المیزان جلد۶ بخش۲۰
ترجمه تفسير الميزان جلد ۶ صفحه : ۲۴۱
و نيز فرموده : «و لا تستوى الحسنه و لا السيئه »، پس اينکه فرمود: «لا يضرکم من ضل اذا اهتديتم » مبنى است بر مطلبى که گفته شد، و بر حسب کنايه فرمود ضرر نمى رساند، و گرنه غرض نهى مؤ منين است از اينکه از ضلالت کسى که گمراه شده ، مرعوب و متاثر شوند، و اين باعث شود که راه هدايت را رها کرده بگويند، چنان که مى گويند:
دنياى امروز با معنويات مساعد نيست ، و اجازه نمى دهد انسان اديان و معنويات را کيش و آيين خود قرار دهد، زيرا امور معنوى براى مردم قرون وسطى خوب بود، که مردمى ساده لوح و سطح معارف و تمدن شان خيلى نازل و پايين بود، نه براى مثل چنين زمانى که آن مردم منقرض و آن دوره سپرى شده است ، چنانکه خداى تعالى همين حرف را از زبان آنها نقل نموده و مى فرمايد: «و قالوا ان نتبع الهدى معک نتخطف من ارضنا» خلاصه معنا اين است که اگر ما هدايت تو را با اينکه حق است بپذيريم ما را از شهر بيرون مى کنند. و نيز نهى مى کند از اينکه از ضلالت آنان متوحش شده و بر هدايت خود بترسند و بخيال خود به جلوگيرى از ضلالت آنان پرداخته و خود را فراموش کنند، و رفته رفته مانند آنان گمراه شوند، زيرا آنچه بر هر مومنى واجب است دعوت مردم بسوى خدا و امر به معروف و نهى از منکر و خلاصه اسباب عادى هدايت را بکار بردن و سپس اثر و مسبب را به خدا واگذاشتن است ، زيرا همه امور بدست اوست .
و اما اينکه براى نجات مردم از هلاکت ، خود را به هلاکت بيندازند اين صحيح نيست و خدا هم ، چنين دستورى نداده ، و کسى را به زشتى هاى ديگرى مواخذه نفرموده ، و هيچ کسى وکيل خدا بر ديگران نيست ، بنابراين برگشت معناى آيه به همان معنائى است که آيات زير در مقام بيان آنند: «فلعلک باخع نفسک على آثارهم ان لم يومنوا بهذا الحديث اسفا. انا جعلنا ما على الارض زينه لها لنبلوهم ايهم احسن عملا. و انا لجاعلون ما عليها صعيدا جرزا»
ترجمه تفسير الميزان جلد ۶ صفحه : ۲۴۲
و هم چنين اين آيه : «و لو ان قرانا سيرت به الجبال او قطعت به الارض او کلم به الموتى بل لله الامر جميعا ا فلم يياس الذين آمنوا ان لو يشاء الله لهدى الناس جميعا» و همچنين آيات ديگرى نظير آن .
آيه شريفه : «عليکم انفسکم ...» هيچ منافاتى با آيات مربوط به امر به معروف ونهى از منکر ندارد
پس ، از اين بيان بدست آمد که اين آيه با آيات دعوت به دين و آيات مربوط به امر به معروف و نهى از منکر هيچگونه منافاتى ندارد، زيرا اين آيه نهى مى کند مؤ منين را از اينکه به کار هدايت گمراهان پرداخته و از هدايت خويش بازمانده و در حقيقت در راه نجات مردم خود را به هلاکت بيندازند، علاوه ، دعوت به خدا و امر به معروف و نهى از منکر خود يکى از شوون بخود پرداختن و راه خدا پيمودن و وظيفه الهى را انجام دادن است ، با اين حال چه جاى اينست که کسى احتمال دهد آيه مورد بحث با آيات دعوت به دين و امر به معروف و نهى از منکر منافات دارد يا ناسخ آنها است ؟ با اينکه خداى سبحان امر به معروف و نهى از منکر را يکى از مشخصات روحى اسلام بلکه يکى از پايه هايى ناميده که دين خود را بر آن اساس بنا نهاده و استوار ساخته است ، و فرموده : «قل هذه سبيلى ادعوا الى الله على بصيره انا و من اتبعنى » و نيز فرموده : «کنتم خير امه اخرجت للناس تامرون بالمعروف و تنهون عن المنکر».
