تفسیر المیزان

لَتَجِدَنَّ أَشدَّ النَّاسِ عَدَوَةً لِّلَّذِينَ ءَامَنُوا الْيَهُودَ وَ الَّذِينَ أَشرَکُوا وَ لَتَجِدَنَّ أَقْرَبَهُم مَّوَدَّةً لِّلَّذِينَ ءَامَنُوا الَّذِينَ قَالُوا إِنَّا نَصرَى ذَلِک بِأَنَّ مِنْهُمْ قِسيسِينَ وَ رُهْبَاناً وَ أَنَّهُمْ لا يَستَکبرُونَ(۸۲) وَ إِذَا سمِعُوا مَا أُنزِلَ إِلى الرَّسولِ تَرَى أَعْيُنَهُمْ تَفِيض ‍ مِنَ الدَّمْع مِمَّا عَرَفُوا مِنَ الْحَقِّ يَقُولُونَ رَبَّنَا ءَامَنَّا فَاکْتُبْنَا مَعَ الشهِدِينَ(۸۳) وَ مَا لَنَا لا نُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَ مَا جَاءَنَا مِنَ الْحَقِّ وَ نَطمَعُ أَن يُدْخِلَنَا رَبُّنَا مَعَ الْقَوْمِ الصلِحِينَ(۸۴) فَأَثَبَهُمُ اللَّهُ بِمَا قَالُوا جَنَّتٍ تجْرِى مِن تحْتِهَا الاَنْهَرُ خَلِدِينَ فِيهَا وَ ذَلِک جَزَاءُ الْمُحْسِنِينَ(۸۵) وَ الَّذِينَ کَفَرُوا وَ کذَّبُوا بِئَايَتِنَا أُولَئک أَصحَب الجَْحِيمِ (۸۶) ترجمه تفسير الميزان جلد ۶ صفحه :۹۱ ترجمه آيات بگو اى اهل کتاب شما بر دين و مسلکى که قابل اعتنا و اعتماد باشد نيستيد و نخواهيد بود تا آنکه تورات و انجيل را (که يکى از احکامش ‍ ايمان به محمد (صلى الله عليه و آله ) است و آنچه را که از طرف پروردگارتان بسوى شما نازل شده ، اقامه کنيد. (آنان علاوه بر اينکه اقامه نمى کنند) همين قرآنى که بتو نازل شده هر آينه طغيان و کفر بسيارى از آنان را زيادتر مى کند، بنابراين غمناک مباش بر قومى که کفر ورزيدند .(۶۸) بدرستى منافقينى که بظاهر ايمان آوردند و آنان که يهودى گرى را اختيار کردند و هم چنين بى دينان و نصارا هر کدام از آنان به خدا و روز جزا ايمان صحيح بياورند و عمل صالح کنند ترسى بر ايشان نيست و (خداوند از کفر قبليشان ميگذرد) در آخرت اندوهى ندارند .(۶۹) هر آينه و به تحقيق ما از بنى اسرائيل عهد و پيمان گرفتيم و بسويشان پيغمبرانى فرستاديم ، هر وقت پيغمبرى حکمى که مخالف با هواى نفسشان بود برايشان آورد عده اى را تکذيب و عده اى را به قتل رسانيدند .(۷۰) و گمان کردند آزمايشى در کار نيست ، در نتيجه کور و کر شدند. آنگاه خداوند از آنان گذشت بار ديگر کثيرى از آنها کر و کور شدند. آنگاه خداوند از آنان گذشت بار ديگر کثيرى از آنها کر و کور شدند. و خداوند بيناى به اعمال ايشان است .(۷۱) ترجمه تفسير الميزان جلد ۶ صفحه : ۹۲ هر آينه کافر شدند کسانى که گفتند محققا خداوند همان مسيح فرزند مريم است و مسيح خود گفت : اى بنى اسرائيل خدا را بپرستيد که پروردگار من و پروردگار شما است . بدرستى حقيقت اين است که کسى که شرک به خدا مى ورزد محققا خداوند بهشت را بر او حرام کرده و جايش در آتش خواهد بود. هيچ ياورى از ياوران براى ستمکاران نيست .(۷۲) هر آينه کافر شدند کسانى که گفتند محققا خداوند سومى اقانيم سه گانه است . و حال آنکه هيچ معبودى جز خداى واحد نيست . و اگر دست از اين گفته هايشان بر ندارند بطور حتم عذابى دردناک بجان کسانى مى افتد که بر اين گفته ها پافشارى نموده و همچنان آنرا ادامه ميدهند .(۷۳) آيا بسوى خدا بازگشت و استغفار نمى کنند؟ و حال آنکه خداوند غفور و رحيم است .(۷۴) مسيح فرزند مريم ، رسولى بيش نيست ، قبل از او هم رسولانى بودند. و مادرش مريم صديقه اى بود مانند ساير زنان صديقه . اين مادر و فرزند غذا مى خوردند (و مانند ساير جانداران محتاج به غذا بودند). نگاه کن ببين چطور براى آنها آيات را بيان مى نمائيم آنگاه ببين چگونه از شنيدن آن آيات روشن روى بر مى تابند .