المیزان جلد۶ بخش۹
البته اين را هم بايد دانست اينکه گفتيم خداى تعالى ، واحد و هم احدى الذات است ، مراد وحدت عددى که در ساير موجودات عالم داراى کثرتند بکار مى رود، نيست ، خداوند متعال نه در ذات و نه در اسم و صفت به کثرت و نه به وحدت عددى متصف نمى شود، و چطور بشود؟ و حال آنکه اين کثرت و اين سنخ وحدت هر دو از آثار و احکام صنع مخلوقات خدايند و اين جمله که فرمود «وَ مَا مِنْ إِلَهٍ إِلا إِلَهٌ واحِدٌ » تاکيد بليغى است در توحيد، بطورى که هيچ عبارت ديگرى بهتر از اين تاکيد را نمى رساند، چون که کلام بطور نفى و استثنا ريخته شده است ، علاوه بر اين ، حرف «من » را بر سر نفى در آورده تا استغراق را تاکيد کند، علاوه بر همه اينها، مستثنا را که «اله واحد» باشد بطور نکره آورده تا افاده تنويع نمايد، زيرا اگر مى فرمود: «ما من اله الا الله الواحد» يعنى واحد را با الف و لام مى آورد، حقيقت توحيدى را که در نظر بود نمى رسانيد، بنابراينمعناى آيه اينطور است : در عالم وجود اصلا و بطور کلى از جنس معبود «اله » يافت نمى شود، مگر معبود يکتائى که يکتائيش يکتائى مخصوصى است که اصلا قبول تعدد نمى کند؛ نه در ذات و نه در صفات ، نه در خارج و نه بحسب فرض ، و اگر مى فرمود «و ما من اله الا الله الواحد» اعتقاد باطل مسيحيت را درباره خدايان سه گانه دفع نمى نمود، چون آنها هم اين قسم توحيد را منکر نيستند، چيزى که هست مى گويند: آن ذات يکتا که در يکتائيش ما هم حرف نداريم ، از نظر صفات سه گانه به سه تعين متعين مى شود، و لذا مى گوييم در عين اينکه يکى است سه چيز است ، و اين حرف جواب داده و دفع نمى شود مگر به اينکه توحيدى اثبات شود که از هيچ نظر قابل تکثر نباشد، و اين همان توحيد قرآنست ،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۶ صفحه : ۱۰۳
چه قرآن در اين آيه : «وَ مَا مِنْ إِلَهٍ إِلا إِلَهٌ واحِدٌ » و آيات ديگر خود، تنها اين توحيد را خالص و صحيح مى داند و توحيد ساير اديان را مخدوش و غير خالص مى داند، و اين از معانى لطيف و دقيقى است که قرآن مجيد درباره حقيقت معناى توحيد به آن اشاره فرموده ، و ما ان شاء الله تعالى ، بزودى در بحثى که راجع به توحيد مى کنيم چه در بحث قرآنى توحيد و چه در بحث عقلى آن و چه در بحث نقليش درباره اين معناى لطيف غور و دقت بيشترى خواهيم نمود، بلکه بتوانيم حق آنرا ادا کرده باشيم .
وَ إِن لَّمْ يَنتَهُوا عَمَّا يَقُولُونَ لَيَمَسنَّ الَّذِينَ کَفَرُوا مِنْهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ
اين آيه اهل کتاب را تهديد مى کند به عذاب دردناکى که ظاهرا مراد از آن عذاب اخروى است ، و بايد دانست که چون قول به تثليث که جمله : «ان الله ثالث ثلثه » متضمن آنست مطلبى نيست که عامه مردم بتوانند صحت و بطلان آنرا درک کنند، از اين رو اغلب آن را بطور تعبد و طوطى وار بعنوان يک عقيده مسلم مذهبى تلقى کرده اند، نه اينکه معنايش را فهميده و يا در پى تحقيق آن بر آمده باشند، اگر هم در صدد بر مى آمدند، چيزى نمى فهميدند، زيرا عقل سليم هم آن وسع و طاقت را ندارد که بتواند بطور صحيح آنرا تعقل کند، و اگر هم تعقل کند امر باطلى را تعقل کرده ، نظير تعقل فرض هاى محال ، مثل فرض اينکه يک چيز هم انسان باشد و هم غير انسان ، و يا عددى نه واحد باشد و نه بيشتر از واحد، نه تک باشد و نه جفت و عقل اينگونه فرض ها را که محال عقليند مى تواند تصور کند، تثليث نصارا هم اگر عقل تصور کند از اين باب است ، يعنى امر محالى را تصور کرده است .
