المیزان جلد۶ بخش۲۹
نهايت عبوديت و ادب بندگى در پاسخ حضرت عيسى (ع ) به خداوند
سبْحَنَک مَا يَکُونُ لى أَنْ أَقُولَ مَا لَيْس لى بِحَقٍ ...
اين آيه و آيه بعدش جواب مسيح است از سؤ الى که از او شد، و همانطورى که گفتيم آن جناب در پاسخ خود ادب عجيبى بکار برده است ، زيرا وقتى ناگهان و بدون انتظار از پروردگار خود مى شنود که نسبتى به ساحت مقدس او داده اند که سزاوار و لايق مقام قدس و ساحت جلال و عظمت او نيست و آن نسبت عبارت است از اتخاذ مردم معبودها و شرکا براى خداى سبحان ، لذا در آغاز سخن خداى خود را تسبيح و تقديس مى نمايد، آرى ادب عبوديت اقتضا مى کند که بنده در چنين موقعى پروردگار خود را از چيرهائى که سزاوار نيست درباره وى بشنود و يا تصور آنرا به خود راه دهد تقديس نموده و او را از آن نسبت هاى ناروا منزه سازد، چنانکه خود پروردگار هم در کلام خود، بندگان خود را به چنين ادبى تاديب کرده و فرموده : «و قالوا اتخذ الرحمن ولدا سبحانه ».
و نيز فرموده : «و يجعلون لله البنات سبحانه ».
مسيح (عليه السلام ) پس از تسبيح خداى تعالى چيزى را که خداوند از انتسابش به وى پرسش نموده و آن اين بوده که به مردم گفته باشد غير از خدا، مرا و مادرم را هم دو معبود بگيريد، انکار نمود.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۶ صفحه : ۳۵۳
البته مستقيما خود آن نسبت را انکار نکرد، بلکه به منظور مبالغه در تنزيه خداوند آنرا به نفى سببش ، نفى و انکار نمود، چون اگر مى گفت : من چنين حرفى نزده ام و يا چنين کارى نکرده ام ، فهميده مى شد که چنين کارى ممکن هست که از وى سرزده باشد و ليکن او به اختيار خود نکرده ، بخلاف اينکه سبب آنرا نفى کند و بگويد: شايسته نيست براى من که چنين چيزى را که حق نيست بگويم . که در اينصورت چيزى را نفى کرده که گفتار مزبور موقوف بر آن است و آن اين است :
اولا: اينکه اين گفتار صحيح و حق باشد و ثانيا: مسيح مجاز در گفتن آن هم باشد، وقتى حق بودن آن را نفى کند گفتن خود را هم بطور رساتر و بهترى نفى کرده ، نظير اينکه مولائى به عبد خود بگويد: چرا کارى را که نگفته ام انجام دادى ؟ که اگر جواب دهد من نکرده ام چيزى را نفى کرده که در مظنه وقوع بوده و او نکرده ، ولى اگر بگويد: من عاجزتر از آنم که چنين مخالفتى مرتکب شوم ، سبب را که همان قدرت و امکان است نفى کرده و گفته است : اين عمل از اصل امکان ندارد که از کسى سر بزند تا چه رسد به اينکه از من سر زده باشد.
و اينکه مسيح گفت : «ما يکون لى ان اقول ما ليس لى بحق » اگر کلمه «يکون » را ناقصه بگيريم در اين صورت جمله «ان اقول » اسم آن و کلمه «لى » خبرش خواهد بود و چون لام «لى » لام ملکى است معنايش چنين مى شود: من قادر نيستم مردم را مالک چيزى کنم که خود مالک آن نيستم ، و آن عبارتست از گفتن چيزى که حق نيست . و اگر کلمه مزبور را تامه بگيريم بنابراين لفظ «لى » از متعلقات آن و جمله «ان يقول » فاعل آن خواهد بود و معنى آيه چنين خواهد شد که : قول به غير حق از من سر نمى زند.
و ليکن وجه و احتمال اول به ذهن نزديک تر است ، و در هر حال کلام مسيح اين معنا را افاده مى کند که فعل به نفى سببش نفى شده .