(۷۵) بگو آيا مى پرستيد بغير خدا چيزى را که مالک نفع و ضررى براى شما نيستند و حال آنکه خداوند شنوا و دانا است ؟! .(۷۶) بگو اى اهل کتاب در دين خود بغير حق غلو مکنيد، و هوسهاى پيشينيان که محققا گمراه بودند و نفوس بسيارى را هم گمراه کردند و از طريق ميانه منحرف شدند پيروى ننماييد .(۷۷) از بنى اسرائيل آنان که کافر شدند بزبان داود و عيسى بن مريم لعنت و نفرين شدند. و اين براى همان عصيانى بود که ورزيدند و اصولا مردمى تجاوز پيشه بودند .(۷۸) مردمى بودند که از منکراتى که ميکردند دست برنمى داشتند. راستى بد اعمالى انجام مى دادند .(۷۹) بسيارى از آنان را مى بينى که دوست مى دارند کسانى را که کافر شدند، چه بد توشه ايست که بدست خود براى خود پيش فرستادند، خود باعث شدند خداوند بر آنان خشم گرفته و در نتيجه در عذاب جاودانه بسر برند .(۸۰) اينان اگر بخدا و به نبى او و به آنچه به نبى نازل شده ايمان مى آوردند کفار را دوست نمى گرفتند، و ليکن بسياريشان فاسقند .(۸۱) هر آينه مييابى يهود و مشرکين را دشمن ترين مردم نسبت به کسانى که ايمان آوردند و هر آينه مييابى آنان که گفتند ما نصارائيم دوست ترين مردم نسبت به مؤ منين و اين براى اين جهت است که ملت نصارا قسيسين و رهبان دارند و اصولا مردمى هستند که تکبر نمى ورزند .(۸۲) و وقتى که مى شنوند قرآنى را که به رسول الله نازل شده مى بينى چشم هايشان پر از اشک مى شود، براى خاطراينکه حق را شناخته اند از اين جهت دلهايشان نرم و اشکشان جارى ميشود، مى گويند، بار پروردگارا! ايمان آورديم ، پس ما را هم در سلک کسانى بنويس که شهادت به حقانيت دين دادند .(۸۳) ترجمه تفسير الميزان جلد ۶ صفحه : ۹۳ چه خواهد بود براى ما اگر ايمان خواهد بود به خدا و بآنچه از حق به سوى ما نازل شده بياوريم که خداوند ما را در سلک مردم صالح در آورد؟! .(۸۴) (در نتيجه اين رفتارشان ) و به پاس اين گفته هايشان خداوند بهشتهائى پاداششان داد که از زير آن نهرها روان و آنان در آن بهشتها خالد و جاودانند، و اين پاداش ، پاداش نيکوکاران است .(۸۵) و کسانى که کافر شدند و تکذيب کردند آيات ما را ايشان اصحاب دوزخند .(۸۶) بيان آيات اين آيات از نظر سياق طورى هستند که مى توان بينشان اتصال و ارتباطى بر قرار نمود، و اما نسبت به دو آيه قبل صرفنظر از آيه «يا ايها الرسول بلغ ما انزل اليک من ربک ...» آنطور نيست ، يعنى به هيچ وجه نمى توان بين اين آيات و آيه «و لو انهم اقاموا التوريه و الانجيل ...» ارتباط بر قرار نمود، و اما ارتباط آنها با يک آيه قبل ، يعنى آيه «يا ايها الرسول ...» قبلا راجع به آن صحبت کرديم ، و ديگر تکرارنمى کنيم ، و به نظر مى رسد که گذشته از چند آيه که در خلال آيات اين سوره جاى دارند، مانند آيه تبليغ و آيه ولايت بين تمامى آيات اين سوره جهت جامع و وحدت سياقى هست ، زيرا آيات مورد بحث بر همان سياق آيات قبلى است ، يعنى آيات از اول سوره تا اينجا و مضامين آيات اين سوره از آيه «و لقد اخذ الله ميثاق بنى اسرائيل و بعثنا منهم اثنى عشر نقيبا» که آيه دوازدهم است تا آخر آيات مورد بحث و هم چنين تا آخر سوره همگى در خصوص اهل کتاب است . نکته درباره جمله : «لستم على شى ء» در آيه شريفه :«قل يا اهل الکتاب لستم على شى ء...» قُلْ يَأَهْلَ الْکِتَبِ لَستُمْ عَلى شىْءٍ حَتى تُقِيمُوا التَّوْرَاةَ وَ الانجِيلَ ... در اين آيه شريفه نکته ايست که بيان آن محتاج است به چند کلمه توضيح ، و آن اينست که آدمى در خلال کارهاى خود اين حقيقت را درک مى کند که اگر بخواهد کارى را از کارهاى سنگين انجام دهد که در آن حاجت به اعمال