تفسیر المیزان

المیزان جلد۳ بخش۴۶

پس آيه سوره تغابن ، وسيله اى است براى اينکه خطاب در آيه مورد بحث عمومى شود. نظير مساءله اهتداء به صراط مستقيم ، که در عين اينکه مقام بس بلندى است که به جز افرادى انگشت شمار به آن نمى رسند، مع ذلک خداى تعالى عموم بشر را به رساندن خويش به آن مقام دعوت فرموده است . در نتيجه ، از دو آيه فوق يعنى آيه : «اتقوا اللّه حق تقاته ...» و آيه : فاتقوا اللّه ما استطعتم ...)) چنين استفاده مى شود که نخست خداى تعالى همه مردم را دعوت به حق التقوى نموده و سپس دستور داده که در اين مسير قرار بگيرند. و براى رسيدن به اين مقصد تلاش کنند، و هرکس هر قدر توانائى دارد صرف بکند. نتيجه اين دو دعوت اين مى شود که همه مردم در صراط تقوا قرار بگيرند. الا اينکه هرکس به يک مرحله آن برسد، و طبق فهم و همت خود و توفيقاتى که خداى تعالى به او افاضه مى کند، يک درجه آن را کسب کند، تا ببينى فهم هرکس و همتش و تاءييد و تسديد خدا درباره او چقدر باشد. پس اين است آنچه که با تدبر در معناى دو آيه ، از آن دو استفاده مى شود. ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۵۷۱ پس معلوم شد که اين دو آيه اختلافى در مضمون ندارند. و در عين حال آيه اولى يعنى آيه : «اتقوا اللّه حق تقاته » نمى خواهد عين آن مطلبى را خاطر نشان سازد که آيه دومى در مقام افاده آنست . آيه اولى دعوت به اصل مقصد دارد. و آيه دومى کيفيت پيمودن راه اين مقصد را بيان مى کند. وَ لا تمُوتُنَّ إِلا وَ أَنتُم مُّسلِمُونَ مساءله موت يکى از امور تکوينى است که از حيطه اختيار ما بيرون است و به همين جهت اگر امر و نهى به آن تعلق گيرد، مثلا به ما دستور بدهند که اينطور بميريد، و يا آنطور نميريد. قطعا امر و نهى تکليفى نخواهد بود، بلکه امر و نهى تکوينى است ، مانند امر به مردن در آيه : «فقال لهم اللّه موتوا...» و امر به زنده شدن در آيه : «ان يقول له کن فيکون ...». ليکن گاهى مى شود که يک امر غير اختيارى را به امرى اختيارى اضافه و ترکيب مى کنند و آنگاه اين ترکيب يافته را امرى اختيارى قرار داده ، نسبت اختيار به آن مى دهند، تا بشود مورد امر و نهى اعتباريش قرار دهند، و مثلا بفرمايند: فلا تکونن من الممترين و يا: «و لا تکن مع الکافرين » و يا: «کونوا مع الصادقين » و امثال اينها، با اينکه ممترى و دو دل نبودن ، و همچنين با کافران نبودن ، و با صادقان بودن ، امرى صد در صد اختيارى نيست ، چون اصل بودن و نبودن ، لازمه تکوينى انسان است و در تحت اختيار خود آدمى نيست . ولى همين امر غير اختيارى را وقتى مربوط و وابسته به امرى اختيارى از قبيل دو دلى و کفر و ملازمت صدق کنند، آن وقت امرى اختيارى مى شود. و امر و نهى مولوى به آن تعلق مى گيرد. و کوتاه سخن اينکه : نهى از مردن بدون اسلام بخاطر اين صحيح شده که امرى اختيارى شده ، و برگشت نهائيش به کنايه است از اينکه همواره و در همه حالات ملتزم به اسلام باش تا قهرا هر وقت مرگت رسيد. در يکى از حالات اسلامت باشد. و در حال اسلام مرده باشى . ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۵۷۲ وَ اعْتَصِمُوا بحَبْلِ اللَّهِ جَمِيعاً وَ لا تَفَرَّقُوا خداى تعالى در آيات قبل يعنى آيه : «و کيف تکفرون و انتم تتلى عليکم آيات اللّه و فيکم رسوله و من يعتصم باللّه ...» فرموده بود که تمسک به آيات خدا و رسول او (و يا تمسک به کتاب و سنت ) تمسک به خدا است و شخص متمسک و معتصم در امان است ، و هدايتش ‍ ضمانت شده است . کسى که دست به دامن رسول شود، دست به دامن کتاب شده است چون همين کتاب است که در آن آمده : «و ما آتيکم الرسول فخذوه و ما نهيکم عنه فانتهوا...». مراد از اعتصام همگانى به «حبل اللّه » در «واعتصموابحبل اللّه جميعا...» اينک در اين آيه ، اعتصام مذکور و سفارش شده در آن آيه را، مبدل کرد به اعتصام بحبل اللّه . در نتيجه فهماند که اعتصام به خدا و رسولى که گفتيم ، اعتصام بحبل اللّه است . يعنى آن رابط و واسطه اى که بين عبد و رب را به هم وصل مى کند، و آسمان را به زمين مرتبط مى سازد. چون گفتيم که اعتصام به خدا و رسول ، اعتصام به کتاب خدا است که عبارت است از وحيى که از آسمان به زمين مى رسد. و اگر خواست ى ، مى توانى اينطور بگوئى : حبل اللّه همان قرآن و رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله ) است . چون قبلا هم توجه فرمودى که برگشت همه اينها به يک چيز است . و قرآن کريم ، هر چند که جز به حق تقوا و اسلام ثابت دعوت نمى کند، ليکن غرض اين آيه غير از آن غرضى است که آيه قبلى يعنى : «اتقوا اللّه حق تقاته ...» داشت ، آن آيه متعرض حکم تک تک افراد بود که مراقب باشند حق تقوا را به دست آورده ، جز با اسلام نمى رند. ولى اين آيه متعرض حکم جماعت مجتمع است . دليلش اين است که مى فرمايد: «جميعا» و نيز مى فرمايد: «و لا تفرقوا». پس اين دو آيه همانطور که فرد را بر تمسک به کتاب وسنت سفارش ‍ مى کنند به مجتمع اسلامى نيز دستور مى دهند که به کتاب و سنت معتصم شوند. وَ اذْکُرُوا نِعْمَت اللَّهِ عَلَيْکُمْ إِذْ کُنتُمْ أَعْدَاءً فَأَلَّف بَينَ قُلُوبِکُمْ فَأَصبَحْتُم بِنِعْمَتِهِ إِخْوَاناً جمله «اذ کنتم » بيان است براى کلمه «نعمته » و جمله بعدى که مى فرمايد: «و کنتم على شفا حفرة من النار فانقذکم منها» عطف است به همين جمله . داءب و رسم قرآن بر ذکر علل و اسباب تعليماتش مى باشد و از اطاعت و تقليدکورکورانه وبدون دليل نهى مى کند و اينکه خداى تعالى امر مى کند به يادآورى اين نعمت ، اساسش رسم و عادتى است که قرآن کريم دارد و آن اين است که تعليمات خود را با ذکر علل و اسباب بيان نموده و از اين راه ، خلق را به سوى خير و هدايت دعوت مى کند، ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۵۷ بدون اينکه مردم را وادار به تقليد کورکورانه بسازد، و حاشا از تعليم الهى که بشر را به سوى سعادتش يعنى به سوى علم نافع و عمل صالح هدايت نموده ، حيرت ، تقليد و ظلمت جهل را هم تجويز نمايد ولى لازم است که مساءله بر اهل علم و تدبر مشتبه نشود (و بدانند که ممنوعيت تقليد در تشخيص راه سعادت ، منافاتى با تسليم شدن براى خدا ندارد. به اين معنا که مورد هر يک غير مورد ديگرى است ، آنجا که تقليد ممنوع است ، مسائل مربوط به اصول و معارف اصولى دين است . و آنجا که جاى تسليم است ، مسائل فروع و احکام عملى است . «مترجم ») پس خداى تعالى در عين اينکه حقيقت سعادت بشر را به او تعليم مى دهد، علت آن را هم بيان مى کند تا کورکورانه نپذيرفته باشد، بلکه بفهمد که حقايق دينى ، همه به هم ارتباط دارد. و همه از ناحيه منبع توحيد افاضه شده است . در عين حال تسليم شدن در برابر خداى تعالى را هم واجب مى داند، چون رب العالمين است ، و اعتصام به حبل او اعتصام بحبل رب العالمين است . همچنانکه در آخر آيات مى فرمايد: «تلک آيات اللّه نتلوها عليک بالحق ... و الى اللّه ترجع الامور». چکيده سخن و سخن کوتاه اينکه ، خداى تعالى بندگان را امر فرموده که هيچ سخنى را نپذيرند و هيچ امرى را اطاعت نکنند، مگر