تفسیر المیزان

المیزان جلد۶ بخش۳۱

در جاى ديگر اين دو از هم جدا ذکر شده ، در آيه «و ما ارسلنا من قبلک من رسول الا نوحى اليه انه لا اله الا انا فاعبدون » تنها ادب بالنسبه به پروردگار يعنى توحيد او و انجام دادن عبادت بر مبناى توحيد ذکر شده ، و در آيات : «و قالوا ما لهذا الرسول ياکل الطعام و يمشى فى الاسواق لو لا انزل اليه ملک فيکون معه نذيرا. او يلقى اليه کنز او تکون له جنه ياکل منها» تا آنجا که مى فرمايد: «و ما ارسلنا قبلک من المرسلين الا انهم لياکلون الطعام و يمشون فى الاسواق » تنها سيره انبيا و ادب الهى آنها را نسبت به مردم بيان فرموده و آن عبارت بوده از آميزش شان با مردم و ترک تحجب و اختصاص و امتياز در بين آنان . و همه اينها چيرهائى است که فطرت انسان هم از آن بيزار است . ترجمه تفسير الميزان جلد ۶ صفحه : ۳۷۷ ادب آدم و حوا در دعاى خود: «ربنا اننا ظلمنا انفسنا...» پس از آنکه نهى ارشادى ازخوردن درخت را مخالفت کردند ۶ - يکى ديگر از ادب انبياء که آنرا در هنگام دعا و توجه به خدا مرعى مى داشته اند، ادبى است که قرآن در درجه اول آنرا از آدم و همسرش ‍ (عليه السلام ) حکايت کرده و فرموده : «ربنا ظلمنا انفسنا و ان لم تغفر لنا و ترحمنا لنکونن من الخاسرين » راز و نيازى است که آن دو بزرگوار بعد از خوردن از درختى که خداوند از نزديکى به آن نهى شان کرده بود با خداى خود کرده اند، با اينکه آن نهى ، نهى تکليفى تحريمى نبود بلکه نهى ارشادى بود و مخالفت آنها مخالفت نصيحتى بود که صلاح حالشان و سعادت در زندگى شان در بهشت که مامن از هر رنج و بدبختى است در رعايت آن بوده . خداى متعال هم وقتى آن دو را از مخالفت تحذير کرد، نفرمود که اين مخالفت و پيروى شيطان نافرمانى من است بلکه فرمود: «فلا يخرجنکما من الجنه فتشقى . ان لک الا تجوع فيها و لا تعرى . و انک لا تظما فيها و لا تضحى ». مع ذلک با اينکه گناهى نکرده بودند وقتى پاى امتحان پيش مى آيد و بلا شامل حالشان مى ش ود و سعادت زندگى بهشتى براى يک عمر با آنان وداع مى کند مايوس و غمگين نمى شوند، و نوميدى ، رابطه شان را با پروردگارشان قطع نمى کند بلکه به التجاء به خداوند خود - که امر آنها و هر آرزوئى که براى خود اميد دارند به دست اوست - مبادرت مى نمايند و به صفت ربوبيتى متوسل مى شوند که دافع هر شر و جالب هر خيرى است . آرى صفت ربوبيت ، حق صفت کريمى است که در هر حال بنده را با خداى سبحان آشتى و ارتباط مى دهد. آنگاه در اين راز و نياز متذکر شرى شدند که علامتهايش يکى پس از ديگرى ظاهر مى شد و آن عبارت بود از خسران در زندگى . تو گوئى لذت خوردن از درخت را به اطاعت امر ارشادى خدا خريده اند، آنگاه متوجه شده اند که در اين معامله چه کلاهى به سرشان رفته و چه سعادتى را از کف مى دهند. و نيز متوجه شده اند که احتياج به چيزى دارند که اين شر را از آنان دفع نمايد، از اين روى مى گويند: «و ان لم تغفر لنا و ترحمنا لنکونن من الخاسرين » يعنى خسران در زندگى ، ما را تهديد مى کند، و اينک مشرف بر ما شده و چيزى آن را دفع نمى کند مگر مغفرت تو و اينکه بعد از اين ، ما را با رحمت خودت که يگانه مورد اميد ما است پرده پوشى کنى . آرى انسان ، بلکه هر موجودى که