چگونگى اعتقاد به تثليث در ميان عوام نصارا
خواهيد گفت اگر چنين است پس ميليونها مسيحى چگونه آنرا پذيرفته اند؟
جواب اينست که تثليث در ذهن عامه مردم جنبه تعارف و تشريف را دارد، يعنى اگر از يک نفر مسيحى عامى بپرسيد معناى پدرى خدا و فرزندى مسيح چيست ؟ مى گويد معنايش اينست که مسيح از عظمت و بزرگى به پايه ايست که اگر ممکن بود براى خداوند پسرى قائل شد بايد گفت او مسيح است ، چون مسيح را در عظمت به او تشبيه کنيم نيست ، ا ز اين رو مى گوييم مسيح پسر خدا و خداوند پدر اوست ، در حقيقت عامه مسيحى ها معناى واقعى تثليث را در نظر ندارند، و آنرا جويده و بصورت چيز ديگرى در آورده اند، و بظاهر نسبت تثليث به خود مى دهند، و ليکن علماى آنها معناى واقعى تثليث را قائلند، آرى همه اين اختلافات و خونريزيها از دانشمندانشان مى باشد، از کسانى است که خداى سبحان در جنايتکارى و ظلم و ستم شان مى فرمايد: «ان اقيموا الدين و لا تتفرقوا فيه » تا آنجا که مى فرمايد: «و ما تفرقوا الا من بعد ما جائهم العلم بغيا بينهم ».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۶ صفحه : ۱۰۴
بنابراين نمى توان در خصوص اين مساءله نسبت به عموم ملت مسيح حکم يک جا و کلى کرد، براى اينکه بين مردم عامى آنها و علمايشان فرق است ، همه شان داراى کفر حقيقى که برگشتن آن به استضعاف نباشد نيستند، و کفرى که عبارت باشد از انکار توحيد و تکذيب آيات خدا، مخصوص است به علماى آنها، و مابقى مستضعف و عوامند، و خداوند در بسيارى از آيات کسانى را که کفر بورزند و آيات خداى را تکذيب کنند به خلود در آتش تهديد کرده ، از آن جمله مى فرمايد: «و الذين کفروا و کذبوا باياتنا اولئک اصحاب النارهم فيها خالدون » و همچنين آيات ديگر. و ما راجع به اينکه چه کسانى کافرند در تفسير جمله : «الا المستضعفين » بحثى گذرانيديم . و بعيد نيست از همين جهت در آيه مورد بحث کلمه «منهم » که ظاهر در تبعيض است ، بکار ر فته باشد، احتمال هم دارد بکار رفتن اين کلمه براى اشاره به اين باشد که پاره اى از نصارا به تثليث معتقد نيستند، و درباره مسيح جز اينکه يکى از بندگان خداست که به رسالت مبعوث شده اعتقاد ديگرى ندارند، و اين احتمال بعيد نيست . چنان که تاريخ نشان داده که مسيحى هاى حبشه و نقاطى ديگر، اعتقاد به تثليث نداشتند.
بنابراين ، احتمال معناى آيه چنين مى شود: اگر نصارا (مراد بعضى از ايشان است ، از باب نسبت دادن قول بعض به کل ) از حرفهاى کفرآميزى که دارند دست بر ندارند هر آينه عذابى دردناک بعضى از آنان (قائلين به تثليث ) را خواهد گرفت .
و چه بسا اشخاصى که اين آيه را از نظر اينکه مشتمل است بر کلمه «منهم » اينطور توجيه کرده اند که : «من » در «منهم » براى تبعيض نيست بلکه تنها براى اين است که بفهماند مفعول فعل در اصل ضمير بوده ، و بجاى آن ظاهر «الذين » بکار رفته و گرنه در اصل «ليمسنهم » بوده است ، اصل و جهت اينکه بجاى «هم » «الذين کفروا» بکار برده شده اين است که بفهماند عقيده آنها کفر است ، و کفر هم سبب عذاب الهى است که آنها را به آن تهديد فرموده است .
ترجمه تفسير الميزان جلد ۶ صفحه : ۱۰۵
اين احتمال ، احتمال بدى نيست ، ليکن اگر اين اشکال پيش نيايد که آيه از اول کفر آنان را ذکر کرده بود، و ديگر حاجت نبود که براى تکفير آنها ضمير را برداشته و اسم ظاهر بجاى آن بکار ببرد، پس بايد گفت اين احتمال بعيد است ، و نظير همين قول است در بعد، احتمال اينکه من بيانيه باشد - و اين احتمال را بعضى از مفسرين داده اند - ليکن دليلى بر آن نيست .