بعد از آنکه وجه آن سخن و فلسفه آن اطاعت را فهميده باشند و آنگاه از اين دستور کلى ، دو مورد را استثناء نموده ، دستور داده که نسبت به خود او تسليم مطلق باشند و همين دستور خود را هم توجيه مى فرمايد به اينکه خداى تعالى تنها کسى است که مالک على الاطلاق ايشان است . پس ايشان حق ندارند بخواهند، مگر چيزى را که او خواسته باشد، تنها بايد کارى را بکنند که خدا از ايشان خواسته ، و خلاصه به تصرفات خدا در ايشان تن در دهند. مورد دوم اينکه ، به ايشان امر فرموده که آنچه را رسول او ابلاغ مى کند، بطور مطلق اطاعت کنند و همين دستور را نيز اينطور توجيه مى فرمايد، که چون رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله ) از پيش خود چيزى نمى گويد، و دستورى نمى دهد، آنچه مى گويد ابلاغ دستورات خداست پس در حقيقت اين دو مورد هم استثنا نشده ، چون خود اين دو دستور و يا به عبارت ديگر آن دو اطاعت بى چون و چرا را هم توجيه کرده و برايش دليل آورد. آنگاه با بندگان خود درباره حقايق معارف سخن مى گويد، و طرق سعادت را شرح مى دهد. و باز همين را به وجهى عام توجيه مى فرمايد، تا بندگانش به روابط معارف و طرق سعادت راه مى يابد، ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۵۷۴ و از اين راه ، هم اصل توحيد را محقق سازند و هم به اين ادب الهى مودب شده ، بر طريقه تفکر صحيح مسلط شوند، و راه درست حرف زدن را بشناسند و در نتيجه به وسيله علم زنده شده ، از قيد و بند تقليد رها و آزاد شوند، و نتيجه اين آزادى و آزاد انديشى اين است که اگر وجه و فلسفه هر يک از معارف ثابته دينى و يا ملحقات و متعلقات آن را بفهمند، آن را اخذ مى کنند و اما اگر نفهمند فورى و عجولانه آن را رد ننموده به اميد فهميدن فلسفه اش به بحث و تدبر مى پردازند و وقتى برايشان ثابت شد بدون رد و اعتراض آن را مى پذيرند. و اين معنا غير از آن است که کسى بگويد: اساس دين بر اين است که انسان هيچ مطلب بى دليلى را از احدى حتى از خدا و رسولش قبول نکند، براى اينکه اين گفتار، سفيهانه ترين نظر، و بدترين گفتار است و برگشتش به اين است که خداى تعالى از بندگانش خواسته باشد که بعد از آنکه داراى دليل شدند، باز دليل بخواهند، و در جستجوى آن باشند، چون ربوبيت و ملک خداى تعالى اصل و مهم ترين دليل است ، بر اينکه خلق بايد تسليم او باشند، و حکم او را در خود نافذ دارند، همچنانکه رسالت رسول دليل قاطع است بر اينکه آنچه آن جناب مى گويد، از پيش خداى تعالى مى گويد. (دقت فرمائيد) و يا برگشتش به اين است که ربوبيت خداى تعالى را در آنچه بخاطر ربوبيتش تصرف مى کند لغو بداند. و اين هم چيزى جز تناقض نيست . و حاصل کلام اين است که : مسلک و مرام اسلامى و طريق نبوى جز به علم و اجتناب از تقليد دعوت نمى کند، و اينهائى که پيروى از کتاب و سنت را تقليد دانسته ، از آن انتقاد مى کنند، خود مقلدند، و همين گفته خود را بدون دليل از ديگران پذيرفته اند. وجه اينکه خداوند اعتصام به حبل اللّه و عدم تفرق را نعمت خوانده است و شايد وجه اينکه اعتصام بحبل اللّه و متفرق نشدن را نعمت خدا خوانده ، و فرمود: «اذکروا نعمه اللّه عليکم » اشاره به همين معنائى باشد که ما خاطرنشان ساختيم يعنى خواسته باشد بفرمايد، اگر شما را به اعتصام و عدم تفرقه مى خوانيم بى دليل نيست . دليل بر اينکه شما را بدان دعوت کرده ايم ، همين است که خود به چشم خود ثمرات اتحاد و اجتماع و تلخى عداوت و حلاوت محبت و الفت و برادرى را چشيديد و در اثر تفرقه در