«ان کنت قلته فقد علمته » نفى ديگرى است براى آن گفتارى که صدورش از مسيح سؤ ال شده . در اينجا هم صريحا آنرا نفى نکرده ، بلکه لازمه آنرا که همان علم خداى تعالى باشد نفى نموده ، چه لازمه صدور آن از مسيح اين است که خداى تعالى عالم به آن باشد. زيرا خداى تعالى کسى است که چيزى در آسمان و زمين بر او پوشيده نيست ، و او کسى است که قائم است بر هرنفس و بر هر عملى که آن نفس انجام مى دهد، کسى است که بر هر چيزى محيط است . اين فقره از کلمات مسيح متضمن چند نکته است : يکى اينکه دليل آن همراهش ذکر شده و تنها به ذکر ادعا اکتفا نشده است ، ديگر اينکه اشعار دارد بر اينکه تنها چيزى که مسيح (عليه السلام ) در کارها و گفتارهايش ملاحظه مى کند علم خداى سبحان است و بس ،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۶ صفحه : ۳۵۴
و هيچ گونه اعتبار و اعتنائى به علم و جهل غير خدا از مخلوقات قائل نيست ، و کارى به علم و جهل شان ندارد، به عبارت واضح تر اينکه بطور کلى سؤ ال در جائى صحيح است که سائل يا خود را جاهل بداند و بخواهد به اين وسيله از خود دفع جهل نموده و نسبت به مورد سؤ ال اطلاع پيدا کند، يا اگر خود را جاهل نمى داند بخواهد با اين سؤ ال از جاهل ديگرى رفع جهل نموده و او را بواقع قضيه مورد سؤ ال واقف سازد، کما اينکه نوع سوالاتى که در کلام پروردگار واقع شده از همين باب است ، و از همين جهت مسيح (عليه السلام ) در جوابى که در مثل چنين مقامى داده که : اگر من گفته بودم ، تو دانسته بودى ، امر را به علم خداى تعالى ارجاع داده و اشعار داشته بر اينکه در افعال و اقوالش چيزى را جز علم خداى تعالى معتبر نمى داند، آنگاه با جملات «تعلم ما فى نفسى و لا اعلم ما فى نفسک انک انت علام الغيوب » علم خداى خود را از اينکه دستخوش جهل و آميخته با آن شود منزه نموده است .
فقط علم خداى سبحن معتبر است و علم و جهل جز او را بها و اعتبارى نيست
اين کلام گر چه خود ثناى ديگرى است ، ليکن غرض از آن در اين مقام ثنا نيست چون مقام مقام ثنا نيست ، بلکه تبرى از نسبتى است که به وى داده شده ، پس اينکه گفت «تعلم ما فى نفسى » توضيح مى دهد مقدار نفوذ علم بارى تعالى را که در جمله «ان کنت قلته فقد علمته » از آن اسم برده و بيان مى کند که در روز قيامت علم خداى تعالى که پادشاه حقيقى است از قبيل علمى که پادشاهان از راه گزارشات مملکت به احوال رعيت خود پيدا مى کنند نيست ، و خداوند مانند آنان که به پاره اى از احوال رعيت عالم و نسبت به پاره اى جاهل و حال بعضى از رعايا را مستحضر و از حال بعضى ديگر غافلند نيست ، بلکه خداى سبحان لطيف و خبير بهر چيز است که از آن جمله خصوص نفس عيسى بن مريم است ، باز هم هنوز بيان مسيح درباره علم حق تعالى استيفا نشده ، زيرا خداى سبحان عالم است به هر چيز، ليکن نه چون علم يکى از ما به ديگرى و علم آن ديگرى به ما، بلکه او آنچه را که مى داند به احاطه مى داند، و بدون اينکه چيزى به او احاطه يابد «و لا يحيطون به علما» پس خداى تعالى معبوديست نامحدود و بر خلاف او هر چيزى محدود و مقدر است به طورى که از حدود خود نمى تواند تجاوز کند، از همين جهت مسيح (عليه السلام ) براى اينکه حق مطلب را ادا کرده باشد جمله ديگرى را ضميمه کرد و آن اين بود که گفت : «و لا اعلم ما فى نفسک » اما اينکه گفت «انک انت علام الغيوب » و خواست تا با اين جمله علت جمله قبلى را که گفت : «تعلم ما فى نفسى » بيان نموده از جهت ديگرى حق مطلب را بهتر و بيشتر ادا کند، و آن جهت دفع توهمى است که ممکن است کسى بخود راه دهد و خيال کند علم خدا تنها منحصر است به ما بين او و بنده اش مسيح ، و شامل هر چيزى نمى شود، براى دفع اين توهم گفت : «انک انت علام الغيوب » يعنى علم تام به جميع غيب ها منحصرا از آن خداى عالم است ، هر چيزى که براى يک موجودى حاضر و براى ساير موجودات غايب است همان چيز براى خدا حاضر است و او محيط به آن است و لازمه اين مطلب اين است که چيزى نتواند به غيب چيز ديگرى که خدا عالم به آن است و نه به غيب خود پروردگار راه يابد، براى اينکه او خود مخلوقى است محدود که نمى تواند از طورى که آفريده و تحديد شده تجاوز نمايد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۶ صفحه : ۳۵۵
پس تنها خداى سبحان علام الغيوب است ، و هيچ چيزى به جز خدا عالم به غيب ها نيست ، نه همه غيبها و نه بعضى از آنها، علاوه بر اين ، اگر هم فرض شود که کسى (مانند انبيا و اوليا) به چيزى از غيب خدا احاطه يابد باز هم محيط حقيقى نيست ، زيرا اگر در اين فرض خداوند به آنچه او احاطه يافته احاطه داشته باشد پس باز آن شخص محيط نيست ، بلکه محاط به احاطه خدا است ، و خداوند است که مشيتش تعلق گرفته او را به بعضى از غيب هاى خود احاطه دهد، و معلوم است که آن شخص به اين موهبت و ملکى که خدا به او ارزانى داشته از ملک خدا بيرون نرفته است ، کما اينکه فرمود: «و لا يحيطون بشى ء من علمه الا بماشاء» و اگر - العياذ بالله - خداوند احاطه به آن نداشته باشد در اين صورت محدود و مخلوقى بيش نيست و خداوند بزرگتر از آنست که مخلوق و محدود باشد «تعالى الله عن ذلک علوا کبيرا».