مصنوع ديگرى است اين معنا را به فطرت و غريزه خود درک مى کند که يکى از شوون اشياء واقعه در منزل هستى و مسير بقا اين است که آنچه عيب و نقص در خود مى بيند يا عارضش مى شود از بين برده و خود را تکميل نمايد، و نيز مى داند که يگانه کسى که مى تواند اين کمبودها را جبران نمايد خداى سبحان است . آرى مقتضاى ربوبيت او هم همين است . و در پيشگاه ربوبيش حاجت به درخواست نيست ، بلکه صرف عرض ‍ حال و اظهار حاجتى که براى عبد پيش آمده ، کفايت مى کند بلکه بهتر، فصيح تر و بليغ ‌تر است از درخواست حاجت . از همين جهت آدم و حوا (عليهما السلام ) هم نگفتند: «فاغفر لنا و ارحمنا - پس ببخش ما را و بر ما رحم کن ». جهت ديگرى که عمده همان بوده اين است که در اثر مخالفتى که کردند در خود احساس ذلت و مسکنتى نمودند که با وجود آن آبرو و کرامتى درخود نديدند که از خداى خود چيزى درخواست نمايند نتيجه اين احساس اين شد که در برابر هر حکمى که از ساحت رب العره صادر مى شود تن در داده و تسليم محض باشند. چيزى که هست با گفتن «ربنا» به اين معنا اشاره کردند که در عين اعتراف به ظلم ، چشم داشت و توقع مغفرت و ترحم را دارند. بنابراين ، معناى اينکه گفتند: «ربنا ظلمنا انفسنا و ان لم تغفر لنا و ترحمنا لنکونن من الخاسرين » اين است که ما بد کرديم و بر نفس خود ظلم روا داشتيم و در نتيجه مشرف به خسرانى شديم که تمامى سعادتهاى زندگيمان را تهديد مى کند، ذلت و مسکنت بر ما مسلط شده و احتياج ما به رحمت تو و محو لکه اين ظلم مبرم گشته و براى ما آبروئى نگذاشته که با آن روى به درگاهت آوريم . اينک اى پادشاه عزيز تسليم حکم توئيم ، حکم آنچه تو بنمائى ، امر آنچه تو فرمائى . چيزى که هست تو رب ما و ما مربوب توئيم از تو آن را اميدواريم که هر مربوبى از رب خود اميد دارد. ادب نوح (ع ) در گفتگويش با خداى تعالى در داستان دعوت فرزندش و از جمله آداب انبيا ادبى است که خداى متعال آنرا از نوح در داستان دعوت فرزندش نقل کرده و چنين فرموده است : «و هى تجرى بهم فى موج کالجبال و نادى نوح ابنه و کان فى معزل يا بنى ارکب معنا و لا تکن مع الکافرين . قال ساوى الى جبل يعصمنى من الماء» تا آنجا که مى فرمايد: «و نادى نوح ربه فقال رب ان ابنى من اهلى و ان وعدک الحق و انت احکم الحاکمين . قال يانوح انه ليس من اهلک انه عمل غير صالح فلا تسئلن ما ليس لک به علم انى اعظک ان تکون من الجاهلين قال رب انى اعوذبک ان اسئلک ما ليس لى به علم و الا تغفر لى و ترحمنى اکن من الخاسرين » در اينکه ظاهر گفتار نوح اين است که مى خواهد دعا کند که فرزندش از غرق نجات يابد شکى نيست ، ليکن تدبر در آيات اين داستان کشف مى کند که حقيقت امر غير آن چيزى است که از ظاهر کلام استفاده مى شود، چون از يک طرف خداوند دستور داده که او خودش و اهل بيتش و همه مؤ منين سوار بر کشتى شوند و فرموده : «احمل فيها من کل زوجين اثنين و اهلک الا من سبق عليه القول و من امن » و آنان را وعده داده که نجاتشان دهد، و از آنان کسانى را که عذاب شان حتمى بوده استثناء کرد، يکى از آنان همسر اوست و خداى تعالى درباره اش فرموده : «ضرب الله مثلا للذين کفروا امراه نوح و امراه لوط» و اما فرزندش ، معلوم نيست که او هم