لبه پرتگاه آتش رفتيد و در اثر اتحاد و الفت از آتش ‍ نجات يافتيد، و اگر ما اين دليل را به رخ شما مى کشيم ، نه از اين باب است که بر خود واجب مى دانيم هر چه مى گوئيم ، دليلش را هم ذکر بکنيم و اگر ذکر نکنيم دليل بر اين است که گفتارمان حق نبوده ، نه ، گفتار ما هميشه حق است ، چه دليلش را هم ذکر بکنيم و چه نکنيم بلکه از اين باب است که بدانيد اين تمسک به حبل اللّه و اتحاد شما نعمتى است از ناحيه ما و در نتيجه متوجه شويد که تمامى دستوراتى که ما به شما مى دهيم ، همه اش مثل اين دستور به نفع شما است و سعادت و راحت و رستگارى شما را تامين مى کند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۵۷۵ خداى تعالى در آيه شريفه ، دو دليل بر لزوم اعتصام به حبل اللّه و عدم تفرقه آورده يکى در جمله : «اذ کنتم اعداء...» و دوم در جمله : «و کنتم على شفا حفره من النار...» دليل اول مبتنى است بر اصل تجربه ، و اينکه خود شما در سابق با يکديگر دشمن بوديد، و تلخى هاى دشمنى را چشيديد، و خدا شما را از آن نجات داد، و دليل دوم مبتنى است بر بيانى عقلى که بزودى خواهد آمد. و اگر در جمله : فاصبحتم بنعمته اخوانا...)) دوباره کلمه «نعمت » را ذکر کرد، براى اين بود که به امتنانى اشاره کرده باشد که جمله : «اذکروا نعمه اللّه عليکم ...» بر آن دلالت داشت و مراد از نعمت همان الفتى است که نام برد پس مراد به اخوتى هم که اين نعمت آن را محقق ساخته نيز همان تالف قلوب است . پس اخوت در اينجا حقيقتى ادعائى است نه واقعى ، چون برادرى واقعى عبارت است از شرکت دو نفر يا بيشتر در پدر و مادر واحد. (و يا پدر و احد يا مادر واحد). و نيز ممکن است اشاره باشد به اخوتى که در آيه : «انما المومنون اخوة » که حقيقتى است اعتبارى ، زيرا در اين آيه ، خداى تعالى برادرى را در ميان مؤ منين تشريع کرده و آثار و حقوق مهمى بر آن مترتب کرده است . وَ کُنتُمْ عَلى شفَا حُفْرَةٍ مِّنَ النَّارِ فَأَنقَذَکُم مِّنهَا ... شفاى «حفره »، به معناى لبه آن است ، البته لبه اى که هرکس قدم بر آن بگذارد، مشرف بر سقوط در آن شود. و مراد از کلمه «من النار» يا آتش آخرت است و يا آتش جنگ . اگر منظور آتش آخرت باشد، در اين صورت منظور از شفاى حفره آن اين خواهد بود که شما کافر بوديد، و بين شما و افتادن در آتش دوزخ ، بيش از يک قدم فاصله نبود و آن يک قدم همان مردن شما بود که از سياهى چشم آدمى به سفيدى آن به آدمى نزديک تر است و خداى تعالى شما را با ايمان آوردنتان نجات داد. و اگر مراد از آن «آتش » جنگ باشد، منظور اين خواهد بود که حال آنان را در مجتمع فاسدشان بيان نموده ، بفرمايد شما قبل از ايمان آوردنتان در لبه آتش جنگهائى قرار داشتيد که هر لحظه ممکن بود برپا گردد. و اين تعبير يعنى آتش خواندن جنگ ، استعمالى شايع دارد. البته استعمالى مجازى و بطور استعاره . ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۵۷۶ بطور استعاره . پس در اين صورت ، مقصود اين است که بفرمايد: مجتمعى که با اجتماع دلهائى مختلف و هدفهائى گوناگون و هوا و هوسهاى مختلف تشکيل شود. با در نظر گرفتن اينکه راهنماى چنين مجتمعى واحد نيست ، تا به هدفى واحد سوقش دهد، بلکه راهنماها بخاطر اختلاف اميال شخصى و تحکمات بيهوده فردى متعدد است . و به سوى هدفهاى مختلف دعوت مى کند و شديدترين خلاف و اختلاف را پديد مى آورد. خلاف و اختلاف کارشان را به تنازع مى کشاند، و دائما به قتال و نزال و فناء و زوال تهديدشان مى کند. و اين همان آتشى است