مَا قُلْت لهَُمْ إِلا مَا أَمَرْتَنى بِهِ أَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ رَبى وَ رَبَّکُمْ
مسيح (عليه السلام ) پس از آنکه نسبت مزبور را از راه نفى سبب ازخود نفى نمود اينک مجددا از طريق بيان وظيفه و اينکه از وظيفه خود تخطى نکرده آنرا نفى کرده و عرض مى کند «ما قلت لهم الا ما امرتنى به ... - من به آنان نگفتم مگر آنچه را که تو به من دستور دادى » کلام خود را به طريق نفى و اثبات ادا کرده تا افاده حصر نموده بر جواب پروردگار و نفى آنچه از او سؤ ال شده دلالت کند، و با جمله : «ان اعبدوا الله » وظيفه خود را تفسير کرد، و با جمله «ربى و ربکم » خداى خود را توصيف نمود تا کمترين شبهه و توهمى در اينکه او بنده ايست فرستاده شده از طرف خدائى که پروردگار او و همه مردم است و رسولى است که مردم را بسوى خداى واحد بى شريک دعوت مى کند باقى نماند، آرى مسيح عليه السلام - به طورى که قرآن شريف از او حکايت کرده - هميشه مردم را همينطور صريح و روشن به توحيد دعوت مى نموده ، از جمله کلمات او به نقل قرآن اين آيه است : «ان الله هو ربى و ربکم فاعبدوه هذا صراط مستقيم » و نيز اين آيه است : «و ان الله ربى و ربکم فاعبدوه هذا صراط مستقيم ».
وَ کُنت عَلَيهِمْ شهِيداً مَّا دُمْت فِيهِمْ فَلَمَّا تَوَفَّيْتَنى کُنت أَنت الرَّقِيب عَلَيهِمْ وَ أَنت عَلى کلِّ شىْءٍ شهِيدٌ
در اين کلام نيز وظيفه ديگرى را که از جانب خداى سبحان به عهده دارد بيان نموده و آن شهادت بر اعمال است ، چنانکه آيه شريفه زير هم به آن اشاره مى کند: «و يوم القيامه يکون عليهم شهيدا» مسيح (عليه السلام ) در اين فقره از کلام خود عرض مى کند: من در بين امت خود وظيفه اى جز رسالت بسوى آنها و گواهى بر رفتارشان نداشتم . رسالت را به روشن ترين وجهى که ممکن بود انجام دادم و تا مدتى که در بين آنان بودم شاهد و ناظر اعمالشان هم بودم و به هيچ وجه از وظيفه اى که برايم مقرر فرمودى تخطى نکردم .
بنابراين ، من از اينکه به آنها گفته باشم : مرا و مادرم را جز خدا دو معبود بگيريد، برى و منزهم .
«فلما توفيتنى کنت انت الرقيب عليهم » «رقوب » و «رقابه » به معناى حفظ است ، و در اينجا مقصود از آن محافظت و مراقبت بر اعمال است و گويا غرض از تبديل لفظ شهيد به رقيب احتراز از تکرار لفظ شهيد بوده ، چون بعدا در جمله «و انت على کل شى ء شهيد» لفظ شهيد ذکر مى شود، نکته اى هم که اقتضا کند خصوص اين لفظ تکرار شود در بين نبوده .