أَ فَلا يَتُوبُونَ إِلى اللَّهِ وَ يَستَغْفِرُونَهُ وَ اللَّهُ غَفُورٌ رَّحِيمٌ
احتمال دارد اين استفهام مربوط به توبه و استغفار، و بياد آور مغفرت و رحمت خدا باشد، احتمال هم دارد انکار و توبيخ باشد، بنابراين معنايش اين مى شود: چرا توبه و استغفار نمى کنند و در طلب مغفرت و رحمت خدا بر نمى آيند؟
احتجاج بر نفى الوهيت مسيح (ع ) و نيز نفى الوهيت ما در مسيح (بنابر يکاحتمال در معناى آيه )
مَّا الْمَسِيحُ ابْنُ مَرْيَمَ إِلا رَسولٌ قَدْ خَلَت مِن قَبْلِهِ الرُّسلُ وَ أُمُّهُ صِدِّيقَةٌ کانَا يَأْکلانِ الطعَامَ
اين آيه گفتار آنها را که مى گرفتند: «ان الله ثالث ثلثه » و يا هم اين را و هم گفته هاى ديگرشان را که در آيه : «ان الله هو المسيح بن مريم » حکايت شد رد مى کند، و ما حصل سخن آنها در اين دو آيه اين بود که مسيح مشتمل است بر جوهره الوهيت ، در آيه مورد بحث اينطور جواب مى دهد که مسيح هيچ فرقى با ساير فرستادگان خداوند که خدا همه آنان را به سرنوشت مرگ دچار ساخت ندارد. زيرا همه ايشان فرستادگانى بودند که خدا براى ارشاد و هدايت بندگان خود مبعوث فرمود، نه ارباب و آلهه اى که در قبال پروردگار شايسته و سزاوار پرستش باشند. و همچنين مادر مسيح يعنى مريم ، بشرى بود صديقه ، که آيات خداى را تصديق کرد. اين مادر و فرزند دو فرد از افراد بشر بودند که طعام مى خوردند، - و اگر نمى خوردند از بين مى رفتند - اين طعام خوردن و ديگر کارهاى مربوط به آن از روى احتياج بوده ، و احتياج ، خود اولين نشانه و دليل بر امکان و مخلوقيت است .
پس معلوم مى شود مسيح ممکن الوجود بوده نه واجب الوجود، مخلوق بوده نه خالق ، از مخلوق ديگرى بنام مريم متولد شده ، بنده اى از بندگان خدا بوده که خدايش به رسالت بسوى مردم فرستاده ، فرزندى بوده که با مادرش به عبادت خدا مى پرداخته اند، و بدون اينکه داراى ربوبيت و الوهيت باشند با ساير موجودات عالم در مجراى امکان که مجرا و مسير فقر و حاجت است جريان داشته اند، کتب انجيلى که هم امروز در دسترس مسيحى ها است اعتراف و تصريح دارد بر اينکه مريم دخترى بوده که به پروردگار ايمان داشته و به عبادت و بندگيش مى پرداخته ، و نيز تصريح دارند بر اينکه مسيح از همين مريم متولد شده ، مثل ساير انسانهائى که هر يک از انسان ديگر متولد مى شوند، و نيز صراحت دارند بر اينکه عيسى فرستاده خدا بسوى مردم بوده مانند ساير فرستادگان خدا بدون هيچ تفاوت ، و نيز تصريح دارند که او و مادرش مانند ساير مردم غذا مى خورده اند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۶ صفحه : ۱۰۶
بنابراين ، آنچه را که قرآن به مسيح و مادرش (عليهماالسلام ) نسبت داده مورد اعتراف انجيل هاى موجود است ، و اين خود دليل قاطعى است که مسيح بنده اى بوده فرستاده از ناحيه خدا، احتمال هم دارد که آيه در اين مقام باشد که الوهيت را از مسيح و مادرش هر دو نفى کند.
در جاى ديگر قرآن هم بر اين مطلب که مسيح و مادرش اله و معبود نيستند اشاره ، بلکه تصريح هست ، و آن آيه ۱۱۶ همين سوره است که مى فرمايد:«ء انت قلت للناس اتخذونى و امى الهين من دون الله - آيا اى مسيح تو به مردم گفته اى مرا و مادرم را معبود خود گرفته و پرستش کنيد؟!»، معلوم مى شود چنين قول و عقيده اى هم در بين مذاهب مسيحيت وجود داشته ، مگر اينکه کسى بگويد اين آيه دلالت ندارد بر اين که کسانى مريم را هم اله مى دانسته اند چه احتمال دارد در اين مقام باشد که مردم را از خضوع زياد در برابر مسيح و مادرش جلوگيرى کند، چون مسيحى ها در برابر ا حبار و راهبان خود زياده از حد خضوع مى کرده اند، خضوعى که هيچ بشرى در برابر بشر ديگر آنچنان نمى کرده . و چون مسيح و مريم (عليهماالسلام ) هر دو از راهبان و خدام معبد بوده اند و مردم در برابر آنها آنطور خضوع مى کرده اند، از اين رو احتمال دارد اين آيه در مقام نهى آنان از اين عمل باشد.