پس بر هر مومنى واجب است که مردم را با بصيرت تمام بسوى خدا دعوت نمايد و بعنوان امتثال يکى از واجبات الهى امر به معروف و نهى از منکر نمايد، و در عين حال چنين وظيفه اى را هم ندارد که خود را از شدت خشم و غيظ و يا از فرط جد و جهد در هدايت گمراهان به هلاکت اندازد. از اينکه خداى تعالى براى اهل ايمان راهى را فرض کرده که در آن هدايت آنان است ، و براى ديگران هم راهى را تقدير نموده که در آن ضلالت آنها است ، و نيز از اينکه با جمله «عليکم انفسکم » مؤ منين را امر به پرداختن به نفس خود نموده ، بخوبى فهميده مى شود که راهى که به سلوک آن امر فرموده همان نفس مومن است ، زيرا وقتى گفته مى شود: زنهار راه را گم مکن ، معنايش نگهدارى خود راه است نه جدا نشدن از راهروان ، پس در اينجا هم که مى فرمايد: زنهار که نفسهايتان را از دست دهيد، معلوم ميشود نفس ها همان راه هستند نه راهرو، چنانکه نظير اين معنا در آيه : «و ان هذا صراطى مستقيما فاتبعوه و لا تتبعوا السبل فتفرق بکم عن سبيله » به چشم مى خورد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۶ صفحه : ۲۴۳
طريق انسان به سوى خداوند همان نفس انسان است که به منتهاى مسير مى رسد (و ان الىربک المنتهى )
پس اگر فرمود: بر شما باد نفس تان ، مقصود اين است که شما ملازمت کنيد نفس خود را از جهت اينکه نفس شما راه هدايت شما است ، نه از جهت اينکه نفس يکى از رهروان راه هدايت است ، به عبارت ديگر اگر خداى تعالى مؤ منين را در مقام تحريک به حفظ راه هدايت امر مى کند به ملازمت نفس خود، معلوم مى شود نفس مومن همان طريقى است که بايد آنرا سلوک نمايد، بنابرايننفس مومن طريق و خط سيرى است که منتهى به پروردگار ميشود، نفس مومن راه هدايت اوست ، راهى است که او را به سعادتش مى رساند.
پس آيه مورد بحث مطلبى را بطور روشن بيان کرده است که آيات زيرين به اجمال به آن پرداخته اند: «يا ايها الذين آمنوا اتقوا الله و لتنظر نفس ما قدمت لغد و اتقوا الله ان الله خبير بما تعملون . و لا تکونوا کالذين نسوا الله فانسيهم انفسهم اولئک هم الفاسقون . لا يستوى اصحاب النار و اصحاب الجنه اصحاب الجنه هم الفائزون »، که دستور مى دهد نفس را زير نظر گرفته و اعمال صالح او را که سرمايه و توشه فرداى اوست (و بهترين توشه تقوا است ) - تحت مراقبت قرار دهند، زيرا براى نفس امروز و فردايى است ، و نفس هر آنى در حرکت و در طى مسافت است ، و منتهاى سيرش خداى سبحان است ، چون نزد اوست حسن ثواب يعنى بهشت .
بنابراين بر انسان لازم است که اين راه را ادامه داده و همواره بياد خداى خود باشد و لحظه اى فراموشش نکند، چون خداى سبحان غايت و هدف است ، و انسان عاقل هدف را از ياد نمى برد، زيرا مى داند که فراموش کردن هدف باعث از ياد بردن راه است .
ترجمه تفسير الميزان جلد ۶ صفحه : ۲۴۴
روى اين حساب اگر کسى خداى خود را فراموش کند خود را هم فراموش کرده و در نتيجه براى روز واپسين خود زاد و توشه اى که مايه زندگيش باشد نيندوخته است ، و اين همان هلاکت است . رسول الله (صلى الله عليه و آله ) هم در روايتى که شيعه و سنى آنرا نقل کرده اند فرموده : «من عرف نفسه فقد عرف ربه - هر که خود را شناخت خداى خود را شناخته » و اين معنا نکته ايست که دقت زياد وتدبر تمام آنرا ثابت مى کند، و به اعتبار نزديک است ، زيرا انسان در مسير زندگيش اگر چه به هر نقطه اى امتداد داشته باشد هيچ همى جز خير و سعادت زندگى خويش ندارد. اگر چه منافع و عوايد کارهايش بظاهر عايد ديگران شود. خداى تعالى هم در اين باره مى فرمايد: «ان احسنتم احسنتم لانفسکم و ان اساتم فلها».
اين طريق ، طريقى است اضطرارى که مؤ من و کافر در آن گام مى نهند (انک کادح الىربک ...)
