کند.
اين است کار شفيع ، نه اينکه بخواهد ملک و سلطنت مولا را از او سلب کند، به خلاف فداء که همانطور که گفتيم نوعى معامله است که سلطنتى را که مولا بر گنهکاران داشت از او سلب مى کند، در مقابل سلطنتى به او مى دهد که شخص فدائى را به عوض گنهکاران عقوبت کند و ديگر سلطنتى نسبت به گنهکاران نداشته باشد.
دليل ما بر آنچه گفتيم آيه شريفه : «و لا يملک الذين يدعون من دونه الشفاعه ، الا من شهد بالحق و هم يعلمون » است که تصريح دارد بر اينکه :
ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۴۷۹
((شفاعت از ناحيه کسانى که داراى علم هستند و به حق شهادت مى دهند امرى واقع شدنى است و مسيح (عليه السلام ) هم از ايشان است ))، گو اينکه مسيحيان آن جناب را خدا دانسته ، به جاى خدا مى خوانند، ولى قرآن کريم تصريح کرده به اينکه خداى تعالى به او کتاب و حکمت آموخته و در اين باره فرموده : «و يعلمه الکتاب و الحکمة »، و او را از شهيدان روز قيامت خوانده ، فرموده : «و کنت عليهم شهيدا ما دمت فيهم »
و نيز در اين باره فرموده : «و يوم القيمه يکون عليهم شهيدا».
اين آراء از کجا منشاگرفته ؟
قرآن کريم منکر اين است که مسيح (عليه السلام ) اين آراء و عقايد (خرافى ) را به مسيحيان القاء نموده و آن را در بينشان ترويج کرده باشد، بلکه مسيحيان در اين عقايد دينى از روساى خود تقليد کرده و هنوز هم مى کنند و بطور تعبد و کور کورانه تسليم دستورات ايشانند و روسا هم اين عقائد را از بت پرستان قديم گرفته بودند، همچنانکه قرآن کريم فرمود: «و قالت اليهود عزيز ابن اللّه و قالت النصارى المسيح ابن الله ، ذلک قولهم بافواههم ، يضاهون قول الذين کفروا من قبل ، قاتلهم اللّه انى يوفکون ، اتخذوا احبارهم و رهبانهم اربابا من دون اللّه و المسيح ابن مريم ، و ما امروا الا ليعبدوا الها واحدا لا اله الا هو سبحانه عما يشرکون ....»
و منظور از اين کفارى که مى فرمايد يهود و نصارا از ايشان الگو گرفتند، نمى تواند عرب جاهليت و بت پرستى ايشان باشد که معتقد بودند ملائکه دختران خدايند، براى اينکه اعتقاد يهود و نصارا به اينکه خدا فرزند دارد از نظر تاريخ قديم تر از ايامى است که با عرب جاهليت تماس پيدا نموده ،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۴۸۰
با آنها اختلاط پيدا کنند، مخصوصا اعتقاد يهود که معلوم است قديم تر از اعتقاد نصارا است با اينکه ظاهر جمله : «من قبل » اين است که يهود و نصارا عقائد خرافى خود را از کفارى گرفتند که قبل از آمدن اين دو کشيش مى زيسته اند، علاوه بر اينکه بت پرستى عرب جاهليت مذهبى بود که از ديگران به ايشان منتقل شده بود و خود مبتکر آن نبودند.