و کوتاه سخن ، بنابر احتمال اول ، آيه از مسيح و مادرش نفى الوهيت مى کند، بدين صورت که مى فرمايد: مسيح رسولى بوده مانند ساير رسولان ، و مادرش صديقه اى بوده ، و اين هر دو غذا خور بوده اند، با اين حال چگونه داراى الوهيت بوده اند؟! و در اينکه فرمود: «قد خلت من قبله الرسل » از آنجائى که رسل را به اينکه قبل از مسيح آمده اند و در گذشته اند بشريت مسيح توصيف فرموده ، از اين جهت دليل را که همان بشريت مسيح و امکان مرگ و حيات او بود تاکيد مى کند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۶ صفحه : ۱۰۷
انظرْ کيْف نُبَينُ لَهُمُ الاَيَتِ ثُمَّ انظرْ أَنى يُؤْفَکُونَ
اين آيه خطاب به نبى اکرم (صلى الله عليه و آله ) مى باشد که در مقام تعجب از کيفيت بيان آيات مى فرمايد: جا دارد از طرز بيان ما تعجب شود که چگونه آيات خود را براى آنان بيان مى کنيم ؟ و چطور براى بطلان ادعايشان بر الوهيت مسيح ظاهرترين دليل را با واضح ترين بيان براى شان انتخاب کرديم ؟ و از آنان تعجب کنى که چگونه از تعقل و توجه به آيات ما اعراض کردند!!؟ در اين صرف نظر کردنشان چه نتيجه اى را در نظر داشته ؟ و چطور عقولشان به عواقب وخيم و لااقل رسوائى گرفت ارشد و بطلان ادعايشان را درک نکردند؟
استدلال بروجوب عبادت خداى سبحان و عبادت نکردن هر چه جز او
قُلْ أَ تَعْبُدُونَ مِن دُونِ اللَّهِ مَا لا يَمْلِک لَکمْ ضرًّا وَ لا نَفْعاً وَ اللَّهُ هُوَ السمِيعُ الْعَلِيمُ
بطورى که تاريخ نشان مى دهد مساءله خضوع در برابر کسى بعنوان ربوبيت مساءله ايست که همگام با تاريخ بشريت در بين بشر معمول و منتشر بوده ، و غالبا به طمع اينکه خدا شرور را از آنان دور و نفع را بر ايشان جلب کند او را مى پرستيدند، و اما پرستش خداى عزوجل براى اينکه خدا است و سزاوار پرستش است ، نه براى جلب و نفع ، و دفع ضرر، از خواص يعنى انبيا و ربانيين تجاوز نمى کرده است ، چون چنين بوده يعنى احتياج به عبادت در ارتکاز مردم از احتياج به جلب نفع و دفع ضرر منشاء مى گرفته ، از اين رو خداى تعالى در آيه مورد بحث رسول خود را دستور مى دهد که در تعليم معارف حقه به اهل کتاب ، آنان را به اين نظر که مردمى ساده و عوامند نگريسته و مورد خطابشان قرار دهد، و با زبان ساده و عوامانه خودشان با آنها سخن بگويد و پا از مسير فطرت ساده اى که در عبادت خدا دارند فراتر نگذارد، همان طورى که در خطاب بت پرستان نيز همين نحو خطاب را بکار برد، و يادآوريشان کرد که حس احتياج و اضطرارشان به عبادت خدا از اين جا پيدا شده که فهميده اند زمام هر خير و شر و نفع و ضررى بدست خداست ، و اوست مالک خير و شر، از اين رو به طمع اينکه خداوند از آنان دفع ضرر نموده و خير را به آنان برساند او را عبادت مى کنند، و چون غير از خدا هيچ چيزى مالک ضرر و نفع نيست ، - زيرا هر چيزى را که فرض کنيد مملوک خداست ، و کسى در آن چيز با خدا شرکت ندارد - از اين رو هيچ چيز را به جز خداى تعالى نمى توان پرستش کرد، و آن چيز را با خدائى که مالک آن و غير آنست شرکت داد.
بنابراين واجب است تنها خدا ى تعالى را عبادت نمود و از ساحت ربوبيش پا بجاى ديگر فرا نگذاشت ، چه تنها خداست که عبادت و دعا را مى شنود، و جواب مى گويد، تنها اوست که دعاى مضطرين را در وقتى که بخوانندش اجابت مى کند. اوست که حاجت هاى بندگان را مى داند و از احتياجاتشان غافل نمى شود، و در علم به حوايج بندگان اشتباه نکرده و حاجت يکى را به ديگرى نمى دهد، بخلاف غير خداى تعالى که بيش تر از آنچه را که خدا به او داده چيزى ندارد، و بر بيشتر از آنچه خدا بر آن توانائيش داده قدرت ندارد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۶ صفحه : ۱۰۸
نکاتى که در استدلال و احتجاج فوق در آيه شريفه وجود دارد
پس با اين بيان چند نکته روشن شد، اول اينکه حجت و دليلى که آيه مشتمل بر آنست غير آن دليلى است که آيه سابق مشتمل بر آن بود، گر چه هر دو دليل متوقف بر يک مقدمه اند، و آن اينکه مسيح و مادرش هر دو از ممکنات اند، الا اينکه دليل آيه اول اين بود که بشر و محتاجند، و هر دو بنده و فرمانبر خداى سبحانند، و کسى که چنين باشد صحيح نيست اله و معبود کسى واقع شود، و ليکن حجت اين آيه اينست که مسيح ممکن است و محتاج و خود مملوک است ، و هيچ ضرر و نفعى را مالک نيست ، و چنين کسى الوهيت و پرستش در برابر خداى تعالى صحيح نيست .