قوت و شدتى باشد، لازم است که به جايگاهى مستوى که وى بر آن مسلط باشد تکيه کرده يا بر آن مرتبط شود، مثلا کسى که چيزى را بطرف خود مى کشد و يا چيزى را از خود دفع مى کند و يا چيز سنگينى را بدوش مى گيرد و يا آنرا سر پا مى کند قبلا پاى خود را در زمين و جائى که لغزشگاه نباشد قرار مى دهد، چون مى داند اگر جز اين کند از عهده انجام آن کار بر نمى آيد، و اين مطلب در علوم مربوطه بخوبى مورد بررسى قرار گرفته است ، و ما اگر اين مطلب را در امور معنوى مثل اعمال روحى و يا اعمال بدنى که با نفسانيات بستگى دارد راه داده و اين حساب را در آنجا هم بکنيم چنين نتيجه مى گيريم که بيشتر افعال و کارهاى بزرگ محتاج به پايه و اساسى از معنويات و بنيادى از نفسانيات است ، آرى کارهاى بزرگ از هر کسى ساخته نيست ، نفسى بردبار و همتى بلند و عزمى آهنين لازم دارد، کما اينکه رستگارى در آخرت و موفقيت در ايفاى وظائف عبوديت هم محتاج است به دلى پارسا و پرهيزگار. ترجمه تفسير الميزان جلد ۶ صفحه : ۹۴ وقتى اين مقدمه روشن شد نکته اى که در جمله «لستم على شى ء» است بخوبى روشن مى شود، چه اين جمله کنايه ايست از اينکه اهل کتاب جا پاى محکمى که بتوانند بر آن تکيه کرده و تورات و انجيل و ساير کتب آسمانى را بپا داشته و از انقراض آنها جلوگيرى بعمل آورند، ندارند، و اين اشاره است به اينکه دين خداوند و فرامين او بار بس ‍ سنگينى است که آدمى بخودى خود از اقامه آن عاجز است ، مگر اين که بر اساسى ثابت تکيه داشته باشد، و گرنه کسى از روى هوا و هوس ‍ نفسانى نمى تواند دين خدا را اقامه کند، و اين اشاره را در بسيارى از آيات قرآنى مى يابيم ، چنانکه آيه شريفه «انا سنلقى عليک قولا ثقيلا» يکى از آنهائى است که اين اشاره را در خصوص قرآن دارد، و آيه «لو انزلنا هذا القرآن على جبل لرايته خاشعا متصدعا من خشى ه الله و تلک الامثال نضربها للناس لعلهم يتفکرون » و آيه «انا عرضنا الامانه على السموات و الارض و الجبال فابين ان يحملنها و اشفقن منها...» يکى پس از ديگرى از همان آياتند. و نيز قرآن کريم در باره تورات خطاب به موسى نموده و مى فرمايد: «فخذها بقوه و امر قومک ياخذوا باحسنها» و هم خطاب به بنى اسرائيل کرده و مى گويد: «خذوا ما آتيناکم بقوه » و خطاب به يحيى بنابراين يا يحيى خذ الکتاب بقوة ، يهود و نصارا فاقد پايگاهى قابل اعتماد براى اقامه دين هستند مقدمه اى که گفته شد معناى اين آى ه چنين مى شود: شما فاقد پايگاهى هستيد که براى اقامه دينى که خدا بسويتان فرستاده ناگزير از اعتماد بر آن هستيد و تقوا و توبه پى در پى و اعتماد به رکن او نيز ن داريد، آرى شما سر در راه اطاعت خداوند نداريد، بلکه سر پيچ و متجاوز از حدود خداييد. و اين معنائى است که از آيه زير نيز بخوبى استفاده مى شود زيرا در اين آيه خطاب را متوجه به نبى خود و هم به مؤ منين نموده و مى فرمايد: «شرع لکم من الدين ما وصى به نوحا و الذى اوحينا اليک و ما وصينا به ابراهيم و موسى و عيسى » در حقيقت اديان الهى را منحصر در شريعت هاى انبياى نامبرده کرده ، سپس مى فرمايد: «ان اقيموا الدين و لا تتفرقوا فيه » بيان مى کند که برگشت همه اين دستورات وحدت کلمه در اقامه دين است ، آنگاه دنبالش مى فرمايد: «کبر على المشرکين ما تدعوهم اليه » و اين براى اينست که به نظرهاى کوتاهشان اتفاق و پايدارى در پيروى دين ، امرى دشوار و بزرگ مى رسيده ، سپس با جمله «الله يجتبى اليه من يشاء و يهدى اليه من ينيب » خبر مى دهد از اينکه اقامه دين براى کسى جز به هدايت پى در پى الهى دست نمى دهد