سياق جمله «و کنت انت الرقيب عليهم » افاده حصر مى کند و لازمه آن اين است که خداوند هم در ايام زندگى عيسى و هم بعد از او شهيد باشد. پس آن ايامى هم که عيسى شهيد و ناظر بر امت بوده بطور مستقل نبوده ، بلکه در حقيقت واسطه در شهادت بوده . نظير ساير تدبيرات الهى که مدبر به استقلال خود اوست و گاهى بعضى از بندگان خود را موکل بر بعضى از امور مى نمايد، و او خود بر همه امور از قبيل رزق ، زنده کردن ، ميراندن ، حفظ، دعوت بندگان و هدايت آنان و امثال آن وکيل است .
آيات شريفه قرآن هم در اين باره بسيار زياد است . و فعلا حاجتى به نقل آنها نيست .
حقيقت شهادت را فقط خدا دارا است و اوست که بر هر چيز شهادت عامه و مطلقه دارد «
وانتعلى کل شى ء شهيد»
خود مسيح (عليه السلام ) هم دنبال جمله : «فلما توفيتنى کنت انت الرقيب عليهم » عرض کرد: «و انت على کل شى ء شهيد - و تو بر هر چيزى شاهد و ناظرى » تا دلالت کند بر اينکه شهادتى هم که او در ايام زندگى خود متصدى آن بود حصه ناچيزى بود از شهادت عامه مطلقه اى که خداى تعالى بر هر چيز دارد، چون حق تعالى نه تنها شاهد بر اعمال ، آن هم تنها اعمال امت مسيح (عليه السلام ) است ، بلکه هم شاهد بر اعيان همه موجودات است و هم بر اعمال آنها است که از آن جمله است اعمال بندگانش و از آن جمله است اعمال امت مسيح ، چه اعمالى که در زمان مسيح مى کرده اند و چه اعمالى که بعد از وى انجام مى داده اند، پس خداى تعالى هم با وجود شهدا و هم بدون آنان شهيد است ، و از اين جا روشن مى شود که حصر مزبور در حق خداى تعالى صادق است اگر چه شهداى ديگر هم از قبيل مسيح باشند که شهادت دهند. و گرنه ، اگر مثلا شاهد بودن مسيح مضر به اين حصر بود خود مسيح با اينکه مى دانست بعد از او پيغمبران و شهداى ديگرى هم خواهند بود، شهادت بعد از خود را حصر در خداى تعالى نمى کرد، دليل اينکه مى دانست بعد از او پيغمبر و شهيد ديگر خواهد آمد بشارتى است که خود او بر آمدن رسول خدا (صلى الله عليه و آله ) داده . و قرآن کريم آنرا از او حکايت نموده و فرموده : «يا بنى اسرائيل انى رسول الله اليکم مصدقا لما بين يدى من التوريه و مبشرا برسول ياتى من بعدى اسمه احمد» و در اينکه مانند مسيح شهيد است در قرآن کريم فرموده : «و جئنا بک على هولاء شهيدا»، علاوه بر اينکه در صحت حصر مسيح همين بس که قرآن آنرا حکايت نموده و بر آن صحه گذاشته و آنرا ابطال نکرده است ، پس اشکالى نيست در اينکه تنها خداى سبحان شهيد است و بس ، اگر چه شهدائى هم باشند، به اين معنا که حقيقت شهادت تنها از آن خداى سبحان است ، چنانکه حقيقت هر کمالى از آن اوست ، و اگر غير خدا کسى چيزى از کمالات و خيرات را دارا است ، خداوند به او تمليک کرده و اين تمليک هم نظير تمليک هاى ما نيست که اگر چيزى به کسى تمليک کنيم ديگر داراى آن چيز نيستيم ، آرى خداى تعالى چنان نيست که اگر به کسى چيزى تمليک کند، باعث شود که خود، مالک آن نباشد. گويا آيه شريفه محتاج به توضيح بيشترى نباشد، و بر خواننده محترم است که در اطراف آنچه گفته شد تدبر نمايد.