نکته دوم اينکه : حجت و دليلى که در اين آيه است حجتى است که از مدرکات فهم ساده و بسيط و عقل سالم گرفته شده است . زيرا عقل اينطور حکم مى کند که انسان ساده و بى غرض اگر چيزى را اله و معبود گرفته و آنرا بپرستد براى اينست که مى خواهد به اين وسيله معبودش را به دفع ضرر و جلب نفع خود وادار کند، و اگر به اين حکم عقلى ، اين مطلب را ضميمه کنيم که در عالم جز خدا کسى مالک ضرر و نفع نيست ، اين نتيجه بدست مى آيد که هيچ غرض عقلائى را در عبادت غير خدا نمى توان تصور کرد، و چون چنين است پس بايد از اين عمل يعنى عبادت غير خدا اجتناب کرد.
نکته سوم اينکه : در آيه شريفه با اينکه استدلال در آن عليه کسانيست که مسيح را اله خود گرفته اند و با اينکه مسيح چون انسان و صاحب عقل است موصول او بايد «من » باشد نه «ما» ليکن مع ذلک فرموده : «ما لا يملک » و نفرمود: «من لا يملک » براى اينکه بفهماند انحراف اهل کتاب هم همان انحراف بت پرستان است ، و لذا دليلى که عليه آنها اقامه کرديم همان دليلى است که عليه وثنى ها و بت پرستها اقامه کرده ايم ، و وجود عقل در مسيح هيچ دخالتى در تماميت و ناتمامى دليل ندارد، علاوه بر اين ، مسيح گر چه داراى عقل است ليکن مالک عقل خود نيست ، عقل صاحبان عقل هم مانند ساير چيرهائى که در شوون وجودى آنان هست و با آنان نسبت دارد از خود آنان نيست و همه از ديگرى است ، از اين جهت صحيح است در حق آنان هم بجاى «من » «ما» بکار برد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۶ صفحه : ۱۰۹
و لذا مى بينيم از جميع معبودهاى ساختگى بشر سلب مالکيت همه چيز حتى دست و پا و چشم و امثال اينها کرده و فرموده : «إِنَّ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِن دُونِ اللَّهِ عِبَادٌ أَمْثَالُکمْ فَادْعُوهُمْ فَلْيَستَجِيبُوا لَکمْ إِن کُنتُمْ صدِقِينَ أَ لَهُمْ أَرْجُلٌ يَمْشونَ بهَا أَمْ لهَُمْ أَيْدٍ يَبْطِشونَ بهَا أَمْ لَهُمْ أَعْينٌ يُبْصِرُونَ بهَا أَمْ لَهُمْ ءَاذَانٌ يَسمَعُونَ بهَا قُلِ ادْعُوا شرَکاءَکُمْ ثمَّ کِيدُونِ فَلا تُنظِرُونِ »
نکته اينکه در جمله : «مالا يملک لکم ضرا ولا نفعا» و جملات مشابه آن «ضر»قبل از «نفع » آورده شده است
و همچنين نکته اينکه اول ضرر را ذکر کرد سپس نفع را و فرمود: «ضرا و لا نفعا» باز اشاره به ارتکاز است ، و خواست تا کلام بر وفق ارتکاز و فطرت ساده جارى شده باشد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۶ صفحه : ۱۰۹
و فطرت انسان بر اين است که آنچه را از نعمت در دست دارد مادامى که در دست اوست دلش از ناحيه آن آرام است ، و خودش التفاتى به اين معنا که ممکن است روزى به فقدان آن دچار شود نيست ، او امروز اندوه و المى که در فقدان آن درک و تصور مى کند بخود راه نمى دهد، بخلاف ضررها و مصيبات و فقدان نعمتها که بالفعل يعنى در حال حاضر الم و اندوه آنها را درک مى کند، و فطرتش او را وادار مى سازد که به معبودى ملتجى شود تا آن معبود ضرر حاضر و مصيبت فعلى او را دفع کند، و يا نعمتى که در حال حاضر از دستش رفته برايش باز گرداند يا اگر ندارد بدهد، خداى تعالى هم در اين معنا فرموده : «وَ إِذَا مَس الانسنَ الضرُّ دَعَانَا لِجَنبِهِ أَوْ قَاعِداً أَوْ قَائماً فَلَمَّا کَشفْنَا عَنْهُ ضرَّهُ مَرَّ کَأَن لَّمْ يَدْعُنَا إِلى ضرٍّ مَّسهُ » و نيز فرموده : «و لئن اذقناه رحمه منا من بعد ضراء مسته ليقولن هذالى » و نيز فرموده : «و اذا انعمنا على الانسان اعرض و نابجانبه و اذا مسه الشر فذو دعاء عريض ».