و کسى هم موفق به آن نمى گردد مگر اينکه متصف به انابه باشد و با رجوع پى در پى اش به درگاه خدا، رشته ارتباط با آن درگاه بر قرار داشته باشد، و يا جمله «و ما تفرقوا الا من بعد ما جائهم العلم بغيا بينهم » که جهت تفرقه و پراکندگيشان و علت اينکه نتوانستند دين خدا را اقامه کنند بيان مى کند که آنها راه ظلم و تعدى را پيش گرفته و از راه وسط و شيوه عادله اى که خدا برايشان مقرر فرموده ، منحرف شدند. نظير اين آيات در مواضع متعددى از قرآن کريم بچشم مى خورد، از آن جمله مى فرمايد: «فاقم وجهک للدين حنيفا فطره الله التى فطر الناس عليها لا تبديل لخلق الله ذلک الدين القيم و لکن اکثر الناس لا يعلمون . منيبين اليه و اتقوه و اقيموا الصلوه و لا تکونوا من المشرکين . من الذين فرقوا دينهم و کانوا شيعا کل حزب بما لديهم فرحون » زيرا در اين آيات هم اين معنا را بيان مى کند که وسيله اقامه دين صحيح که همان دين فطرت است بازگشت به سوى خدا و حفظ ارتباط به حضرت او و قطع رابطه نکردن با اوست . و در آيات قبلى هم به همين معنا اشاره فرموده و بيان کرد که جهت لعنت خدا و غضبش بر يهود اين بود که آنان از حدود خداوند تجاوز نمودند لذا خدا در بينشان دشمنى انداخت ، و در موضعى ديگر همين معنا را نسبت به نصارا بيان کرده و فرموده است : «فاغرينا بينهم العداوه و البغضاء الى يوم القيمه » و لذا مى بينيم در هر جاى قرآن که سخن از اين مقوله رفته است مسلمانان را هم از ثمرات شوم و عاقبت وخيم گناه و گسيختن رشته پيوند از خدا و بازگشت نکردن به سوى او تحذير فرموده است ؛ آرى مصيبت عداوت و بغضا که براى جمعيت هاى بشرى مصيبتى است دردناک ، در اثر گناهان مذکور در اين آيات روى مى دهد. در اين آيات به يهود و نصارا اعلام خطر شده است که بزودى دچار اين مصيبت مى شوند، و نيز به آنان خبر مى دهد که نخواهند توانست تورات و انجيل و ساير کتب آسمانى شان را اقامه و احيا کنند، اتفاقا تاريخ هم اين مطلب را تصديق کرده و نشان داده که اين دو ملت همواره به جرم بريدن رشته ارتباط با خدا دچار تشتت مذاهب و دشمنى و بغضاى بين خودشان بوده اند، در آيه «فاقم وجهک للدين حنيفا» و آيات ديگرى از اين سوره مسلمانان را هم از اينکه روش اهل کتاب را پيش ‍ گرفته و از خداى تعالى بريده و بازگشت به سويش را ترک کنند زنهار مى دهد. و ما در مجلدات سابق در ذيل آياتى که متعرض اين مطلب اند بحثى گذرانديم ، و به زودى در ذيل آيات ديگرى هم ان شاءالله تعالى قسمتى ديگر از اين بحث را دنبال خواهيم نمود. و اما درباره آيه «و ليزيدن کثيرا منهم ما انزل اليک من ربک طغيانا و کفرا» سابقا بحث شد. و آيه «فلا تاس على القوم الکافرين » نبى (صلى الله عليه و آله و سلم ) را به صورت نهى از تاسف و اندوه بر کفار، تسليت مى دهد. عوامل سعادت آدمى إِنَّ الَّذِينَ ءَامَنُوا وَ الَّذِينَ هَادُوا وَ الصبِئُونَ وَ النَّصرَى ... ترجمه تفسير الميزان جلد ۶ صفحه : ۹۷ بر حسب ظاهر «صابئون » عطف ا ست بر «الذين آمنوا» البته عطف بر محل آن ، نه بر ظاهرش ، و ليکن جماعتى از علماى نحو اين را جايز ندانسته و گفته اند: قبل از آنکه خبر «ان » در کلام بيايد چيزى را نمى توان بر محل اسم آن عطف کرد، و ليکن اجتهادشان اجتهاد در مقابل نص است ، ب راى اينکه خود اين آيه دليل بر جواز آنست ، زيرا در اين آيه «صابئون » که در حالت رفع است به محل اسم «ان » که کلمه «الذين » است عطف شده . اما معناى آيه ، بايد دانست که اين آيه در مقام بيان اين مطلب است که در باب سعادت و نيک بختى براى اسما و القاب هيچ اثرى