گفتيم از آيات استفاده مى شود: طريق انسان بسوى خداوند همان نفس انسان است ، زيرا جز خود انسان چيز ديگرى نيست که طريق انسان باشد، خود اوست که داراى تطوراتى گوناگون و درجات و مراحلى است مختلف ، روزى جنين ، روزى کودک ، زمانى جوان و زمانى پير مى شود و پس از آن در عالم برزخ ادامه حيات مى دهد، و روزى در قيامت و پس از آن در بهشت و يا در دوزخ بسر مى برد، خلاصه اين است آن مسافتى که هر انسان از بدو وجود تا انتهاى سيرش که به مقتضاى آيه کريمه «و ان الى ربک المنتهى » قرب به ساحت مقدس بارى تعالى است ، آن مسافت را مى پيمايد. و همين انسان است که در اين خط سير به هيچ جاى قدم نمى گذارد، و هيچ راه تاريک و روشنى را نمى پيمايد مگر اينکه همه آنها توام است با اعمالى قلبى که عبارتند از اعتقادات و امور قلبى ديگر، و همچنين توام است با اعمالى بدنى يا صالح و يا غير صالح ، اعمالى که اثرش چه خوب و چه بد توشه فرداى اوست .
پس طريق آدمى بسوى پروردگارش همان نفس اوست ، و خداى سبحان غايت و هدف و منتهاى سير اوست ، و اين طريق مانند راههاى ديگر اختيارى نيست ، و اصولا براى اين طريق ، شبيه و نظيرى نيست تا کسى يکى از آن دو را انتخاب و اختيار کند، بلکه اين طريق همانطورى که از آيه «يا ايها الانسان انک کادح الى ربک کدحا فملاقيه » استفاده مى شود طريقى است اضطرارى ، و چاره اى جز پيمودن آن نيست ، طريقى است که مومن و کافر، آگاه و غافل ، و خلاصه همه و همه در آن شرکت دارند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۶ صفحه : ۲۴۵
آيه شريفه هم نمى خواهد مردم را سفارش و تحريک کند که از پيمودن آن سر نپيچند. و بعبارت ديگر چنان نيست که کسانى که راه را سلوک نمى کنند مورد نظر آيه باشند و آيه بخواهد آنها را از اين سرپيچى نهى کند، زيرا گفتيم همه در راه هستند و به کسانى که کج روى مى کنند گفته مى شود درست راه برو و خلاصه مى خواهد مؤ منين را به حقيقتى که از آن غفلت داشته اند آگهى دهد.
التفات و توجه به اين مسير، تاءثير بارزى درعمل انسان دارد و عمل صالح منبع استکمال نفس و سعادت آنست
همانطورى که گفتيم اين حقيقت ، حقيقتى خارجى و مانند ساير حقايق تکوينى ثابت و لا يتغير است و علم اشخاص و جهلشان در بود و نبود آن دخالت ندارد، ليکن التفات و توجه داشتن شان هم بى اثر در عمل آنان نيست بلکه تاءثير بارزى در عمل آنها دارد و معلوم است که يگانه مربى نفس انسان همان عمل اوست ، عمل است که نفس را مطابق سنخ خود بار مى آورد، عمل است که اگر با واقع و نفس الامر و غايتى که ايجاد و صنع براى آن بود مطابقت و سازگارى داشته باشد نفسى که با چنين عملى استکمال کند نفسى سعيد و نيکبخت بوده و پاداش تمامى زحماتى که متحمل شده و نتيجه همه مساعيش را در مى يابد و در اينراه خسران و ضررى نمى بيند. و ما راجع به اين معنا در بسيارى از مواضع اين کتاب بطورى که جاى شبهه اى نماند بيان بيشترى نموده ايم ، اينک در اينجا نيز بمنظور توضيح و مقدار مناسب اشاره به آن نموده و مى گوييم :
انسان مانند ساير مخلوقات موجودى است تحت تربيت الهى ، بطورى که هيچ شانى از شوون او از نظر پروردگار دور نيست کما اينکه خداى تعالى فرموده : «ما من دابه الا هو اخذ بناصيتها ان ربى على صراط مستقيم » و اين تربيت ، تربيتى است تکوينى ، نظير تربيتى که خداى سبحان در غير آدميان و جميع کائنات در مسيرى که همگى بسوى خداى خود دارند اعمال نموده ، و خودش فرموده است : «الا الى الله تصير الامور» و چگونگى اين تربيت بين هيچ موجودى و موجود ديگرى تفاوت ندارد، زيرا اين صراط صراطى است مستقيم ، و امرى است متشابه ، و شامل جميع کائنات ، همچنان که فرموده : «ما ترى فى خلق الرحمن من تفاوت ».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۶ صفحه : ۲۴۶
و خداى سبحان سرانجامى را که کار آدمى از جهت سعادت و شقاوت و رستگارى و حرمان به آنجا منتهى مى شود مبنى بر احوال و نفسانياتى نموده ، که آن احوال خود مبنى بر اعمالى است از انسان که به دو نوع صالح و طالح و يا تقوا و فجور تقسيم مى شود، کما اينکه فرموده : «و نفس و ما سويها فالهمها فجورها و تقويها قد افلح من زکيها و قد خاب من دسيها». بنابراين همين آيات هم بطورى که مى بينيد مسير و راهى را فرض کرده که يکسر آن نفس معتدل و ساده ، و يکسر ديگرش رستگارى و يا محروميت است ، آنگاه اين دو نتيجه يعنى رستگارى يا محروميت را مبنى بر تزکيه نفس و آلودگى آن نمود، (و معلوم است که اين تزکيه و آلودگى نفس مربوط به اخلاق و از مراحل آن است ) آنگاه فضيلت و رذيلت را مبنى بر تقوا و فجور يعنى عمل نيک و بدى کرده که آيات مذکور خوبى و بدى آنها را از فطريات و انسان را از جانب خداوند ملهم به آن دانسته است .