پس ، از اين آيات به خوبى بدست آمد که پريشانى زودتر آدمى را به خضوع و التجا در برابر پروردگار و به عبادت او وا مى دارد تا جلب نفع ، و از اين جهت در آيه مورد بحث يعنى آيه «ما لا يملک لکم ضرا و لا نفعا» اول ضرر و بعد نفع را ذکر کرده ، و همچنين آيات ديگرى که نظير آنست مانند آيه «وَ اتخَذُوا مِن دُونِهِ ءَالِهَةً لا يخْلُقُونَ شيْئاً وَ هُمْ يخْلَقُونَ وَ لا يَمْلِکُونَ لاَنفُسِهِمْ ضرًّا وَ لا نَفْعاً وَ لا يَمْلِکُونَ مَوْتاً وَ لا حَيَوةً وَ لا نُشوراً »
ترجمه تفسير الميزان جلد ۶ صفحه : ۱۱۰
نکته چهارم اينکه : مجموع آيه «اتعبدون من دون الله ...» حجتى است بر اين مطلب که تنها و تنها خداى سبحان بايد عبادت و پرستش شود، و نبايد در پرستش ، غير او را با او شرکت داد، اين بيان به دو حجت تقسيم مى شود که ملخص حجت و برهان اولى اينست که : اله گرفتن و آنرا پرستيدن لابد بمنظور دفع ضرر و جلب منفعت است ، و چون چنين است ناگزير آن معبود بايد کسى باشد که مالک و صاحب اختيار نفع و ضرر باشد، پس عبادت چيزى که خود مالک هيچ چيز نيست ، صحيح نمى باشد. و ملخص برهان دومى اينکه : خداى سبحان تنها معبودى است که شنوا و جوابگوى هر سائل و داناى به هر حاجتى است ، و جز او کسى اينچنين نيست ، پس عبادت او، واجب است و نبايد براى او شريکى قرار داد.
معناى علو و بيات جايگاه (غدير) نزد قديم يهود
قُلْ يَأ اَهْلَ الْکتابِ لا تَغْلُوا فى دِينِکمْ غَيرَ الْحَقِّ
«غالى » (با غين نقطه دار) کسى را گويند که از حد تجاوز کرده و مرتکب افراط شود، کما اينکه در مقابل آن «قالى » (با قاف ) کسى را گويند که تفريط و کوتاهى کرده باشد، اين آيه خطاب ديگرى است به رسول الله (صلى الله عليه و آله )، در اين خطاب به آن جناب دستور مى دهد که اهل کتاب را دعوت کند به اينکه در دين خود مرتکب غلو و افراط نشوند، چون اهل کتاب مخصوصا نصارا به اين بليه و انحراف در عقيده مبتلا بودند، آرى دينى که از طرف پروردگار نازل شده باشد و کتب آسمانى آنرا بيان کنند نشانه اش اين است که در درجه اول توحيد را بر بشر عرضه کرده باشد، و شريک را از خدا نفى کند، دينى است که بشر را از انباز گرفتن براى خداوند و پرستش بت نهى کند، و يهود و نصارا داراى چنين دينى نيستند، چون اين دو طايفه نيز براى خدا انباز گرفتند مخصوصا نصارا که رسوائى و شناعتشان از يهود بيشتر است ، گر چه در کيش يهوديهاى امروز چيزى که مستقيما شرک باشد ديده نمى شود.
ليکن آيه شريفه «وَ قَالَتِ الْيَهُودُ عُزَيْرٌ ابْنُ اللَّهِ وَ قَالَتِ النَّصرَى الْمَسِيحُ ابْنُ اللَّهِ ذَلِک قَوْلُهُم بِأَفْوَهِهِمْ يُضهِئُونَ قَوْلَ الَّذِينَ کفَرُوا مِن قَبْلُ قَتَلَهُمُ اللَّهُ أَنى يُؤْفَکونَ. اتخَذُوا أَحْبَارَهُمْ وَ رُهْبَنَهُمْ أَرْبَاباً مِّن دُونِ اللَّهِ وَ الْمَسِيحَ ابْنَ مَرْيَمَ وَ مَا أُمِرُوا إِلا لِيَعْبُدُوا إِلَهاً وَحِداً لا إِلَهَ إِلا هُوَ سبْحَنَهُ عَمَّا يُشرِکونَ » کشف مى کند از اينکه يهودى هاى معاصر رسول الله (صلى الله عليه وآله ) چنين اعتقادى را نسبت به عزير داشته اند، و ظاهرا اين لقب ، يعنى «ابن الله » لقبى بوده که از باب احترام به عزير داده شده است ، چون وى يهود را پس از آنکه بدست بابلى ها اسير شدند به وطن ماءلوفشان ، اورشليم (بيت المقدس ) باز گردانيد و تورات را که در واقعه بخت النصر بکلى از بين رفته بود جمع آورى نمود، يهود هم در مقابل اين خدمت و بپاس اين احسان لقب مزبور را به وى دادند، چون اين کلمه نزد يهود عنوان لقب را داشته چنانکه مسيحى هاى امروز کلمه پدر را براى پاپ ها و بطريق ها و کشيش ها لقب قرار داده اند، و از اينکه خداى تعالى راجع به هر دو مى فرمايد: «و قالت اليهود و النصارى نحن ابناء الله و احبائه » نيز استفاده مى شود عزير داخل در عموم احبار و رهبان و جزء آنان بشمار رفته است ، و يهود به چشم يک مرد دينى به او مى نگريسته و او را مانند احبار و رهبان لقب «ابن الله » داده اند، و اگر تنها از عزير اسم برده ، به پاس همان خدمتى بوده که قبلا به آن اشاره شد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۶ صفحه : ۱۱۱