پس ، از اين دو آيه شريفه که حال مسيح (عليه السلام ) را حکايت مى کند معلوم شد که ساحت مقدس آن جناب از اين خرافات که ملت مسيح در حق وى مى گويند برى و منزه است و وى مسوول آنچه مى گويند و مى کنند نيست . و لذا خود مسيح در آخر کلامش عرض کرد: «ان تعذبهم فانهم عبادک ...».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۶ صفحه : ۳۵۸
إِن تُعَذِّبهُمْ فَإِنهُمْ عِبَادُک وَ إِن تَغْفِرْ لَهُمْ فَإِنَّک أَنت الْعَزِيزُ الحَْکِيمُ
پس از آنکه با حجتى که اقامه کرد روشن نمود که او نسبت به مردم وظيفه اى جز اداى رسالت و قيام بر امر شهادت نداشته و در ايام زندگيش کارى جز انجام اين دو وظيفه نکرده و پيرامون کارهايى که حق او نبوده نگشته و او مسوول حرفها و اعتقادات کفرآميز ملت خود نيست ، روشن شد که آن جناب از حکم الهى که متعلق است به امت وى بر کنار است ، لذا بدون اينکه چيزى به کلام قبليش پيوند دهد و متفرع بر آن کند حرف تازه اى زد، و آن اين بود که اگر عذابشان کنى بندگان تواند. بنابراين ، آيه شريفه بى مناسبت نيست که جاى گزين بيان سابق شود، براى اينکه مفاد آيه هم همين است که اگر سرانجام کار امت من به چنين شرک و کفر رسوا و مفتضحى کشيد من که پيغمبر آنان بودم هيچ تقصيرى نداشتم و هيچ تعهدى درباره آن به گردنم نيست ، براى اينکه در کارشان مداخله نداشتم تا اينکه حکمى که تو - اى پروردگار - بين خودت و آنان دارى شامل من هم بشود. اين امت من و اين حکم تو هر طور که مى خواهى در آنان حکم کن ، اگر بخواهى آنان را مشمول حکمى که درباره کسانى که به تو شرک مى ورزند، قرار داده و در آتش بسوزانى بندگان تواند، و اختيار و تديير امرشان به دست تو است ، مى توانى بر ايشان خشم کنى ، چون توئى مولاى حقيقى ، و اختيار امر بنده ، به دست مولاى اوست . و اگر بخواهى اثر اين ظلم عظيمى که کرده اند محو ساخته و به اين وسيله از ايشان درگذرى باز هم تويى عزيز و حکيم ، و براى تو است حقيقت عزت و حکمت ، و عزيز (کسى که در دارائى و قدرت مافوق ندارد). مخصوصا وقتى که حکيم (کسى که اقدام به امرى نمى کند مگر وقتى که اقدام در آن سزاوار باشد) هم باشد مى تواند گناه و ظلم را هر چه هم که بزرگ باشد ببخشد زيرا عزت و حکمت وقتى در کسى دست بهم داد قدرت ديگرى باقى نمى گذارد که عليه او قيام کند يا در کارهايش عيب جوئى و خرده گيرى نمايد.
نکاتى چند در عبارت : «ان تعذبهم فانهم عبادک وان تغفرلهم فانک انت العزيز الحکيم»
از بيان گذشته چند نکته به خوبى روشن گرديد: يکى اينکه جمله «فانهم عبادک - آنها بندگان تواند» به منزله اين است که گفته باشد «فانک موليهم الحق - تو مولاى حقيقى آنهائى » چنانکه روش قرآن هم همين طور است که بعد از ذکر افعال خدا اسماى حضرتش را ذکر مى کند و در آخر همين آيه هم ذکر نموده .
نکته دوم اينکه جمله «فانک انت العزيز الحکيم » در مقام افاده حصر عزت و حکمت براى خداوند نيست . بلکه آوردن ضمير فصل «انت » و در آوردن الف و لام بر خبر براى افاده تاکيد است ، و برگشت معناى آيه به اين است که : عزت و حکمت تو مطلبى است که جاى هيچ ترديد نيست ، پس اگر آنان را ببخشى مجالى براى هيچگونه اعتراض بر تو نيست .