اختلاف مردم در مقام «تذکر» و درک اين حقيقت که در طريق و مسير «الى الله » هستند
خلاصه اين آيات از شکل و چگونگى نفس تعدى ننموده و نفس را همانطور که هست موجودى دانسته معتدل و ساده ، موجودى که تقوا و فجور را به آن نسبت مى دهند، موجودى که با فجور آلوده و با تقوا تزکيه مى شود، آرى نفس همان مخلوقى است که انسان از ناحيه آن و به ملاحظه آن محروم و يا رستگار مى شود، و اين معنايى که قرآن بيان نموده همانطورى که گفتيم و فهميديد معنايى است مطابق با مقتضاى تکوين ، ليکن چنان نيست که عموم مردم در درک اين معنا يکسان باشند.
و بعبارت ديگر کسانى که تنبه دارند و متذکرند به تذکرى که هرگز دستخوش نسيان نشود با کسانى که غفلت دارند، و واقعيتى را که هيچ آنى از آن جدا نيستند (يعنى اينکه در زندگى در حال پيمودن راهى هستند که يک قدم نمى توانند از آن تخطى کرده يا يک لحظه آن را ترک گفته پا از آن بيرون نهند) را درک نمى کنند يکسان نيستند، چنانکه خداى تعالى فرموده : «هل يستوى الذين يعلمون و الذين لا يعلمون انما يتذکر اولوا الالباب » و نيز فرموده : «فمن اتبع هداى فلا يضل و لا يشقى . و من اعرض عن ذکرى فان له معيشه ضنکا. و نحشره يوم القيمه اعمى . قال رب لم حشرتنى اعمى و قد کنت بصيرا قال کذلک اتتک اياتنا فنسيتها و کذلک اليوم تنسى ».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۶ صفحه : ۲۴۷
و اين اختلاف در درک براى اين است که متذکر به اين حقيقت هر لحظه که به ياد آن مى افتد و متوجه مى شود که نسبت به خداى خويش در چه موقفى قرار دارد و نسبت او با ساير اجزاى عالم چه نسبتى است ، نفس خود را مى يابد که منقطع و بريده از غير خداست و حال آنکه غير متذکر چنين درکى ندارد و همين متذکر هم قبل از تذکرش نفس خود را بسته و مربوط به عالم مى يافت و نيز مى يابد که در برابرش حجابهايى است که کسى را جز پروردگارش به آن حجابها مساس و دسترسى و احاطه و تاءثير نيست تنها پروردگار او قادر بر رفع آن حجابها است پروردگارى که او را هم از پشت سر دفع داده و دورش مى کند، و هم از پيش روى بوسيله قدرت و هدايت بسوى خود مى کشاند، و نيز نفس خود را مى يافت که با پروردگار خود خلوتى دارد که مونسى و دوستى جز او برايش نيست .
اينجا است که معناى جمله اى که بعد از جمله : «عليکم انفسکم لا يضرکم من ضل اذا اهتديتم » يعنى جمله «الى الله مرجعکم جميعا فينبئکم بما کنتم تعملون » و نيز معناى اين کلامش را که فرمود: «او من کان ميتا فاحييناه و جعلنا له نورا يمشى به فى الناس کمن مثله فى الظلمات ليس بخارج منها» بخوبى درک مى کند. و اينجاستکه ادراک و شعور نفس عوض شده و نفس از افق شرک به موطن عبوديت و مقام توحيد مهاجرت نموده و اگر عنايت الهى دستگيرش شود و توفيق شامل حالش گردد شرک و اعتقاد به موهومات و دورى از خدا و تکبر شيطانى و استغناى پوشالى و خيالى را يکى پس از ديگرى به توحيد و درک حقايق و نزديکى به خدا و تواضع رحمانى و فقر و عبوديت تبديل مى نمايد. و ما گر چه از نظر اينکه موجودى خاک نشين و دل بسته به علايقى هستيم که ما را از درک حقايق مشغول نموده و نمى توانيم آنطور که بايد اين حقيقت را هم درک نماييم ، و ما را مانع مى شود از اينکه بجاى اهتمام به فضلات اين دنياى فانى که کلام الهى در بيانات خود آنرا جز لهو و لعب معرفى ننموده چنان که در سوره انعام فرموده : «و ما الحيوه الدنيا الا لعب و لهو» و در سوره نجم فرموده : «ذلک مبلغهم من العلم » غوطه اى در درياى حقايق بزنيم الا اينکه اعتبار صحيح و بحث زياد و تدبر کافى ما را به تصديق کليات اين معنا بطور اجمال وادار مى سازد اگر چه به تفصيل آن احاطه پيدا نکنيم ، (و خداوند هدايت کننده است ).