غلو اهل کتاب که از آن نهى شده اند اين بوده که انبياء و احبار و راهبان خود را تا مقامربوبيت بالا مى برده اند
و کوتاه سخن اينکه غلو اهل کتاب همين بوده که انبيا و احبار و راهبان خود را تا مقام ربوبيت بالا ميبرده و در برابر آنان بنحوى که جز براى خدا شايسته نيست خضوع مى کرده اند، و خداى متعال در آيه مورد بحث آنان را به زبان نبى خود از آن نهى مى کند. در اين جا سؤ الى پيش مى آيد، و آن اينکه : چرا در اين آيه غلو را مقيد کرد به غلو باطل و غير حق ؟ مگر غلو صحيح و حق هم داريم ؟ جواب اينست که اين تعبير در حقيقت تقييد نيست بلکه تاکيد و يادآورى لازمه معنا است با خود آن ، تا شنونده از آن لازم غفلت نورزد، و اگر هم کسى دچار غلو شده ، بداند که از اثر سوء آن غفلت کرده و يا به چيز ديگرى نظير غفلت مبتلا شده ، ممکن است کسى پيش خود خيال کند که اطلاق لفظ «پدر» بر خداى تعالى پس از اينکه معنايش تحليل شده و از جميع نواقص تنها به معناى مربى و يا بوجود آرنده شده باشد چه عيبى دارد؟ و همچنين چه اشکال دارد لفظ ابن الله را بعد از آنکه تحليلش کرده باشيم و تنها به معناى مجردش در آمده باشد به کسى اطلاق شود؟ و چه دليل عقلى بر منع از آن داريم ؟
ترجمه تفسير الميزان جلد ۶ صفحه : ۱۱۲
جواب اينست که درست است که برهان عقلى بر منع از آن نداريم ، ليکن در شرع اينگونه اطلاقات ممنوع است ، و بحسب شرع اسماى پروردگار توقيفى اند به اين معنا که اسمائى را بايد به خداوند اطلاق کرد که از ناحيه شرع رسيده باشد نه از پيش خود، و تا اندازه اى عقل ناقص ما هم به حکمت و جهت اين توقيف پى برده و فهميده که اسمهاى گوناگون بر خدا نهادن و براى اسماى خداوند بند و بارى قائل نبودن چه مفاسدى را در بر دارد، تنها براى نمونه کافى است خواننده را بياد مفاسد دو کلمه پسر و پدر انداخته و آلام و مصيبت هائى را که امت يهود و مسيح را در چند قرن مبتلا ساخت مخصوصا مصيبتهائى که امت مسيح در اين مدت طولانى از اولياى کليسا ديده و از اين به بعد هم خواهد ديد، خاطرنشان سازيم .
اعتقاد به پدرى و پسرى از اقوام بت پرست به مسيحيت راه يافته است
وَ لا تَتَّبِعُوا أَهْوَاءَ قَوْمٍ قَدْ ضلُّوا مِن قَبْلُ وَ أَضلُّوا کثِيراً وَ ضَلُّوا عَن سوَاءِ السبِيلِ
ظاهر سياق اينست که مراد از اين قوم که خدا از پيروى اهواء آنان نهى فرموده کسانيد که چشم مردم عوام به دست شان دوخته و همواره سر در اطاعتشان دارند، و گمراهى مردم تنها بخاطر پيروى آنان است . و اينکه فرمود: «اضلوا کثيرا - بسيارى ر ا گمراه کردند»، از اين جهت بود که ديگران تابعشان بودند، و گمراهيشان از راه ر است از اين رو بوده که هم خودشان را گمراه کرده بودند و هم ديگران را، و اين خود، گمراهى روى گمراهى است ، و همچنين ظاهر سياق آيه اينست که مراد از اين قوم ، بت پرستانند، براى اينکه ظاهر سياق اينست که خطاب به تمامى اهل کتاب است نه اهل کتاب معاصر پيامبر (صلى الله عليه و آله )، نه تنها به آنهائى که آن غفلت را کرده و يا به چيز ديگرى نظير غفلت مبتلا شده ، ممکن باشد از پيروى گذشتگان ، به شهادت و تاييد اين آيه که مى فرمايد: «و قالت اليهود عزير ابن الله و قالت النصارى المسيح ابن الله ذلک قولهم بافواههم يضاهون قول الذين کفروا من قبل ».