که در حفره جهالت مى افتد، و همه چيز را مى سوزاند. و کسى که در آن حفره بيفتد، مخلص و راه نجاتى ندارد. معلوم مى شود قبل از نزول اين آيه ، طايفه اى از مسلمانان بعد از کفرشان ايمان آورده بودند، طايفه اى خاص بوده اند که در خطاب اين آيات ، از ساير طوائف نزديکتر بوده اند چون در طول زندگى قبل از اسلامشان لحظه اى فارغ از دلواپسى نبودند، دلواپسى از جنگها و مقاتلاتى که هر آن تهديدشان مى کرده . نه امنيتى داشته اند و نه راحتى و فراغت و اصلا به حقيقت امنيت عمومى (امنيتى که تمام جامعه و جميع جهاتش را فرا گيرد، آبرو و مال و عرض و جان و ساير زندگى عمومى را تامين کند) پى نبرده و طعم آن را نچشيده بودند. و بعد از آنکه دسته جمعى به حبل خدا متمسک شدند و آثار سعادت زندگى برايشان نمودار شده ، چيزى از حلاوت نعمتهاى الهى را چشيدند، آن وقت فهميدند که تذکرات الهى راست بوده ، و خداى تعالى چه نعمت و چه سعادت لذيذى به ايشان ارزانى داشته است . پس خطاب در اين آيات ، در نفوس چنين مردمى جاى گيرتر و مؤ ثرتر از نفوس اقوام ديگر است . و به همين جهت مبناى کلام و اساس دعوت بر مشاهده و دريافت قرار گرفته ، نه صرف فرض و تئورى . چون هيچوقت بيان اثر عيان و تجربه را کاربرد فرض و تئورى ندارد. و به همين جهت بود که تحذير آينده يعنى در آيه : «و لا تکونوا کالذين تفرقوا و اختلفوا...» به حال پيشينيان اشاره کرد. چون مال حال آنان را همه ديده بودند، تجربه اى بود براى مؤ منين . پس اين مؤ منين بايد از سرانجام کار آنان عبرت گيرند و راهى را که آنها رفتند نروند تا به سرنوشت آنان مبتلا نگردند. آنگاه آنان را به خصوصيتى که در اين بيان هست ، تنبه داده ، مى فرمايد: «کذلک يبين اللّه لکم آياته لعلکم تهتدون ». ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۵۷۷ وَ لْتَکُن مِّنکُمْ أُمَّةٌ يَدْعُونَ إِلى الخَْيرِ وَ يَأْمُرُونَ بِالمَْعْرُوفِ وَ يَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ ... تجربه قطعى دلالت مى کند بر اينکه معلوماتى که انسان در زندگيش ‍ براى خود تهيه مى کند و معلوم است که از ميان معلومات ذخيره نمى کند مگر آنچه را که برايش سودمند باشد، از هر طريقى که باشد و به هر نحوى که ذخيره کرده باشد، وقتى متوجه آن معلومات نباشد و با عمل به آن معلومات و تمرين عملى دائمى به ياد آنها نباشد، به تدريج از يادش مى رود و به بوته فراموشى سپرده مى شود. و در اين هم شکى نداريم که عمل در همه شؤ ون داير مدار علم است هر زمان که علم قوى باشد عمل قوت مى گيرد. و هر زمان علم ضعيف باشد عمل هم ضعيف مى گردد. هر زمان که علم يک علم صالحى باشد، عمل هم صالح مى شود، و هر زمان که علم فاسد باشد عمل هم فاسد مى گردد. خداى تعالى هم حال علم و عمل را در آيه زير، به زمين و روئيدنى هاى آن مثل زده و فرموده : «و البلد الطيب يخرج نباته باذن ربه و الذى خبث لا يخرج الا نکدا...» و نيز شکى نداريم در اينکه علم و عمل ، اثرى متقابل در يکديگر دارند. قوى ترين داعى به عمل علم است و وقتى عمل واقع شد و اثرش به چشم ديده شد، بهترين معلمى است که همان علم را به آدمى مى آموزد. و همه اينها که گفته شد، انگيره شده است در اينکه مجتمع صالحى که علمى نافع و عملى صالح دارد، علم و تمدن خود را با تمام نيرو حفظ کند. و افراد آن مجتمع ، اگر فردى را ببينند که از آن علم تخلف کرد، او را به سوى آن علم برگردانند، و شخص منحرف از طريق خير و معروف را به حال خود واگذار نکنند، و نگذارند آن فرد در