نيست ، بنابراين ، اينکه عده اى خود را به نام مؤ منين و جمعى بنام يهودى و طائفه اى به نام صابئين و فرقه اى نصارا نام نهاده اند از اين نام گذاريها چيزى از سعادت عايدشان نمى شود، چيزى که در جلب سعادت دخالت دارد ايمان به خدا و روز جزا و عمل صالح است . و ما راجع به اين مطلب در تفسير آيه ۶۲ سوره بقره در جلد اول بحث کرديم . لَقَدْ أَخَذْنَا ميثاقَ بَنى اِسرائيلَ وَ أَرْسلْنَا إِلَيهِمْ رُسلاً ... گفتيم اين آيه وعده اى از آيات بعديش متعرض حال اهل کتابند، چنان که در آيه گذشته يعنى آيه «قُلْ يَأَهْلَ الْکِتَبِ لَستُمْ عَلى شىْءٍ حَتى تُقِيمُوا التَّوْرَاةَ وَ الانجِيلَ ...» دليلى عليه آنان اقامه شده بود که خلاصه اش اين بود که : جرايم و گناهان باعث قطع رابطه با خداوندند، و با نداشتن رابطه (پناه بر خدا) چيست که آدمى بوسيله اعتماد بر آن کتاب خدا را اقامه و احيا کند؟ و ما احتمال مى دهيم اين آيات مربوط باشند به آيه «ان الذين آمنوا و الذين هادوا...» و در نتيجه تصديق اين معنا باشد که اسم و لقب ، هيچ اثرى در سعادت آدمى ندارد، زيرا اگر اثرى داشت جلو اينها را از پيغمبرکشى و همچنين از تکذيب پيغمبران مى گرفت ، و از هلاکتشان بوسيله فتنه هاى هلاک کننده و گناهان بزرگ مى رهانيد؛ ممکن هم هست اين آيات به منزله توضيح باشند براى آيه «ان الذين آمنوا و الذين هادوا...» و اين آيه نيز مانند توضيح باشد براى آيه «يا اهل الکتاب لستم على شى ء...» در اين صورت نيز معنا واضح است . «فريقا کذبوا و فريقا يقتلون » ظاهر اينست که کلمه «فريقا» در اين دو جا هر کدام مفعول باشد براى فعل بعديش ، که به منظور فهمانيدن عنايتى جلوتر از فعل خود ذکر شده اند، و گرنه ترتيب تقديرى و واقعيش ‍ اين است : «کذبوا فريقا و يقتلون فريقا»، و سخن کوتاه ، همه آن دو فعل و دو مفعول براى جمله «کلما جاءهم رسول ...» و معناى آيه تقريبا اين است : هر وقت رسولى بسوى ايشان آمد و پيامى آورد که خوش آيند و مورد پسندشان نبود، با آن رسول بصورت زشت و ناخوشايندى روبرو شدند، و دعوتش را قبول نکردند، خلاصه ، انبيائى که به سوى اين قوم آمدند دو دسته شان کردند: يکى آنانکه دعوى نبوتشان را تکذيب کردند؛ و ديگر آنان که بدست مردم کشته شدند. در مجمع البيان فرموده : ممکن است کسى بپرسد چطور در اين آيه کلمه مستقبل يعنى «يقتلون » عطف بر ماضى يعنى «کذبوا» شده است ؟ جوابش اين است که اين عطف براى اين است که دلالت کند بر اينکه کار اينها اين بوده ، در گذشته انبيا را تکذيب کردند و کشتند، و در آينده هم اگر به پيغمبرى دست پيدا کنند او را تکذيب خواهند کرد و خواهند کشت ، و در جائى که چنين نکته ا ى در بين باشد عطف مستقبل بر ماضى صحيح است ، علاوه بر اينکه جمله «يقتلون » فاصله است ، و چون چنين است لازم است با رؤ وس آيه ها مطابق باشد. چون يهود براى خود برترى مى پنداشتند کور و کر شدند (از دين حق و شنيدن پند عاجزگشتند) وَ حَسِبُوا أَلا تَکُونَ فِتْنَةٌ فَعَمُوا وَ صَمُّوا ... اين آيه متمم آيه قبلى است . «حسبان » به معناى پندار است و «فتنه » به معناى امتحانى است که شخص بيخبر را مغرور سازد، و به معنى مطلق شر و بلا هم هست و «عمى » در اينجا عبارتست از نداشتن چشم حق بين ، و تميز ندادن ميان خير و شر و «صمم » به معناى کرى است ، و مراد از آن در اينجا نشنيدن پند و موعظه و بى اعتنائى به نصيحت است ، و اين «عمى » و «صمم » (کورى و کرى ) هر دو معلولند براى هم ان پندار غلطشان که خيال مى کردند فتنه و امتحانى در کار نيست ، و ظاهر سياق آيه اينست