ترجمه تفسير الميزان جلد ۶ صفحه : ۲۴۸
احتمالات ديگرى که در معناى آيه شريفه : «يا ايهاالذين آمنوا عليکم انفسکم ...» مىرود.
اين بود توضيح درباره نکته اى که آيه مورد بحث اشاره به آن نموده است ، و گويا ما در اين توضيح از حد اختصار تجاوز نموديم ، بنابراينبه همان مقدار که بيان شد قناعت نموده ، بر سر اصل مطلب رفته و مى گوييم :
ممکن هم هست آيه را به خطاب اجتماعى حمل نموده و گفت که روى سخن در جمله «يا ايها الذين آمنوا» مجتمع مؤ منين است ، و در نتيجه مراد از اينکه فرمود: «عليکم انفسکم » اصلاح وضع اجتماعى جامعه اسلامى و مهتدى به هدايت الهيه دين شدن و معارف دينيه و عمل صالح و شعائر عامه اسلاميه را حفظ کردن است ، چنانکه فرمود: «و اعتصموا بحبل الله جميعا و لا تفرقوا» و ما در تفسير آن بيان کرديم که مراد از اين اعتصام دسته جمعى ، همان اخذ به کتاب و سنت است ، و نيز بنابراين حمل ، مراد از «لا يضرکم من ضل اذا اهتديتم » همانطور که گفتيم اين است که جامعه مسلمين ايمن است از اضرار مجتمعات گمراه و غير مسلمان ، بنابراينلازم نيست مسلمين خود را به تعب انداخته و بيش از حد متعارف در انتشار و تبليغ اسلام جديت بخرج دهند، و يا مراد اين است که جائز نيست مسلمين از ديدن اينکه مجتمعات گمراه بشرى همه در شهوات و تمتع از مزاياى زندگى باطل خود فرو رفته اند نسبت به هدايت دينى خود دلسرد گردند، زيرا مرجع همه شان بسوى خداست و بزودى خداى تعالى آنان را به آنچه که کرده و مى کنند خبر مى دهد.
بنابراين احتمال ، آيه شريفه مورد بحث جارى مجراى آيه : «لا يغرنک تقلب الذين کفروا فى البلاد. متاع قليل ثم ماويهم جهنم و بئس المهاد» و همچنين آيه : «لا تمدن عينيک الى ما متعنا به ازواجا منهم زهره الحيوه الدنيا» خواهد بود.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۶ صفحه : ۲۴۹
در اينجا ممکن است از جمله : «لا يضرکم من ضل اذا اهتديتم » از نظر اينکه منفى در آن يعنى جمله : گمراهان بشما ضرر نمى رسانند مطلق است ، و صفت و عمل معينى از آنها نيست اين معنا را استفاده کرد که کفار هيچ وقت نمى توانند به جامعه اسلامى پرداخته و آن را بصورت جامعه غير اسلامى در آورند، بعبارت ديگر ممکن است معناى آيه اين باشد که : شما اى مسلمين هدايت خود را حفظ کنيد، و بدانيد که گمراهان هيچوقت نمى توانند با قوه قهريه خود مجتمع اسلامى شما را به يک مجتمع غير اسلامى تبديل کنند.
بنابراين احتمال ، آيه مورد بحث در مقام بيان مطلبى است که آيه «اليوم يئس الذين کفروا من دينکم فلا تخشوهم و اخشون » و آيه : «لن يضروکم الا اذى و ان يقاتلوکم يولوکم الادبار» در صدد بيان آنند.
جمعى از مفسرين گذشته گفته اند که مفاد آيه ، ترخيص و تجويز ترک دعوت دينى و تبليغ و امر به معروف و نهى از منکر است ، و گفته اند که آيه مختص است به زمان و حالى که شرط دعوت و امر به معروف و نهى از منکر که همان ايمنى از ضرر است موجود نباشد، و در اين باره روايات زيادى هم نقل کرده اند که ما بزودى در بحث روايتى آينده به آنها اشاره مى کنيم ، و لازمه اين تفسير اين است که جمله «لا يضرکم من ضل اذ اهتديتم » کنايه باشد از نبودن تکليف يعنى شما خود پايدار در دين باشيد و بدانيد که آنان بشما ضررى نمى رسانند، يعنى از ناحيه ايشان تکليفى متوجه شما نمى شود. و گرنه متضرر شدن مجتمع اسلامى از ناحيه شيوع گمراهى و کفر و فسق آنها قابل انکار و جاى شک نيست .