پرتگاه منکر سقوط نموده ، در مهلکه شر و فساد بيفتد، بلکه هر يک از افراد آن مجتمع به شخص منحرف برخورد نمايد، او را از انحراف نهى کند. امر به معروف و نهى از منکر، از لوازم و واجبات اجتماع معتصم بهحبل اللّه است و اين همان دعوت به فراگيرى و تشخيص معروف از منکر و امر به معروف و نهى از منکر است و اين همان است که خداى تعالى در اين آيه شريفه خاطرنشان ساخته و مى فرمايد: «يدعون الى الخير و يامرون بالمعروف و ينهون عن المنکر» و از اينجا روشن مى شود که چرا از خير و شر تعبير به معروف و منکر نمود. چون زمينه گفتار و مضمون آيه قبلى بود که ، مى فرمود: «همگى به حبل اللّه چنگ بزنيد و متفرق نشويد...» و معلوم است که چنين مجمع که همه افرادش چنگ به حبل اللّه دارند، معروف در آن خير، و منکر در آن شر است و ممکن نيست به عکس اين باشد و به فرض هم که اين نکته در نظر نبوده باشد، قطعا وجه اينکه خير و شر را معروف و منکر خوانده ، اين است که به حسب نظر دين ، خير معروف و شر منکر است ، نه به حسب عمل خارجى . الميزان ج : ۳ ص : ۵۷۸ و اما اينکه فرمود: «و لتکن منکم امة » بعضى از مفسرين گفته اند: کلمه «مِن » براى تبعيض است ، چون امر به معروف و نهى از منکر - و به کلى دعوت به سوى خير - از واجبات کفائى است و مثل نماز و روزه واجب عينى نيست و قهرا وقتى در هر جامعه اى عده اى اين کار را بکنند، تکليف از سايرين ساقط مى شود. ولى بعضى گفته اند: اين کلمه بيانيه است . و مراد از آيه شريفه اين است که : ((شما با اين اجتماع صالح (و متمسک بحبل اللّه ) که داريد، بايد امتى باشيد که به سوى خير دعوت مى کنند)). در نتيجه جريان اين کلام همانند اين است که بگوئيم : «و ليکن لى منک صديق » که منظورمان از اين سخن اين است که تو بايد دوست من باشى . و ظاهرا منظور اين مفسر از بيانيه بودن من اين است که اين کلمه ، نشويه ابتدائى باشد. امر به معروف و نهى از منکر اگر واجب باشد واجب کفايى است و آنچه سزاوار است گفته شود اين است که بحث و بگو مگو در اينکه کلمه «مِن » تبعيضى است و يا بيانيه ، بحثى بى فايده است و به نتيجه اى منتهى نمى شود. براى اينکه دعوت به خير و امر به معروف و نهى از منکر از امورى است که اگر واجب باشد طبعا واجب کفائى خواهد بود. چون بعد از آنکه فرضا يکى از افراد اجتماع اين امور را انجام داد، ديگر معنا ندارد که بر ساير افراد اجتماع نيز واجب باشد که همان کار را انجام دهند. پس اگر فرض کنيم ، امتى هست که روى هم افرادش داعى به سوى خير و آمر به معروف و ناهى از منکرند، قهرا معنايش اين خواهد بود که در اين امت افرادى هستند که به اين وظيفه قيام مى کنند. پس مساءله در هر حال قائم به بعضى افراد جامعه است ، نه به همه آنها و خطابى که اين وظيفه را تشريع مى کند، اگر متوجه همان بعضى باشد که هيچ ، و اگر متوجه کل جامعه باشد، باز هم به اعتبار بعض است . و به عبارتى ديگر، بازخواست و عقاب در تخلف اين وظيفه ، متوجه تک تک افراد است . ولى پاداش و اجرش از آن کسى است که وظيفه را انجام داده باشد. و به همين جهت است که مى بينيم دنبال جمله فرمود: «و اولئک هم المفلحون ». ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۵۷۹ پس ظاهر همين است که به قول آن مفسر، کلمه «مِن » تبعيضى است ، و در محاورات خود ما نيز اگر در مثل چنين ترکيبى و چنين کلامى ، کلمه «من » بکار رفته باشد، ظاهرش همين است که براى تبعيض باشد مگر آنکه دليلى در کلام باشد، و دلالت کند بر اينکه معناى ديگرى از اين کلمه منظور است . اين را هم بايد دانست که موضوعات سه گانه ، يعنى دعوت به خير، و امر به معروف ، و نهى از منکر، بحثهاى تفسيرى بس طولانى و عميق دارد که ان شاء اللّه در موارد ديگرى که مناسب باشد متعرض آنها و همچنين بحث هائى علمى و نفسى و اجتماعى مربوط به آن مى شويم . نهى از تفرقه و اختلاف در آراء و عقايد وَ لا تَکُونُوا کالَّذِينَ تَفَرَّقُوا وَ اخْتَلَفُوا مِن بَعْدِ مَا جَاءَهُمُ الْبَيِّنَت ... بعيد نيست که جمله «من بعد ما جاءهم البينات » متعلق باشد فقط به جمله : «و اختلفوا» و در اين صورت مراد از «اختلاف »، تفرق از حيث اعتقاد و مراد از «تفرق » اختلاف و تشتت از حيث بدنها است . و اگر تفرق را جلوتر از اختلاف ذکر فرمود، براى اين بود که تفرقه و جدائى بدنها از يکديگر، مقدمه جدائى عقايد است ، چون وقتى يک قوم به هم نزديک و مجتمع و مربوط باشند، عقايدشان به يکديگر متصل و در آخر از راه تماس و تاءثير متقابل متحد مى شود. و اختلاف عقيدتى در بينشان رخنه نمى کند. بر عکس وقتى افراد از يکديگر جدا و بريده باشند، همين اختلاف و جدائى بدنها باعث اختلاف مشربها و مسلکها مى شود و به تدريج هر چند نفرى داراى افکار و آرائى مستقل و جداى از افکار و آراى ديگران مى شوند و تفرقه و جدائى باطنى هم پيدا نموده شق عصاى وحدتشان مى شود. پس کانه خداى تعالى خواسته است بفرمايد: «شما مسلمانان مثل آن امتها نباشيد که در آغاز بدنهايشان از يکديگر جدا شد و از جماعت خارج شدند و در آخر اين جدائى از اجتماع ، سبب شد که آراء و عقائدشان هم مختلف گردد». و مى بينيم که خداى تعالى اين اختلاف را در مواردى از کلامش به بغى نسبت داده مثلا فرموده : «و ما اختلفوا فيه الا من بعد ما جاءتهم البينات بغيا بينهم » با اينکه مساءله ظهور اختلاف در آراء و عقائد، امرى ضرورى است و جلوگيرى افراد از آن ممکن نيست ، ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : .۵۸ چون درک و فهم افراد مختلف است ، ليکن همانطور که اين بروز اختلاف ضرورى است ، برطرف شدن آنهم به وسيله اجتماع ضرورى است . و اجتماع بدنها با يکديگر به خوبى مى تواند اين اختلاف را برطرف سازد. پس رفع اختلاف امرى است ممکن و مقدور - البته مقدور بواسطه . و خلاصه اگر جامعه مستقيما نتواند اختلاف را برطرف سازد، با يک واسطه مى تواند. و آنهم اين است که بدنها را بهم متصل و مرتبط سازد، پس با اين حال ، اگر امتى نخواهد اينکار را بکند امتى باغى و ستمگر است . و خودش به دست خود اختلاف راه انداخته و در آخر هلاکت را براى خود فراهم کرده است . علت تاءکيد فراوان قرآن کريم به دعوت به اتحاد و نهى از اختلاف و قرآن کريم به همين جهت دعوت به اتحاد را بسيار تاکيد نموده و نهى از اختلاف را به نهايت رسانده و اين نيست مگر به خاطر اينکه تفرس و ژرف نگرى مى کرده ، و مى دانسته که اين امت مانند امتهائى که قبل از ايشان بودند و بلکه بيش از آنان دستخوش اختلاف مى شوند. و ما مکرر خاطر نشان ساخته ايم که از داب قرآن مى فهميم هرگاه در تحذير و هشدار دادن از خطرى و نهى از نزديک شدن به آن بسيار تاکيد مى کند، نشانه اين است که اين خطر پيش مى آيد، و يا مثلا اين عملى که بسيار از آن نهى فرموده ارتکاب خواهد شد و مساءله وقوع اختلاف در امت اسلام را رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله ) هم خبر داد، و فرمود: چيزى نمى گذرد که اختلاف بطور نامحسوس و آرام آرام در امتش رخنه مى کند و در آخر امتش را به صورت فرقه هايى گوناگون در مى