به دعوت پدر کفر ورزيده باشد، و اگر خداى متعال رفتار او را با پدرش و اينکه او خود را کنارى کشيد نقل فرموده ، معلوم نيست که کناره گيريش از دين و دعوت پدر بوده بلکه ممکن است تنها مخالفت امر پدر را ک رده و از سوار شدن کناره گيرى کرده و اعراض نموده ، پس احتمال مى رود که او نيز اهل نجات باشد، براى اينکه ظاهر آيه اين است که او از فرزندان وى است نه از کف ار و اگر چنين باشد وعده الهى به نجات شامل او هم مى شود. از طرف ديگر به نوح وحى فرستاده و حکم حتمى خود را درباره امر مردم به وى اعلام نموده و فرموده : «و اوحى الى نوح انه لن يومن من قومک الا من قد امن فلا تبتئس بما کانوا يفعلون . و اصنع الفلک باعيننا و وحينا و لا تخاطبنى فى الذين ظلموا انهم مغرقون » حالا آيا مقصود از آنان که ظلم کردند خصوص کسانى اند که به دعوت نوح کفر ورزيدند يا مراد مطلق اقسام ظلم است يا مبهم و مجمل است معلوم نيست ، و محتاج به تفسيرى از ناحيه خود صاحب کلام ، تبارک و تعالى مى باشد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۶ صفحه : ۳۸۰ و گويا همين احتمالات ، خود نوح (عليه السلام ) را هم درباره فرزندش ‍ به شک و ترديد انداخته ، و گرنه چطور تصور مى شود که با اينکه مى دانسته او کافر است و با اينکه نوح يکى از پنج پيغمبر اولى العزم است ، از مقام پروردگار خود غفلت بورزد و وحى او را يعنى «و لا تخاطبنى فى الذين ظلموا انهم مغرقون » را فراموش کند؟! حاشا بر او که به نجات فرزند خود با اينکه کافر محض است رضايت دهد، با اينکه همو بود که درنفرينى که به قوم خود کرد گفت : «رب لا تذر على الارض من الکافرين ديارا» و فرضا اگر نسبت به فرزند خود چنين چيزى را راضى مى بود، نسبت به همسرش نيز راضى مى شد، از جهت همين شک و ترديد بود که جرات نکرد به طور قطع درباره نجات فرزند در خواست نمايد، بلکه سؤ ال خود را نظير کسى که چيزى را به کسى نشان دهد يا آنرا اظهار کند و بخواهد مره دهان طرف را درباره آن بفهمد طرح کرد، چون به عواملى که در واقع درباره سرنوشت فرزندش دست به هم داده وقوف و آگهى ندارد، بناچار نخست کلام خود را به نداى «رب » افتتاح نمود، چون مفتاح دعاى مربوب محتاج سائل همان اسم «رب » است ، آنگاه عرض کرد: «ان ابنى من اهلى و ان وعدک الحق » گويا خواسته است عرض کند: از طرفى او فرزند من است و اين خود اقتضا دارد که او هم اهل نجات باشد، «و انت احکم الحاکمين » و از طرفى تو احکم الحاکمينى و در کارهايت خطان مى کنى و در حکم تو جاى هيچ گونه خرده گيرى و اعتراض نيست ، لذا نمى فهمم سرانجام فرزندم چيست ؟ و اين نيز ادبى است الهى که بنده از آنچه مى داند تجاوز نکند و چيزهائى که مصلحت و مفسده اش معلوم نيست از مولاى خود نخواهد. و لذا نوح (عليه السلام ) تنها آنچه مى دانست و به آن ايمان داشت گفت ، چنانکه جمله «و نادى نوح ربه » هم اشاره اى به اين معنا دارد، آرى ، تنها وعده الهى را ذکر کرد و چيزى بر آن نيفزود و چيزى درخواست نکرد، در نتيجه اين ادب خداوند نيز عصمت و حفظش را شامل حالش نمود. يعنى قبل از اينکه کلام نوح تمام شود و اسائه ادبى از او سر بزند خداوند کلام خود و اهلک را برايش تفسير کرد که مراد از اهل ، اهل صالح است