اين معنايى است که بعضى از مفسرين سلف براى آيه کرده اند، و ليکن معنائى است بسيار بعيد، و سياق آيه بهيچوجه با آن سازگار نيست ، چون لسان آيه لسان مخصص عمومات امر به معروف و نهى از منکر نيست ، ناسخ هم نمى تواند باشد، زيرا آيات دعوت به دين و امر به معروف و نهى از منکر قابل نسخ نيستند، به هر حال براى اين بحث تتمه ايست که (ان شاء الله ) بعدا از نظرتان خواهد گذشت .
ترجمه تفسير الميزان جلد ۶ صفحه :۲۵۰
بحث روايتى
در الغرر و الدرر آمدى از على (عليه السلام ) روايت شده است که فرمود: «من عرف نفسه عرف ربه » يعنى هر کس نفس خود را بشناسد خداى خود را هم شناخته است .
مؤ لف : اين روايت را شيعه و سنى از رسول الله (صلى الله عليه و آله ) نيز نقل کرده اند. و خود حديث معروفى است . بعضى از علما گفته اند: اين حديث معرفت نفس را تعليق بر محال نموده و امام مى خواهد بفرمايد شناختن نفس محال است چنان که احاطه علمى بر خداى تعالى داشتن محال است ، و ليکن اين سخن مردود است ، اولا بدليل اينکه در روايت ديگرى دارد: «اعرفکم بنفسه اعرفکم بربه » نفس شناس ترين شما خداشناس ترين شما است ، ثانيا بدليل اينکه حديث مزبور در حقيقت عکس نقيض آيه شريفه «و لا تکونوا کالذين نسوا الله فانساهم انفسهم » است و نيز در همان کتاب مذکور از آن جناب نقل کرده که فرمود: زيرک کسى است که خود را بشناسد و اعمال خود را خالص کند.
مؤ لف : در بيان سابق اين مطلب که چگونه اخلاص عمل مربوط به معرفت نفس و متفرع بر آنست تشريح شد.
و نيز در همان کتاب از آن جناب نقل شده است که فرمود: از آن دو معرفت معرفت به نفس از ديگرى بهتر است .
مؤ لف : ظاهرا مراد آن جناب از دو معرفت معرفت به آيات انفسى و آيات آفاقى است که خداى تعالى فرموده : سنريهم آياتنا فى الافاق و فى انفسهم حتى يتبين لهم انه الحق ا و لم يکف بربک انه على کل شى ء شهيد)) و نيز فرموده : «و فى الارض آيات للموقنين . و فى انفسکم افلا تبصرون ».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۶ صفحه : ۲۵۱
بيان علت کلام معصوم (ع ) که در روايت آمده : معرفت و سير انفسىافضل از معرفت و سير آفاقى است
و اما اينکه چرا معرفت و سير انفسى از سير آفاقى بهتر است شايد از اين جهت باشد که معرفت نفس عادتا خالى از اصلاح اوصاف و اعمال نفس نيست ، بخلاف معرفت آفاقى ، توضيح اينکه : نافع بودن معرفت آيات بطور کلى براى اين است که معرفت آيات به خودى خود آدمى را به خداى سبحان و اسماء و صفات و افعال او آشنا مى سازد، و مى فهماند که خداوند متعال زنده اى است فنا ناپذير، و قادر دانايى است که قدرتش مشوب به عجز و دانائيش آميخته با جهل نيست ، و اينکه خالق و مالک هر چيزى خداى تعالى است ، اوست که پرورش دهنده و مراقب اعمال هر فردى است ، خلق را آفريد بدون اينکه حاجتى به آنها داشته باشد، و خلقتش صرفا براى اين بود که به هر يک از آنها به مقدار استحقاق و قابليتش انعام کند، آنگاه در روز جمع و قيامتى که در آمدنش شبهه اى نيست همه را جمع نموده ، کسانى را که بدى کرده اند به عمل بدشان جزا داده و کسانى را که احسان کرده اند به نيکى پاداش دهد.