که «حسبان » هم که علت کرى و کوريشان بود، خود معلول علتى ديگر است ، و آن اينست که آنها براى خود فضيلت و کرامتى مى پنداشتند، و آن فضيلت اين بود که مى گفتند ما از شاخه هاى شجره يعقوب هستيم ، و مى گفتند ما پسران خدا و دوستان اوييم ، و چون چنين فضائلى را دارا هستيم پس عذابى براى ما نيست ، اگر چه به هر عمل زشت و معصيتى آلوده باشيم ، بنابراين معناى آيه (و خدا داناتر است ) چنين مى شود: اهل کتاب به خاطر عقيده هائى که درباره خود داشتند و خيال مى کرده اند که صرف يهودى بودن ايشان را از فتنه و بلا نگاه مى دارد از اين رو به همين پندار غلط کور و کر شدند، و کارشان بجائى رسيد که ديگر نمى توانستند حق را ببينند، و يا از شنيدن مطالب حق و نافع انبيا و دعوتشان بسوى حق برخوردار شوند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۶ صفحه : ۹۹ و اين را مى توان از مرجحات احتمال ما دانست ، که گفتيم : احتمال مى دهيم اين آيات به منزله دليلى باشد که توضيح مى دهد آيه «ان الذين آمنوا و الذين هادوا...» را، بنابراين ، محصل معنا اين مى شود: که اسماء و القاب ، به درد کسى نمى خورند، يهود هم بيهوده دل هاى خود را به اينکه اسمشان يهودى است خوش کرده اند، در صورتى که اسم ، کسى را کرامت و فضيلت نمى دهد، آرى يهود کشتن پيغمبران و تکذيب آنان و ساير جرايم خود را نمى توانند به اين اسم گزاريها محو کنند و آثار سوء گناهان خود را که همانا هلاکت و فتنه است از بين ببرند. ثُمَّ تَاب اللَّهُ عَلَيْهِمْ ثُمَّ عَمُوا وَ صمُّوا کثِيرٌ مِّنهُمْ وَ اللَّهُ بَصِيرُ بِمَا يَعْمَلُونَ توبه خداوند بر بندگان نظر رحمت او است ، برايشان ، و بار ديگر دستگيريش از آنان ، و اينکه فرمود: «ثُمَّ تَاب اللَّهُ عَلَيْهِمْ » يعنى سپس خداوند به لطف و رحمت به ايشان رجوع فرمود: دلالت دارد بر اينکه يکبار آنان را از رحمت خود دور کرده و به آن پندار غلط دچارشان ساخته ، و در نتيجه به کورى و کرى مبتلا شده اند سپس از جرمشان در گذشته و آن پندار غلط را از دلهايشان بيرون برده ، و در نتيجه آن کرى و کورى شان را بهبودى بخشيده ، و فهميده اند که آنان هم مانند همه ، جنس بشر و بندگان خدايند (نه پسر و دوست او)، و در نزد خدا هيچ کرامت و فضيلتى براى آنان نيست ، مگر اينکه تقوا پيشه کنند، و حق بين شوند، و مواعظ خداوند را که از زبان انبياى خود گوشزد بشر مى سازند، بشنوند، وقتى اين معنا را فهميدند متوجه شدند که اسم گذارى هيچ سودى ندارد، و ليکن بعد از همه اين عنايات بار ديگر به کرى و کورى سابق خود دچار شدند. «ثم عموا و صموا کثير منهم » در اينجا نکته اى بکار رفته ، و آن اينست که : کورى و کرى ر ا بار اول به همه يهود و بار دوم به کثيرى از آنان نسبت داده ، و لفظ «کثير» را از واو «عموا» و «صموا» که واو جمع است بدل آورد، اين نکته براى اين بکار رفته که اولا رعايت انصاف و حقيقت گوئى در کلام شده باشد، و بفهماند که اگر بار اول بطور عموم گفتيم : «عموا و صموا» نه براى اين بود که بطور کلى تمامى يهود به کرى و کورى گرائيدند، بلکه از باب نسبت دادن حکم بعض بود به کل که خود تعبيريست متعارف ؛ و ثانيا اشاره کند به اينکه بار اول همه يهود دچار کرى و کورى شدند و ليکن بار دوم عده کثيرى از آنها، و ثالثا بفهماند که توبه الهى اثرش بالمره باطل نمى شود، و لذا ديدند که در اثر توبه خداوند در بار اول عده اى به هدايت خداوند باقى مانده و دچار کرى و کورى مجدد نشدند، پس آنگاه خدايتعالى آيه شريفه را با جمله : «و الله بصير بما يعملون » ختم مى فرمايد