نه هر خويشاوندى ، و فرزند تو صالح نيست . ترجمه تفسير الميزان جلد ۶ صفحه : ۳۸۱ قبلا هم فرموده بود: با من درباره عفو ستمکاران ، ميانجيگرى مکن که آنان به طور حتم غرق شدنى هستند. آرى ، نوح خيال مى کرد مراد از اهل همان معنى ظاهرى آن (خويشاوند) است ، و فکر مى کرد از اين خويشاوندان تنها همسرش استثنا شده و ديگران همه اهل نجاتند و لذا برداشت کلامش را طورى کرد که از آن استفاده مى شد مى خواهد بعدا بطور صريح نجات فرزند را درخواست کند، از اين جهت خداوند متعال نهى از درخواست را متف رع بر آن تفسير نمود، و اين خود تاديبى بود که نوح را وادار کرد کلام خود را قطع نموده و دنباله آنرا نگيرد بلکه حرف تازه اى از سر گيرد که در ظاهر توبه و در حقيقت شکر همين تاديب - که خود نعمت بزرگى بود - باشد، لذا عرض کرد: «رب انى اعوذ بک ان اسئلک ما ليس لى به علم » پناه برد به پروردگار خود از چيزى که زمينه کلامش او را به آن واميداشت ، يعنى تقاضاى نجات فرزندش در عين اينکه از حقيقت حال بى خبر است . يکى از شواهدى که دلالت مى کند بر اينکه نوح (عليه السلام ) هنوز حاجت درونى خود را اظهار نکرده ، جمله «اعوذ بک ان اسئلک ما ليس ...» است زيرااگر اين درخواست بيجا را کرده بود، جا داشت در مقام توبه عرض کند: «اعوذ بک من سؤ الى ما ليس لى به علم - پناه مى برم به تو از کيفر سؤ الى که کردم در حاليکه به آن علم نداشتم » تا از اضافه مصدر به فاعلش (سؤ الى ) وقوع فعل استفاده شود. شاهد ديگر جمله «لا تسالن » است ، چون اگر نوح سؤ ال مزبور را کرده بود جا داشت خداوند در مقام رد تقاضايش صريحا بفرمايد: نه ، فرزند تو را نجات نمى دهم . و يا بفرمايد: بار ديگر اين تقاضا را مکن . چنانکه نظير اين دو تعبير در مواردى از قرآن ديده مى شود، مانند: «قال رب ارنى انظر اليک قال لن ترانى » و نظير: «اذ تلقونه بالسنتکم و تقولون بافواهکم ما ليس لکم به علم » تا آنجا که مى فرمايد: «يعظکم الله ان تعودوا لمثله ابدا»، يکى ديگر از دعاهاى نوح (عليه السلام ) دعائى است که قرآن از آن جناب چنين حکايت مى کند: «رب اغفرلى و لوالدى و لمن دخل بيتى مومنا و للمؤ منين و المومنات و لا تزد الظالمين الا تبارا» اين دعا را خداى متعال در آخر سوره نوح بعد از آيات زيادى که درباره شکايتهاى نوح (عليه السلام ) ايراد کرده ، نقل مى فرمايد، وى در اين آيات ، شکايتهاى خود را به عرض پروردگار خود مى رساند. و دعوت مداوم و شبانه روزى قومش را در تمامى مدت عمر - که قريب هزار سال بوده - و اذيت و آزارى که در برابر آن از آنان ديده و بذل جهدى که در راه خدا کرده و اينکه در راه هدايت قوم خود منتهاى طاقت خود را به کار برده و مع الاسف دعوتش جز فرار آنان و نصيحتش ‍ جز استکبار آنان اثرى نکرده ، شرح مى دهد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۶ صفحه : ۳۸۲ آرى آن حضرت هميشه نصيحت و موعظه خود را در بين آنان نشر مى داد و حق و حقيقت را به گوششان مى خواند و ايشان لجاج و عناد مى کردند و بر خطاياى خود اصرار مى ورزيدند و در مقابل زحمات آن جناب مکر و خدعه به کار مى بردند، تا آن که ناراحتى و تاسفش از حد گذشت و غيرت الهيش به هيجان آمد و قوم خود را اينچنين نفرين نمود: «رب لا تذر على الارض من الکافرين ديارا. انک ان تذرهم يضلوا عبادک و لا يلدوا الا فاجرا کفارا» و اينکه گفت : اگر آنان را مهلت دهى بندگانت راگمراه مى کنند همان مطلبى است که در ضمن کلمات قبلى خود به آن اشاره کرده و فرموده بود: «و قد اضلوا کثيرا» و از اين گفتارش استفاده مى شود که کفار عده زيادى ازکسانى را که به وى ايمان آورده بودند گمراه کرده بودند و او از اين مى ترسيده که ما بقى را نيز گمراه کنند. و اينکه عرض کرد: «و لا يلدوا الا فاجرا کفارا» اخبار به غيبى است که از روى تفرس نبوت و وحى الهى کسب کرده و فهميده بود که استعداد صلب مردان و رحم زنان ايشان از تکوين فرزندان با ايمان باطل شده است . در چنين موقعى که غيرت الهى آن جناب را فرا گرفته و کفار را نفرين کرده ، با اينکه پيغمبرى کريم و اولين پيغمبرى است که کتاب و شريعت آورده و مبعوث به نجات دنيا از گرداب بت پرستى شده و از مجتمع بشرى آنروز جز عده قليلى که بنا به بعضى از روايات بيش از هشتاد نفر نمى شده اند به وى ايمان نياورده اند، ادب الهى چنين اقتض ا مى کند که اين عده را که به پروردگارش ايمان آورده و به دعوتش گرويده اند از نظر دور نداشته و از خدا خير دنيا و آخرت را بر ايشان درخواست کند، لذا عرض کرد: «رب اغفر لى » ابتدا خود را دعا کرد، چون کسى که پيشوا و جلودار مردمى است ، دعا به جان خودش دعاى به جان آن مردم نيز هست . ترجمه تفسير الميزان جلد ۶ صفحه : ۳۸۳ «ولوالدى » معلوم مى شود پدر و مادر نوح (عليه السلام ) داراى ايمان بوده اند. «و لمن دخل بيتى » يعنى مؤ منين معاصرش . «و للمؤ منين و المومنات » يعنى همه اهل توحيد چه معاصرينش و چه آيندگان ، زيرا آيندگان نيز امت او هستند. و تا قيام قيامت همه اهل توحيد، رهين منت اويند. آرى آن جناب اولين کسى است که دعوت دينى خود را با کتاب و شريعت اعلام نمود، و پرچم توحيد را در بين مردم برافراشت ، از همين جهت خداى سبحان او را به بهترين درودى ياد کرده و فرمود: «سلام على نوح فى العالمين » آرى راستى درود بر اين پيغمبر کريم باد که تا قيام قيامت هر کسى ايمان به خدا آورد يا عمل صالحى انجام دهد يا اسمى از خدا ببرد. خلاصه تا زمانى که از خير و سعادت در ميان بشر اسم و اثرى هست همه از برکت دعوت او و دنباله و اثر نهضت اوست (صلى الله عليه و على سائر الانبياء المرسلين اجمعين ). ادب ابراهيم (ع ) در احتجاج با قوم خود و در دعا و درخواست هايش از خداوند از جمله آداب انبياء، ادبى است که خداوند آنرا از ابراهيم خليل (عليه السلام ) در احتجاجش با قوم خود نقل کرده : «قال افرايتم ما کنتم تعبدون انتم و اباوکم الاقدمون . فانهم عدو لى الا رب العالمين . الذى خلقنى فهو يهدين . و الذى هو يطعمنى و يسقين . و اذا مرضت فهو يشفين . و الذى يميتنى ثم يحيين . و الذى اطمع ان يغفرلى خطيئتى يوم الدين . رب هب لى حکما و الحقنى بالصالحين . و اجعل لى لسان صدق فى الاخرين . و اجعلنى من ورثه جنه النعيم . و اغفر لابى انه کان من الضالين . و لا تخزنى يوم يبعثون .» دعائى است که ابراهيم (عليه السلام ) به خود و به پدرش مى کند و وعده اى را که خدا به او داده ، طلب مى نمايد، و اين در حالى بود که تازه به نبوت مبعوث شده