نکته سوم اينکه چون اين مقام ، يعنى مشافهه و تکلم عيسى بن مريم با پروردگار خود، مقام ظهور عظمت الهى بود، عظمتى که هيچ موجودى تاب مقاومت در برابر آن را ندارد، از اين رو جا دارد منتها درجه ذلت عبوديت در چنين مقامى رعايت بشود، به اين معنا که از کرشمه و ناز کردن و پر حرف زدن و يا با خواهش و تمنا در امور مولا مداخله کردن اجتناب شود، از همين جهت مسيح (عليه السلام ) عرض کرد: «و ان تغفر لهم فانک انت العزيز الحکيم » و نگفت : «فانک غفور رحيم » براى همين که گفتيم جلوه و ظهور عظمت حق و سطوت الهى که قاهر و غالب بر هر چيز است چنان چشم و دل بنده را پر مى کند که مجالى جز براى التجاى به او و به خرج دادن تنها سرمايه خود يعنى ذلت عبوديت و مسکنت بندگى و مملوکيت بتمام معناى خود، برايش باقى نمى گذارد. در يک چنين موقفى چه جاى پر حرفى و يا خواهش است . بلکه در اين مقام پر حرفى کردن خود گناه بسيار بزرگى است . خواهى گفت اگر چنين است پس چرا حضرت ابراهيم (عليه السلام ) عرض کرد: «فمن تبعنى فانه منى و من عصانى فانک غفور رحيم » جا داشت آن جناب هم مانند مسيح عرض کند: تو عزيز و حکيمى ؟ جواب اين است که مقام ابراهيم در اين گفتار، مقام مشافهه و گفت و شنود و سؤ ال و جواب با خداوند نبود بلکه تنها مقام دعا و خواهش بود، و البته بنده در چنين مقامى بايد که دل را تا آنجا که مى تواند سرشار از رحمت الهى سازد و با يک دنيا اميد دعا کند.
صدق صادقين (در قول و در عمل ) در آخرت برايشان سودمند خواهد بود
قَالَ اللَّهُ هَذَا يَوْمُ يَنفَعُ الصادِقِينَ صِدْقُهُمْ
اين جمله در مقام امضاء و تصديق گفته هاى عيسى بن مريم (عليه السلام ) است ، البته نه به صراحت بلکه به طور کنايه . چون قرينه مقاميه مطلب را مى رسانده و حاجتى به تصريح مسيح نبوده .
و مراد از «صدق صادقين » صداقت ايشان است در دنيا نه در آخرت . به دليل اينکه دنبال آن فرمود: «لهم جنات تجرى من تحتها الانهار...» و روشن است که اين جنات پاداشى است از طرف خداى تعالى در برابر صداقت شان در دنيا، و نفعى هم که فرمود عايد شان مى شود همين جنات است .
ترجمه تفسير الميزان جلد ۶ صفحه : ۳۶۰
براى اينکه صداقت در آخرت و همچنين ساير اعمال و احوال آدمى در آنروز پاداشى که اعمال دنيا دارد ندارد، چون در آخرت تکليف نيست ، و پاداش فرع تکليف است ، آخرت تنها جاى حساب و پاداش و دنيا تنها جاى عمل و تکليف است چنانکه قرآن در اين باره فرموده : «يوم يقوم الحساب » و نيز فرموده : «اليوم تجزون ما کنتم تعملون » و نيز فرموده : «انما هذه الحيوه الدنيا متاع و ان الاخره هى دارالقرار» آنچه را که مسيح (عليه السلام ) از احوال خود در دنيا ذکر کرد هم عبارت بود از گفتارهايش و هم اعمالى که کرده ، و معلوم است که تقرير و تصديق خداى تعالى هم تصديق قول اوست و هم فعل او. پس صادقانى در آخرت از صدق خود منتفع و جنات موعود به آنان داده مى شود و همچنين راضى و مرضى و فائز به رستگارى عظيمند که هم در قول صادق باشند و هم در فعل .
علاوه براين ، صداقت در قول خود مستلزم صداقت در فعل يعنى صراحت و پاکى از نفاق هم هست و صداقت در قول خواه ناخواه کار انسان را به صلاح و سداد مى کشاند، چنانکه در روايت نيز وارد شده که مردى از صحرانشين ها از رسول خدا (صلى الله عليه و آله ) وصيت و موعظه اى خواست ، حضرت او را تنها به اين وصيت کرد که دروغ نگويد. آن مرد خودش اظهار کرد که عمل به اين يک نصيحت براى جلوگيرى از همه گناهان کافى است ، زيرا هيچ گناهى پيش نمى آيد مگر اينکه آدمى به ياد اين نصيحت افتاده فکر مى کند اگر مرتکب آن شود آنگاه از او بپرسند آيا تو چنين کارى کرده اى جز اين چاره ندارد که راست بگويد و اعتراف کند و همه مردم را به آلودگى خود خبردار سازد، و ناچار از ترس اين رسوائى از ارتکاب آن خوددارى مى کند.