تا بفهماند خدا را نمى توان به خود قياس کرد، آرى وقتى که کسى در حق ديگرى خوبى و احسان کند عمل وى معمولا در برابر چشم آن شخص پرده اى مى شود که بدى هاى او را نبيند و دوستش دارد. و ليکن خداوند اينطور نيست ، بينائى است که هيچ چيزى او را از ديدن حقيقت باز نمى دارد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۶ صفحه : ۱۰۰ لَقَدْ کفَرَ الَّذِينَ قَالُوا إِنَّ اللَّهَ هُوَ الْمَسِيحُ ابْنُ مَرْيَمَ اين آيه به منزله بيان اين جهت است که نصارا هم مانند يهود به نصرانيت خود دلخوش بودند، و ليکن اسم نصرانيت آنان را سودى نبخشيد و سرپوش کفر و شرک شان نشد، آرى اينان نيز به مثل يهود آنطور که بايد ايمان نياوردند، زيرا مى گفتند: « إِنَّ اللَّهَ هُوَ الْمَسِيحُ ابْنُ مَرْيَمَ : خدا همان مسيح ، فرزند مريم است »، نصارا در اين حرف و در کيفيت شرک به خدا و اينکه مسيح داراى جوهر الوهيت است مختلفند، طائفه اى از آنها قائلند که اقنوم مسيح که همان علم است شاخه ايست که از اقنوم رب تعالى که همان حيات است منشعب مى شود، و معناى پدرى خدا و پسرى مسيح اين است که اين از آن منشعب گشته است ، طايفه ديگرى مى گويند آن حقيقتى که تا قبل از مسيح بنام پروردگار ناميده مى شد، مقارن آمدن مسيح به حقيقت ديگرى که همان مسيح است منقلب شد، طايفه ديگرى مى گويند پروردگار در مسيح حلول کرد. و ما تفصيل اين مطلب را در بحثى که راجع به عيسى بن مريم (عليه السلام ) در تفسير سوره آل عمران کرديم (جلد ۳ ترجمه ) بيان نموديم ، و بايد دانست که اين سه قولى که درباره مسيح دارند هر سه با آيه شريفه «ان الله هو المسيح ابن مريم » قابل انطباقند، بنابراين مراد از کسانى که اين حرف را زده اند تنها قائلين به انقلاب نيستند؛ بلکه جميع نصارا است که درباره مسيح غلو کردند، و اينکه مسيح (عليه السلام ) را به پسرى مريم توصيف فرمود، خالى از اشعار و دلالت بر جهت کفر آنها نيست ، براى اينکه مى فهماند که آنها الوهيت را نسبت به يک انسانى داده اند که انسان ديگرى او را زائيده است و هر دو از خاک خلق شده اند، خاک کجا، خداى پاک کجا؟! وَ قَالَ الْمَسِيحُ يابَنى اِسْرائيلَ اعْبُدُوا اللَّهَ رَبى وَ رَبَّکمْ ... اين آيه استدلال مى کند به گفتار خود مسيح بر کفر آنان و بطلان عقيده شان ، چه گفتار خود آن حضرت که فرمود: «اعبدوا الله ربى و ربکم - بپرستيد الله را که هم پرورش دهنده من است و هم پرورش ‍ دهنده شما» دلالت دارد بر ا ينکه او خود مربوب است ، يعنى ديگرى رب و پرورش دهنده اوست ، و در مربوبيت بين او و مردم فرقى نيست و اينکه فرمود: «انه من يشرک بالله فقد حرم الله عليه الجنه » دلالت دارد بر اينکه اين گناه يعنى در الوهيت براى خداوند انباز گرفتن ؛ شرک است ، و مرتکب آن کافر؛ و نيز دلالت دارد بر اينکه بهشت بر کفار حرام است ، و در اينکه بطور حکايت از حضرت مسيح فرمود: «فقد حرم الله عليه الجنه و ماويه النار و ما للظالمين من انصار» عنايتى است به اينکه در ضمن بيان مطلب اشاره اى هم به بطلان نسبت ناروايشان به مسيح کرده باشد، و آن نسبت داستان تفديه است ، مسيحى ها نسبت مى دهند به حضرت مسيح که وى با پاى خود به طرف چوبه دار رفته ، بلکه خودش مى خواسته که خود را بدار آويزد، چون مى خواست جانش را فداى پيروان خود کند، بلکه خداوند از گناهان آنان در گذرد، و تکاليف الهى خود را از آنها بردارد، و در روز قيامت بدون اينکه بدن هايشان با آتش دوزخ تماسى پيدا کند يکسره به بهشت شان ببرد، تفصيل اين داستان در تفسير سوره آل عمران در قصه عيسى (عليه