بنابراين ، آيه شريفه به حقيقتى اشاره مى کند که پس از بررسى و تحليل تاريخ ، دستگير انسان مى شود، و آن اين است که داستان پدرى و پسرى اعتقادى بوده است که قبلا در ميان بت پرستان و از ايشان بطور ناخودآگاه به داخل مسيحيان و ساير اهل کتاب راه يافته است ، و ما در سوره آل عمران (جلد سوم ترجمه اين کتاب ) در آنجائى که قصص مسيح (عليه السلام ) را بيان مى کرديم گفتيم که اين حرف از جمله حرفها و معتقداتى است که هم اکنون در بين بت پرستان هندوچين موجود و رائج است ، و همچنين مصريان قديم داراى اين عقيده بوده اند، و درباره اينکه چگونه اين عقيده در بين اهل کتاب راه يافته با اينکه کتب آسمانى اولين کلمه اش توحيد است ، گفتيم که اين حرف به وسيله مبلغين دنيا طلب اهل کتاب در بين آنان راه يافته ، اين دو کيش که اسما دين توحيد و منسوب به حضرت موسى و مسيح (عليهماالسلام ) هستند، بحسب مسمى و واقع دو شعبه از آئين و ثنيت و بت پرستى مى باشند.
لُعِنَ الَّذِينَ کفَرُوا مِن بَنى اِسرائيلَ عَلى لِسانِ دَاوُدَ وَ عِيسى ابْنِ مَرْيَمَ ...
اين دوآيه ، رسول الله (صلى الله عليه و آله ) را خبر مى دهند به اينکه آنان که از اهل کتاب کفر ورزيدند، به زبان انبياى خود لعنت شدند، در عين حال تعريض به همانها هم هست که اين لعنت بى جهت نبوده بلکه در اثر نافرمانى و تجاوزشان بوده است ، و اينکه فرمود: «کانوا لا يتناهون عن منکر فعلوه ...» بيانى است براى جمله : «و کانوا يعتدون ».
تَرَى کثِيراً مِّنْهُمْ يَتَوَلَّوْنَ الَّذِينَ کفَرُوا ...
اين آيه از قبيل استشهاد و گواهى خواستن از حس و وجدان است ، به اين بيان که اگر قدر دين خود را مى شناختند از آن دست بر نمى داشتند، و آنرا لگدکوب تجاوزات خود نمى نمودند، و در نتيجه متدينين به دين خود را که همه اهل توحيدند دوست مى داشتند، و از آنان که به کفر گراييده اند بيزارى مى جستند.
زيرا به شهادت حس و وجدان هر قوم و ملتى دشمنان دين خود را دشمن مى دارند، و اگر ديديم مردمى با دشمنان دين خود دوستى و مودت مى ور زند بخوبى مى فهميم که اينان از دين خود چشم پوشيده و از مقدسات دينيشان که مى بايد مورد احترام و تصديقش قرار دهند صرفنظر نموده اند، وقتى چنين ديديم بى درنگ آنان را هم از دشمنان آن دين بشمار مى آوريم ، براى اينکه دوست دشمن ، دشمن است ، پس از آن در مذمت آنان مى فرمايد: «لبئس ما قدمت لهم انفسهم » و کيفر گناهى که از پيش براى آخرت خود فرستاده اند که همان ولايت کفار از روى هواى نفس است اين بود که : «ان سخط الله عليهم و فى العذاب هم خالدون » خداى بر آنها خشم کرده و در عذاب ابدى معذبشان کند، و به اين بيان روشن شد که در آيه شريفه ، مورد بحث ، کيفر و عاقبت عمل «ان سخط الله » بجاى خود عمل «يتولون » بکار رفته است ، و اين خود بخاطر اشاره به اين نکته است که تو گوئى کفار کيفر و عذاب خود را از پيش فرستاده اند.
رده:تفسیر المیزان
آیات این صفحه
آیه ۶۸ سوره مائدهآیه ۶۹ سوره مائدهآیه ۷۰ سوره مائدهآیه ۷۱ سوره مائدهآیه ۷۲ سوره مائدهآیه ۷۳ سوره مائدهآیه ۷۴ سوره مائدهآیه ۷۵ سوره مائدهآیه ۷۶ سوره مائدهآیه ۷۷ سوره مائدهآیه ۷۸ سوره مائدهآیه ۷۹ سوره مائدهآیه ۸۰ سوره مائدهآیه ۸۱ سوره مائدهآیه ۸۲ سوره مائدهآیه ۸۳ سوره مائدهآیه ۸۴ سوره مائدهآیه ۸۵ سوره مائدهآیه ۸۶ سوره مائده