اين مطالب و نظائر اينها معارفى است که اگر آدمى بطور محکم و مستدل به آنها راه يابد به حقيقت و واقع زندگيش راه يافته و با کمال وضوح مى بيند که زندگيش دائمى و پايدار و سعادتش جاودانى و هميشگى است ، و آنطور که به نظر اشخاص سطحى مى رسد فانى و ناپايدار و آنچنان که آنان خيال مى کنند سرسرى و از روى هوس نيست ، اينجاست که آدمى به يک موقف علمى مواجه مى شود که وى را در دنيا و آخرت به اين حق يعنى به تکاليف و وظائفى که نسبت به پروردگار خود و همچنين نسبت به همنوع خود دارد هدايت مى نمايد، و اصولا از برخورد به اين موقف علمى بوده که جميع طوايف بشرى حتى وحشى ها و صحرانشينان ، سننى براى زندگى خود وضع کرده و يا از ديگران اخذ و اقتباس نموده و به آن ملتزم شده اند، و اين بسيار روشن و جاى هيچ ترديد نيست که طوايف بشرى با اينکه در تشخيص نوع زندگى بعد از مرگ اختلاف دارند، ليکن عموما احساس کرده اند که پس از مرگ حياتى سرمدى و جاودانه دارند، از همين جهت هر طايفه بر طبق سليقه و استحسان خود بمنظور سعادت دادن به آن زندگى ، سنت و مقرراتى براى خود معين و به آن پاى بند شده . آرى ، حياتى که انسان براى خويش سراغ داشت او را به احساس حوايجى مناسب آن حيات وادار نمود، و در نتيجه به اعمالى که عادتا متضمن رفع آن حوايج است هدايت شد و ناگزير عمل روزمره خود را با آن اعمال که همان سنت و دين است تطبيق داد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۶ صفحه : ۲۵۲
وجه اشتراک و وجه افتراق معرفت نفس و معرفت آفاقى
پس خلاصه سخن ما اين شد که نظر و سير در آيات انفسى و آفاقى و نتيجتا آشنا شدن به خداى سبحان از نظر اينکه حيات ابدى انسانى را در نظر مجسم مى سازد و نيز از نظر اينکه اين حيات بستگى تمام به توحيد و نبوت و معاد دارد از اين رو آدمى را به تمسک به دين حق و شريعت الهى هدايت مى نمايد، و در اين هدايت هر دو طريق يعنى سير از طريق آفاق و از طريق انفس موثر و در راهنمايى به دين و ايمان و تقوا هر دو شريک و هر دو نافعند، جز اينکه نظر و سير در آيات نفس نافع تر است ، زيرا اين سير از اطلاع بر ذات نفس و قوا و ادوات روحى و جسمى و عوارض آن از اعتدال و افراط و تفريط در کار و همچنين ملکات فاضله و رذيله و احوال پسنديده و ناپسندى که مقارن با آن است خالى نيست . و معلوم است که اشتغال آدمى به معرفت اينگونه امور و باور داشتن به لوازم آن از قبيل اءمن و يا خطر و سعادت يا شقاوت درد و درمان ، آدمى را از يک موقف نزديکى به گوش دل مى رساند و وقتى آدمى به دردهاى روحى خود و درمان آن واقف شد به اصلاح آنچه فاسد شده و به التزام به آنچه صحيح است مى پردازد، بخلاف سير در آيات آفاقى که ندايش به اين نزديکى نيست ، درست است که آن سير هم آدمى را به اصلاح نفس و تهذيب آن از اخلاق رذيله و نکوهيده و آراستنش به فضايل معنوى و مکارم اخلاق وادار مى کند، ليکن اين معانى را از راهى دور بگوش دل مى رساند. اين بود توجيه روشنى درباره روايت .
البته براى آن معناى دقيق ترى نيز هست . که آن معنا از نتايج ابحاث حقيقيه اى که در علم النفس هست استخراج مى شود، و آن ابحاث عبارتند از اينکه نظر در آيات آفاقى و معرفت حاصله از آن نظر و معرفتى است فکرى ، و علمى است حصولى بخلاف نظر در نفس و قواى آن و اطوار وجودى آن و معرفتى که خود از تجليات و آثار آن است که نظر در آن نظرى است شهودى ، و علمى است حضورى ، و فرق علم حصولى با علم حضورى اين است که علم و معرفت حصولى در تحققش محتاج است به استعمال برهان و ترتيب قياس ، بطورى که قوام آن به اين مقدمات است ، و مادامى که اين مقدمات ترتيب داده در ذهن ، منعکس و منتقش هست و انسان از آن غفلت و انصراف ندارد آن تصديق و علم هم باقى است و همينکه اشراف از بين رفت و کمترين غفلتى رخ داد، کوچکترين شبهه اى تار و پود آن معرفت را متلاشى مى سازد. ولى معرفت و علم حضورى چنين نيست چون مراد از آن علم عارف شدن است به نفس خود و يا به قوا و اطوار وجوديش ، و اين علم از قبيل مشاهده و عيان است ، و حاجت به ترتيب دادن مقدمات ندارد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۶ صفحه : ۲۵۳
علم حاصل از سير نفسى ، علم حضورى است حاصل از سير آفاقى ، علم حصولى است و علمحضورى سودمندتر مى باشد
وقتى انسان مشغول مطالعه و سير در آيات نفس خود شود و ببيند چگونه به پروردگار خويش احتياج دارد و چطور در تمامى اطوار و همه شوون زندگيش نيازمنديهايى دارد، آنگاه به حقيقت عجيبى بر مى خورد، چون مى بيند نفسش وابسته و مربوط به عظمت و کبريا و خلاصه وجود و حيات و علم و قدرت و شنوايى و بينايى و اراده و محبت ديگرى است ، و جميع صفات و افعال نفسش قطره ايست از دريايى بيکران و خوشه ايست از خرمنى بى پايان ، مخزنى که دربها و روشنى و جمال و جلال و کمال وجود و حيات و قدرت و ساير کمالات غير متناهى است .