لهَُمْ جَنَّتٌ تجْرِى مِن تحْتِهَا الاَنْهارُ خالِدِينَ فِيهَا أَبَداً رَّضىَ اللَّهُ عَنهُمْ وَ رَضوا عَنْهُ ذَلِک الْفَوْزُ الْعَظِيمُ
خداوند از آنان راضى است براى آن صداقت هائى که در دنيا از خود نشان دادند، و آنان از خدا راضى هستند براى آن ثواب هائى که به ايشان مرحمت فرمود. در اين آيه خوشنودى را متعلق به خود بندگان راستگوى خود نمود، نه به راستگوئى شان ، بخلاف آيه و رضى له قولا)) و آيه شريفه «و ان تشکروا يرضه لکم » که رضايت را متعلق به عمل نموده ، و بين اين دو قسم تعبير فرق روشنى است ، چه خشنودى از عمل به اين است که از ديدن آن چهره در هم نکشد و از آن نفرت نکند، و چه بسا دشمن انسان کار پسنديده اى کند در حالى که خود او مورد نفرت است و به عکس دوست انسان کار ناشايستى مرتکب شود در حالى که خودش محبوب انسان باشد پس اينکه فرمود:
ترجمه تفسير الميزان جلد ۶ صفحه : ۳۶۱
فرق رضايت از عمل با رضايت از عامل و اشاره به معناى رضايت پروردگار از بنده وآثار اين رضايت
«رضى الله عنهم » دلالت مى کند بر اينکه خداى تعالى نه تنها از صداقت صادقين خوشنود است بلکه از خود آنان نيز راضى است و معلوم است که خوشنودى خدا وقتى به خود آنان تعلق مى گيرد که غرضش از خلقت شان حاصل شده باشد و غرض از خلقت را در آيه : «ما خلقت الجن و الانس الا ليعبدون » بيان فرموده ، پس غرض پروردگار از خلقت انسان همان عبوديت است ، وقتى خداى سبحان از کسى - نه تنها از عملش - خوشنود مى شود که نفس او مثل اعلاى عبوديت باشد. يعنى خود را بنده کسى بداند که مربى هر چيزى است ، خود را و هيچ چيز ديگرى را جز بنده و مملوک او و خاضع در برابر ربوبيت او نبيند، جز او هدفى و جز بسوى او بازگشت و رجوعى نداشته باشد، چنانکه درباره حضرت سليمان و ايوب (عليهماالسلام ) فرموده : «نعم العبد انه اواب ».
اين بود معناى رضايت پروردگار از بنده خود، و لازمه اين مقام که يکى از مقامات عبوديت است که نفس از تمامى مراتب کفر و از اتصاف به فسق پاک باشد چنانکه درباره طهارتش از کفر فرموده : «و لا يرضى لعباده الکفر» و درباره طهارتش از فسق فرموده : «فان الله لا يرضى عن القوم الفاسقين » و از آثار اين مقام اين است که وقتى نفس بنده داراى ذلت عبوديت شد و آنچه را که به چشم و دل خود درک نمود، همه را مملوک خدا و خاضع در برابر او دانست قهرا از او خشنود مى شود. زيرا مى بيند که اگر خدا به او داده آنچه را که داده همانا از فضل و کرمش بوده نه اينکه او از خدا طلبکار و بر خدا واجب و حتم بوده که آنرابدهد.
و اگر هم چيزى را از او دريغ داشته و نداده آن هم از روى حکمت بوده . علاوه براين ، خداى تعالى درباره حال بندگان مرضى خود در بهشت فرموده : «لهم ما يشاون » و معلوم است که وقتى انسان به هر چه که بخواهد بتواند دسترسى پيدا کند البته راضى خواهد شد. اين است منتها درجه سعادت براى آدمى از نظر اينکه بنده است . و لذا خداى تعالى کلام خود را به همين معنا پايان داده و فرموده : «و ذلک الفوز العظيم - اين است سعادت و رستگارى عظيم ».
للَّهِ مُلْک السمَوَتِ وَ الاَرْضِ وَ مَا فِيهِنَّ وَ هُوَ عَلى کلِّ شىْءٍ قَدِيرُ
«ملک » (به کسر ميم ) سلطنت مخصوصه است بر رقبه اشياء، و اثر آن نفوذ اراده مالک است در هر تصرفى که بخواهد و بتواند در آن بنمايد، و «ملک » (به ضم ميم ) عبارتست از سلطنت مخصوصه اى بر نظام موجود بين اشيا، و اثر آن عبارتست از نفوذ اراده در آنچه که بر آن سلطنت دارد. و به عبارت ساده ملک (به کسر ميم ) متعلق به فرد است و ملک (به ضم ميم ) متعلق به جماعت است . و چون ملک در نفوذ اراده فعلى مقيد و متقوم به داشتن قدرت است ، پس اگر قدرت تامه و مطلقه باشد ملک نيز ملک مطلق بوده و به هيچ قيدى از قيود و حالى از احوال مقيد نخواهد بود. و براى بيان همين نکته خداى تعالى در دنبال جمله «و لله ملک السموات و الارض و ما فيهن » فرمود: «و هو على کل شى ء قدير».