و هنوز از ايمان پدرش مايوس نشده بود ولى وقتى که فهميد پدرش دشمن خدا است از او بيزارى جست ، در اين دعا ابتدا پروردگار خود را ثناى جميلى مى کند، چنانکه ادب عبوديت هم همين را اقتضا مى کند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۶ صفحه : ۳۸۴ و اين ثنا نيز اولين ثنائى مفصلى است که خداونداز وى حکايت کرده ، و آن ثنائى که قبلا از او حکايت کرده بود يعنى : «يا قوم انى برى ء مما تشرکون . انى وجهت وجهى للذى فطر السموات و الارض » و همچنين ثنائى که در گفتارش با پدر کرده بود: «ساستغفر لک ربى انه کان بى حفيا» به اين تفصيل نبود. ابراهيم (عليه السلام ) در اين ثنائى که کرده ادب را اينطور به کار برده که عنايت پروردگار خود را از ابتداء خلقتش تا وقتى که بسوى او بازگشت مى کند همه را در ثناى خود درج کرده و خود را در برابر او فقير ومحتاج محض دانسته و درباره پروردگارش جز غنا، و، جود محض چيزى نگفته و خود را بنده ذليلى دانسته که قادر بر هيچ چيز نيست ، بلکه مقدرات الهى او را در دوران زندگيش از حالى به حالى مى گرداند، طعام و شراب و بهبودى از مرض ‍ مى دهد، مى ميراند و زنده مى کند، و بندگان را براى پاداش روز جزا حاضر مى سازد، براى اينکه او جز اطاعت محض و طمع در غفران گناه چيزى نيست . ادب ديگرى که مراعات نموده اين است که مرض را به خود نسبت داده و گفته : و وقتى که مريض مى شوم شفايم مى دهد، براى اينکه در اين مقام که مقام ثنا است مناسب نبود مرض را به او نسبت دهد، گر چه مرض هم از حوادث است و از اين نظر بى ارتباط با پروردگار نيست ، ليکن سياق کلام ، سياق بيان حوادث نيست تا هر حادثى را به او نسبت دهد، بلکه - سياق کلام در بيان اين معنا است که شفاى از مرض هم از رحمت و عنايت اوست ، از اين جهت مرض را به خود نسبت داد و شفا را به پروردگار خود، گويا خواسته چنين ادعا کند که از خداى تعالى جز جميل صادر نمى شود، آنگاه بعد از ثنا، شروع به دعا کرد، در دعايش نيز ادب فوق العاده اى را به کار برد، چون نخست دعايش رابه اسم «رب » شروع کرد، ديگر اينکه تنها نعمت هاى حقيقى و پايدار را درخواست نمود، و به هيچ وجه توجهى به زخارف دنياى فانى نکرد، و براى خود نعمتى اختيار کرد که سر آمد آنها و گرانبهاترين آنها بود و آن عبارت بود از حکم يعنى شريعت و پيوستن به صالحين ، و نام نيک در ميان آيندگان ، و از خداى خود خواست تا در هر عصرى از اعصار آينده کسانى را مبعوث کند که دعوتش را بپا داشته و شريعتش را ترويج نمايند، در حقيقت معنى درخواستش اين است که شريعتى به او دهد که تا قيام قيامت باقى باشد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۶ صفحه : ۳۸۵ آنگاه وراثت بهشت و آمرزش پدر و ايمنى از رسوائى در قيامت را درخواست کرد و به طورى که از کلام خداى تعالى استفاده مى شود همه دعاهايش مستجاب شده مگر دعائى که درباره آمرزش پدر کرد. از خداى تعالى نيز غير اين توقع نمى رود، حاشا بر خداى عالم که دعاى بنده اى از بندگان مکرمش را از روى بى اعتنائى مستجاب نفرمايد، با اينکه خودش درباره اين پيغمبر فرموده : «مله ابيکم ابراهيم » و نيز فرموده : «و جعله کلمه باقيه فى عقبه » و نيز فرموده : «و لقد اصطفيناه فى الدنيا