شاهد اينکه گفتيم علم حضورى نافع تر از حصولى است اين است که نفس انسانى کارهايش جز در خودش انجام نمى شود، و چيزى نيست که او را از خودش بيرون و جدا سازد، و او جز سير قهرى و اضطرارى ، و بعبارت ديگر فطرى درباره مسير خود کارى ندارد، او از هر چيزى که بر حسب ظاهر با آن اختلاط و اجتماع دارد جدا و بيگانه است ، مگر از پروردگار خود، چون او محيط است به باطن و ظاهر نفس و به هر چيزى که با نفس است ، روى اين حساب انسان مشاهده مى کند و در مى يابد که نفسش اگر چه در ظاهر با مردم است ليکن در واقع دائما با پروردگار خود در خلوت است ، اينجاست که از هر چيزى منصرف و منقطع شده و بسوى خداى خود متوجه مى شود، و هر چيزى را از ياد مى برد و تنها به ياد خدايش ذاکر است . در اين حال ديگر چيزى بين او و خدايش حجاب و مانع نمى شود، اين است همان حق معرفتى که براى آدميان ميسور و ممکن دانسته شده است ، و سزاوار است نام آنرا «خدا را به خدا شناختن » نهاد.
و اما معرفت فکرى که از آثار سير آفاقى است و از ترتيب دادن قياس و يا حدسيات و يا مقدمات ديگرى بدست مى آيد در حقيقت معرفت بصورت هايى است که در ذهن نقش بسته است ، از صورتهاى ديگر ذهنى و خداى معبود بزرگتر از آن است که در ذهن بگنجد، و ذهن بر وى احاطه يابد و يا ذات مقدسش برابر و مساوى با صورتى شود که مخلوقى از مخلوقاتش آنرا در نفس خود آفريده و منقش ساخته است ، «و لا يحيطون به علما».
نمونه اى از فرماشيات ائمه اطهار عليه السلام در اين زمينه
در روايتى هم که مرحوم مجلسى در بحار از ارشاد و احتجاج از شعبى از امام اميرالمؤ منين (عليه السلام ) نقل مى کند دارد که آن جناب در ضمن يکى از کلماتش فرمود: بدرستى خداوند بزرگتر از آنست که از چيزى در پرده و نهان شود، و يا چيزى از او پوشيده و پنهان گردد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۶ صفحه : ۲۵۴
و در کتاب توحيد از امام موسى بن جعفر (عليه السلام ) نقل شده است که در ضمن يکى از کلمات خود فرمود: بين او و بين خلق حجابى جز خود مخلوقاتش نيست ، اگر نهان است با حجابى ناديدنى نهان نيست ، و اگر مستور است با پرده اى نامرئى مستور نيست ، معبودى جز او نيست ، اوست خداوند کبير و متعال .
و نيز در کتاب توحيد بطور مسند از عبدالاعلى از امام صادق (عليه السلام ) در ضمن حديثى روايت شده که فرموده کسى که خيال مى کند خدا را شناخته ولى خدا را به حجاب و يا به صورت و يا به هيکلى شناخته او مشرک است ، و در حقيقت خدا را نشناخته براى اين که حجاب و صورت و يا مجسمه غير خداوند متعالند، و مطلب از اين قرار است : که خداى تعالى هم واحد است و هم موحد يعنى شديد التوحد، بنابراين کسى که مى خواهد خدا را بوسيله غير خدا واحد کند چنين کسى چطور به توحيد خدا راه يافته است ؟ کسى به توحيد خدا پى برده که او را بوسيله خود شناخته باشد، و اما کسى که او را به غير او شناخته باشد در حقيقت او را نشناخته ، و چيز ديگرى را شناخته است (تا آخر حديث ).
و اخبارى که از ائمه اهل بيت (عليهم السلام ) بر طبق بيان گذشته ما وارد شده است بسيار زياد است ، و ما اميدواريم خداوند متعال توفيقمان دهد بلکه در آينده در تفسير سوره اعراف آن اخبار را ايراد نماييم (انشاء الله العزيز).
رده:تفسیر المیزان