با اين جمله که دلالت بر ملک مطلق پروردگار مى کند سوره مائده پايان مى يابد و مناسبتش با غرض سوره هم پيدا است ، زيرا غرض در اين سوره وادارى بندگان به عبادت و وفاى به عهد و پيمانى است که پروردگار مالک على الاطلاق آنان از ايشان گرفته پس براى آنان چيزى باقى نمانده مگر مملوکيت على الاطلاق و شنوائى و اطاعت در برابر آنچه امر و نهيشان مى کند و وفاى به عهد و نشکستن پيمانى که از ايشان گرفته است .
بحث روايتى
(رواياتى در ذيل آيات شريفه : «ءانت قلت للناس ...»)
در تفسير عياشى از ثعلبه بن ميمون از بعضى از اصحاب ما (اماميه ) از حضرت ابى جعفر (عليه السلام ) نقل شده که در تفسير آيه «ء انت قلت للناس اتخذونى و امى الهين من دون الله » فرمود: خداى تعالى هنوز اين سؤ ال را از مسيح نکرده ، بلکه بعدا (روز قيامت ) خواهد کرد. و اگر مى بينى که بلفظ ماضى (اذ قال ) تعبير فرموده از اين نظر بوده که بطور کلى خداى تعالى حوادثى که مى داند واقع خواهد شد از آن به لفظ ماضى تعبير مى کند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۶ صفحه : ۳۶۳
مؤ لف : و نيز در همان کتاب از سليمان بن خالد از ابى عبدالله (عليه السلام ) نظير آن نقل شده ، و حاصل آن اين است که تعبير به صيغه ماضى در حوادثى که بعدا واقع مى شود از جهت علمى است که خداى تعالى به وقوع حتمى آن دارد و اينگونه تعبيرات در لغت عرب شايع است .
توضيح اينکه در حديث آمده : خداوند با يک حرف از خلق خود محجوب شده و شرحى درمورد اينکه اسم اعظم خداوند از نوع الفاظ نيست
باز در همان کتاب از جابر جعفى از ابى جعفر (عليه السلام ) روايت شده که در تفسير جمله «تعلم ما فى نفسى و لا اعلم ما فى نفسک انک انت علام الغيوب » فرموده : اسم اکبر خدا هفتاد و سه حرف است و خداى تعالى از همه آن حروف به يک حرف از خلق خود محجوب شده و در نتيجه کسى نمى داند آنچه را که در نزد اوست ، و هفتاد و دو حرف آنرا به آدم داد. و از آدم به ساير انبيا به طور توارث و همچنين تا به عيسى رسيد. و مراد عيسى (عليه السلام ) از اينکه گفت : «تعلم ما فى نفسى » همين هفتاد و دو حرف از حروف اسم اکبر خدا بود، يعنى تو اين حروف را به من ياد دادى پس تو از آنچه که من دارم آگاهى ، و من از آنچه که در نزد تو است بى خبرم ، زيرا تو با آن يک حرف از خلق خودت نهان شده اى ، پس احدى را آگهى از آنچه در نفس تو است نيست .
مؤ لف : به زودى بحث مبسوطى که ما درباره اسماى حسنى و اسم اعظم در تفسير آيه شريفه «و لله الاسماء الحسنى فادعوه بها» داريم خواهد آمد و در آنجا روشن خواهد شد که اسم اعظم و يا اسم اکبر پروردگار از نوع الفاظ نيست که از حروف الفبا ترکيب شده باشد. بلکه مراد از اسم در اين موارد چيزى است که بوسيله الفاظ از آن حکايت مى شود، و آن ذات بارى تعالى است از جهت اتصافش به صفت مخصوصى از صفات و وجه مخصوصى از وجوه ، پس برگشت اسم لفظى به طورى که بعدا روشن خواهد شد، به اسم اسم است .
و بنابراين ، اينکه امام (عليه السلام ) فرمود: اسم اکبر مرکب از هفتاد و سه حرف ، و همچنين اينکه در روايات بسيار ديگرى که در اين باب و به اين مضمون وارد شده که اسم اعظم مرکب از فلان عدد از حروف است يا اينکه در فلان سوره و يا فلان آيات متفرق و پراکنده است همه اينها بياناتى است که از باب رمز يا تمثيل و به منظور فهماندن مقدارى از حقايق که قابل فهماندن است صادر شده ، چون هر حقيقتى را نمى توان صريح و پوست کنده و بدون کنايه و تمثيل تفهيم کرد.
رده:تفسیر المیزان