آورد و امتش مختلف مى شوند، آنطورى که يهود و نصارا مختلف شدند، که ان شاء اللّه روايت آن جناب در اين باب در بحث روايتى خواهد آمد. جريان حوادث هم اين پيشگوئى قرآن و پيامبر (صلى اللّه عليه و آله ) را تصديق کرد، چيزى از رحلت رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله ) نگذشت که امت اسلام قطعه قطعه شد و به مذاهبى گوناگون منشعب گشت ، هر مذهبى صاحب مذهب ديگر را تکفير کرد و اين بدبختى از زمان صحابه آن حضرت تا امروز ادامه دارد و هر زمانى که شخصى خيرخواه برخاست تا اختلاف بين اين مذاهب را از بين ببرد، به جاى از بين بردن اختلاف ، و يک مذهب کردن دو مذهب ، مذهب سومى بوجود آمد. و آنچه که بحث ما با تجزيه و تحليل ما را بدان رهنمون مى شود، اين است که همه اين اختلاف هائى که در اسلام پديد آمد همه به منافقين منتهى مى گردد، همان منافقينى که قرآن کريم خشن ترين و کوبنده ترين بيان را درباره آنان دارد و مکر و توطئه آنان را عظيم مى شمارد. چون اگر خواننده عزيز بياناتى را که قرآن کريم در سوره بقره و توبه و احزاب و منافقين و ساير سوره ها درباره منافقين دارد، به دقت مورد مطالعه قرار دهد لحنى عجيب خواهد ديد. تازه اين لحن منافقين در عهد رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله ) است که هنوز وحى قطع نشده بود. الميزان ج : ۳ ص : ۵۸۱ (و اگر دست از پا خطا مى کردند و حتى در درون خانه هايشان توطئه اى مى چيدند، بلافاصله خبرش به وسيله وحى به رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله ) و به وسيله آن جناب به عموم مسلمانان مى رسيد. «مترجم ») آن وقت چطور شد که بعد از درگذشت رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله ) ديگر هيچ سخنى از منافقين در ميان نيامد. و ناگهان سر و صدايشان خوابيد (آيا هيچ عاقلى احتمال مى دهد که با رفتن آن جناب نفاق تمام شد و منافقين هم از بين رفتند؟!) به هر حال بعد از رحلت آن جناب بسيار زود مردم متفرق شدند و مذاهب گوناگون بين آنها جدائى و دورى افکند. و حکومتها مردم را در بند تحکم و استبداد خود کشيدند و سعادت حياتشان را به شقاوت ، و هدايتشان را مبدل به ضلالت و غى نمودند (و اللّه لمستعان ). (در اينجا بد نيست تذکر دهم که استاد علامه اعلى اللّه مقامه را عادت چنين بود که هر وقت سخن از ناملايمات و گرفتاريهاى مسلمين به ميان مى آمد، اين کلمه را تکرار مى فرمود: «و اللّه المستعان » - «مترجم »). و اميدوارم خداى تعالى توفيق دهد در تفسير سوره برائت ان شاء اللّه اين بحث را بطور کامل دنبال کنيم . يَوْمَ تَبْيَض وُجُوهٌ وَ تَسوَدُّ وُجُوهٌ ... هُمْ فِيهَا خَلِدُونَ از آنجائى که مقام آيات مورد بحث ، مقام کفران نعمت بود، و کفران به نعمت هم نظير خيانت ، باعث خست و فرومايگى انفعال و شرمندگى مى شود. لذا خداى تعالى در اين مقام از ميان انواع عذاب هاى آخرت ، عذابى را ذکر کرد که با حالت شرمندگى مناسبت دارد و حال شرمندگان را ممثل مى سازد، و آن عبارت است از سيه روئى که در دنيا هم مردم دنيا اين تعبير را در مورد شرمندگان و امثال آنان دارند. همچنانکه جمله : «فاما الذين اسودت وجوههم اکفرتم بعد ايمانکم ...» به خوبى بر اين معنا دلالت دارد. و همچنين از ميان همه ثوابهاى اخروى - که مى تواند ثواب شاکران اين نعمت باشد - مى توان ثوابى را نام برد که با شکرگزارى تناسب داشت ، و آن رو سفيدى است که در محاورات دنيائى نيز دلالت بر خشنودى و پسند دارد. رده:تفسیر المیزان

آیات این صفحه