و انه فى الاخره لمن الصالحين » و نيز به سلام عام درودش فرستاده و فرموده : «سلام على ابراهيم ». مقام رفيع حضرت ابراهيم (ع ) و جايگاه والاى او نزد تمام اديان توحيدى سير در تاريخ چند هزارساله بعد از نوح نيز جميع آنچه را که قرآن شريف از محامد و فضائل او نقل کرده تاييد و تصدى ق مى کند، چون تاريخ نيز اين حقايق را ثبت کرده که او پيغمبرى کريم بوده که به تنهائى به دين توحيد و احياى فطرت قيام نموده و عليه و ثنيت و براى ويران کردن ارکان آن نهضت کرده ، و در دوره اى که آثار و علائم توحيد رو به نابودى مى رفت و رسوم نبوت محو مى شد و دنيا اسم نوح و ساير انبياى گرام خداوند را بدست فراموشى مى سپرد، او دين فطرت را بپا داشت و دعوت به توحيد را در بين مردم نشر داد، و در نتيجه امروز که قريب چهار هزار سال از دوره آن جناب مى گذرد هنوز نام توحيد باقى و دلهاى اعقاب وى بدان معتقد است ، براى اينکه دينى که امروز دنيا آنرا دين توحيد مى شناسد يکى دين يهود است که پيغمبر آن حضرت موسى (عليه السلام ) است و يکى دين نصارا است که پيغمبرش عيسى (عليه السلام ) است ، و اين دو بزرگوار هر دو از دودمان اسرائيل يعنى يعقوب اند و يعقوب فرزند اسحاق و او فرزند ابراهيم است . و همچنين دين اسلام که پيغمبر آن حضرت ختمى مرتبت محمد بن عبدالله (عليه السلام ) است ، چه آن حضرت هم از ذريه اسماعيل فرزند ابراهيم است . از جمله دعاهائى که خداوند متعال از آن جناب نقل کرده ، اين دعا است : «رب هب لى من الصالحين »، در اين جمله از خداوند فرزند صالح مى خواهد، و در جمله کوتاه ، هم حاجت خود را طلبيده و هم از شر اولاد ناخلف به پروردگار خود اعتصام جسته و هم درخواست خود را از جهت اينکه وجهه دنيائى داشت به يک وجهه معنوى موجه نموده و در نتيجه خدا پسندا نه اش کرد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۶ صفحه : ۳۸۶ درخواست حضرت ابراهيم (ع ) از خداوند در خصوص ‍ سرزمين مقدس مکه و نيز از جمله دعاهاى آن حضرت درخواستى است که وقتى به سرزمين مکه آمد و اسماعيل و مادرش (عليهماالسلام ) را در آنجا منزل داد از خداى تعالى کرده و قرآن آنرا چنين حکايت مى کند: «و اذ قال ابراهيم رب اجعل هذا بلدا آمنا و ارزق اهله من الثمرات من آمن منهم بالله و اليوم الاخرقال و من کفر فامتعه قليلا ثم اضطره الى عذاب النار و بئس ‍ المصير». در اين دعا از پروردگار خود مى خواهد که سرزمين مکه را که آنروز سرزمينى خشک و بى آب و علف بوده ، حرمى براى او و فرزندانش قرار دهد تا مرکز ثقلى براى دين خدا و رابطه اى زمينى و مادى بين مردم و پروردگارشان باشد و همه براى عبادت خدا روى بدانجا آورند و از وطن هاى خود به عزم آنجا بار سفر ببندند، و احترامش را در بين خود رعايت کنند. و نيز آيه اى از آيات جاويد او در روى زمين باشد، و تا روز قيامت هر کس که به ياد خدا مى افتد به ياد آنجا نيز بيفتد و هر کس ‍ بخواهد به درگاه خدا روى آورد، روى بدانجا نهد، و در نتيجه وجهه دين داران بشر معين و کلمه آنان يکى گردد. و مراد آن جناب از امنيت ، امنيت تشريعى و حرم بودن مکه است نه امنيت خارجى ، به طورى که جنگ و نزاع و ساير حوادث منافى با ايمنى و پيشامدهاى مخل آسايش ‍ در آن