السلام ) گذشت ، مسيحى ها داستان بدار آويختن و نيز داستان تفديه را براى خاطر همين درست کرده اند که تنها از ديندارى به اسمش ‍ قناعت کرده ، و جميع محرمات الهى را به خيال اينکه خدا از آنان نهى ننموده مرتکب شوند، و در عين حال روز قيامت هم به پاداش اينکه براى خدا پسر درست کردند و... يکسره به بهشت درمى آيند!!! اين مطالبى را که آيه شريفه به آن اشاره مى کند، يعنى ۱ - امر به توحيد ۲ - بطلان عبادت مشرکين ۳ - خلود ستمکاران در آتش . همه در ابواب متفرقه از انجيل ها موجود است . بطلان و نامعقول بودن سخن نصارا که گفته اند: «ان الله ثالث ثلثة » لَّقَدْ کفَرَ الَّذِينَ قَالُوا إِنَّ اللَّهَ ثَالِث ثَلَثَةٍ يعنى يکى از سه چيزى که بترتيب عبارتند از: ۱ - پدر ۲ - پسر ۳ - روح ، يعنى کلمه الله بر هر يک از اين سه چيز منطبق است ، چون در ابواب مختلف انجيل ها زياد به چشم مى خورد اينکه : اب ، اله است ، ابن ، اله است و روح ، اله است . و در همين انجيل ها است که : اله در عين اينکه يکى است سه چيز است ، و مثال مى زنند به اينکه کسى بگويد: زيد فرزند عمرو، انسان است ، که در اينجا نيز يک چيز سه چيز است ، زيرا در مثال بيش از يک حقيقت چيزى نيست ، و در عين حال هم زيد است و هم پسر عمرو و هم انسان ، و غفلت کرده اند از اينکه اين کثرت و تعددى که در وصف است اگر حقيقى و واقعى باشد لابد موصوف هم متعدد خواهد بود، کما اينکه اگر موصوف حقيقتا واحد باشد قهرا کثرت و تعدد اوصاف اعتبارى خواهد بود، و محال ا ست که يک چيز در عين اينکه يکى است سه چيز باشد، عقل سليم اين معنا را نمى پذيرد. عجيب اينجا است که بسيارى از مبلغين مسيحى به اين حقيقت اعتراف کرده و درباره اين عقيده که جزو اوليات دين مسيح است مى گويند: اين مطلب از مسائل لا ينحلى است که از مذاهب پيشينيان به يادگار مانده ، و گرنه بحسب موازين علمى درست در نمى آيد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۶ صفحه : ۱۰۱ ما با کمال تعجب از آنها مى پرسيم با اين اعتراف پس چرا دست از آن بر نمى داريد؟ مگر در صحت و بطلان يک مطلب ، گذشته و آينده دخالت دارند؟! که اگر از سلف و نياکان به يادگار مانده باشد بدون دليل صحيح و لازم الاتباع باشد، و اگر خلف و نسل جوان آنرا گفت نبايد پذيرفت ؟! ترجمه تفسير الميزان جلد ۶ صفحه : ۱۰۲ وَ مَا مِنْ إِلَهٍ إِلا إِلَهٌ واحِدٌ اين جمله گفتار آنهائى را که مى گفتند: «إِنَّ اللَّهَ ثَالِث ثَلَثَةٍ » بدين صورت رد مى کند که ذات پروردگار متعال ذاتى است که به هيچ وجه پذيراى کثرت نيست ، احدى الذات است ، و در حالى هم که متصف به صفات کريمه عليا و اسماى حسنا مى شود در آن لحاظ هم متکثر نيست ، و آن صفات چيزى را بر ذات او نمى افزايند، خود صفات هم که روشن است اگر به يکديگر اضافه شوند موجب تعدد و تکثر در ذات نمى گردند، پس وقتى نه از ناحيه اضافه صفت به ذات و نه از ناحيه اضافه صفت به صفت تکثر نمى يابد، پس بايد گفت خداى تعالى احدى الذات است ، نه در عقل و نه در وهم و نه در خارج قابل انقسام و تکثر نيست ، و نيز بايد گفت خداى تعالى در ذات مقدسش چنان نيست که از دو چيز ترکيب يافته باشد، و هرگز نمى توان آن حقيقت را به چيزى و چيزى تجزيه کرد، و نيز نمى توان با نسبت دادن و صفى به آن جناب او را به دو چيز يا بيشتر تجزيه نمود، چگونه چنين امرى ممکن است ؟! و حال آنکه هر چيزى را بخواهيم در عالم فرض و يا در عالم وهم و يا در عالم خارج به آن حقيقت بيفزائيم ، او خود با آن چيز همراه است ، و از آن جدا نيست . رده:تفسیر المیزان