اولين کسى که در مکه مردم را به بت پرستى دعوت کرد
مى گويند: اولين کسى که بت را بر بام کعبه نصب کرد و مردم را به پرستش (و يا حد اقل تعظيم ) آن دعوت کرد، عمرو بن لحى بود که معاصر با شاپور ذو الاکتاف بوده ، در آن ايام بزرگ قوم خود در مکه بوده و با قدرتى که داشته ، پرده دارى کعبه را به خود اختصاص داده بود، سپس سفرى به شهر بلقاء که در اراضى شام واقع شده بود رفت ، در آنجا به مردمى برخورد که بت هائى داشتند و آنها را مى پرستيدند، از ايشان وجه اين عملشان را پرسيد، گفتند: اين بت ها ارباب ما هستند که ما آنها را به شکل هيکل هاى علوى (آسمانى ) و اشخاصى (نيرومند) از بشر ساخته ايم و با پرستش آنها از آن هيکل ها يارى مى گيريم و باران طلب مى کنيم و آنها براى ما باران مى فرستند، عمرو بن لحى از ايشان خواست يکى از بت هايشان را به وى بدهند، ايشان هبل را به او دادند، عمرو هبل را با خود به مکه آورد و بر بام کعبه نصب نموده ، مردم را به پرستش آن دعوت نمود، البته بت اساف و نائله به صورت يک زن و شوهر نيز با او بود، مردم را دعوت کرد که آن دو بت را هم بپرستند و با پرستش آنها به سوى خدا تقرب بجويند.
و از عجائب امر اين است که قرآن اسامى چند بت را ذکر کرده که مربوط به اعراب زمان نوح بوده اند و قرآن شکوه نوح از بت پرستى قومش را اينطور نقل فرموده : «و قالوا لا تذرن آلهتکم و لا تذرن ودا و لا سواعا و لا يغوث و يعوق و نسرا».
علاوه بر اينکه مذهب و ثنيت که در روم و يونان و مصر و سوريه و هند بود، به نقاط يهودنشين و نصرانى نشين يعنى فلسطين و حوالى آن نزديک تر و انتقال عقائد و احکام دينى آنان به ميان اهل کتاب آسان تر و اسباب اين انتقال فراهم تر بود.
پس نمى توانيم بگوئيم منظور از کفارى که عقائد کفرآميز اهل کتاب از قبيل فرزندى عيسى براى خدا و امثال آن از کفار گرفته شده چون شبيه به عقائد ايشان است عرب جاهليت است بلکه منظور وثنيت قديم هند و چين و وثنيت غرب يعنى روم و يونان و شمال آفريقا است ، همچنانکه تاريخ هم نظير اين عقائد که در اهل کتاب موجود است يعنى عقيده پدر و فرزندى ، تثليث ، صليب ، فداء و امثال آن را از ايشان حکايت نموده ، و اين از حقايق تاريخى است که قرآن شريف آن را بيان مى کند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۴۸۱
و نظير آيات سابق در دلالت بر اين حقيقت آيه زير است که مى فرمايد: «قل يا اهل الکتاب لا تغلوا فى دينکم غير الحق و لا تتبعوا اهواء قوم قد ضلوا من قبل و اضلوا کثيرا و ضلوا عن سواء السبيل » و بيان مى کند غلو اهل کتاب در دين و به غير حق ، همان تقليدى است که از هوا و هوس مردم گمراه کردند، مردمى که قبل از ايشان بودند.
و اين آيه خود شاهد ديگرى است بر اينکه مراد از جمله : «يضاهون قول الذين کفروا من قبل ...» در آيه سوره توبه عرب جاهليت نيست ، چون کفارى را که اهل کتاب آنان از آنان پيروى کردند چنين توصيف کرده که (بسيارى از مردم را گمراه کردند)، معلوم مى شود سمت پيشوائى ضلالت را داشتند، مردمى به اصطلاح پيشرفته بوده اند که ديگران چشم بسته از آنها تقليد مى کردند و عرب جاهليت چنين مردمى نبودند و در مقايسه با امت هاى ديگر چون فارس و روم و هند و غير ايشان عقب مانده ترين مردم عصر خود بودند.
و نيز مراد از جمله مذکور در سوره توبه احبار و رهبان نيست ، براى اينکه آيه شريفه مطلق است و اگر مراد احبار و رهبان بود، بايد مى فرمود: «لا تتبعوا اهواء قوم منکم ... و اضلوا کثيرا منکم »، پس منظور از جمله مذکور جز همان وثنيت چين و هند و غرب نمى تواند باشد.
رده:تفسیر المیزان