واقع نشود، بدليل اينکه فرمود: «اولم نمکن لهم حرما آمنايجبى اليه ثمرات کل شى ء». چون همانطورى که مى بينيد اين آيه در مقام منت گذارى است به نعمت امنيت حرم ، يعنى مکانى که خدا براى خود آن را حرم قرار داده و از اين جهت به امنيت متصف شده که مردم دين دار آنجا را محترم مى شمارند نه از جهت اينکه عوامل خارجى آنجا را از فساد و قتل نگهداشته ، و گرنه مکه آنقدر خاطرات تلخ در جنگهاى خونين از قبيل جنگ هاى بين قريش و جرهم و کشتار و جور و فساد مردمش دارد که نمى توان آنرا شمرد. و همچنين اينکه فرمود «اولم يروا انا جعلنا حرما آمنا و يتخطف الناس من حولهم ». ترجمه تفسير الميزان جلد ۶ صفحه : ۳۸۷ معنايش اين است که مردم آنروز شهر آنان را از جهت اينکه در نظرشان محترم بود متعرض نمى شدند. و خلاصه غرض ابراهيم (عليه السلام ) اين بود که در روى زمين براى خداوند حرمى باشد که ذريه او در آنجا منزل گزينند و اين نمى شد مگر به اينکه شهرى ساخته شود که مردم از هر طرف به آنجا روى آورند و آنجا مجمعى دينى باشد که تا روز قيامت مردم به قصد سکونت و پناهنده شدن و زيارت رو بدانجا کنند، و لذا از خدا درخواست کرد مکه را شهر امنى قرار دهد و چون سرزمينى لم يزرع بود از خدا خواست ذريه اش را از ميوه ها روزى دهد، و لازمه استجابت اين دعا اين است که اين شهر، از راه توطن و سکونت و زيارت مردم آباد شود. آنگاه وقتى احساس کرد که اين شرافتى را که درخواست کرده شامل مومن و کافر هر دو مى شود لذا دعاى خود را مقيد به کسانى کرد که ايمان به خدا و روز جزا داشته باشند، و گفت : «من آمن منهم بالله و اليوم الاخر». و اما اينکه اين دعا در شهرى که فرضا هم مومن و هم کافر يا تنها کفار در آن ساکنند چطور ممکن است مستجاب شود؟ با اينکه شهرى است خشک و لم يزرع ؟ ابراهيم (عليه السلام ) متعرض اين جهات نشد، و اين نيز از ادب او در مقام دعا بوده ، زيرا در اين مقام درخواست کننده اگر بخواهد پروردگار خود را درس دهد که چگونه و از چه راهى دعايش را مستجاب نمايد با اينکه پروردگارش عليم و حکيم و قادر بر هر چيزى است و کار او اينطوريست که هر چه را بخواهد ايجاد کند همين که بگويد به وجود آى موجود مى شود، در حقيقت فضولى کرده و از رسم ادب بيرون شده است . ليکن خداى سبحان چون مى خواست حاجت ابراهيم را بر طبق سنت جاريه اى که در اسباب عاديه دارد برآورده کند و بين مومن و کافر در آن فرق نگذارد از اين جهت دعايش را با قيدى که در کلام خو د آورد و فرمود: «و من کفر فامتعه قليلا ثم اضطره الى عذاب النار و بئس المصير» مقيد ساخته ، آنگاه مستجاب نمود. و اين دعا که سبب شد حرم الهى تشريع و کعبه مقدسه يعنى خانه مبارکى که باعث هدايت عالميان است به عنوان نخستين خانه عبادت براى بشر در مکه ساخته شود، خود يکى از آثار همت بلند و مقدس او است که به همين سبب بر جميع مسلمين آينده بعد از خود تا روز قيامت منت گذارده . دعاى ديگرى از حضرت ابراهيم (ع ) و توجه بر ادبى که در آن رعايت شده است و نيز از جمله دعاهائى که حضرت ابراهيم (عليه السلام ) در آخر عمر خود کرد، دعائى است که قرآن کريم از آن حضرت چنين نقل مى فرمايد: «و اذ قال ابراهيم رب اجعل هذا البلد آمنا و اجنبنى و بنى ان نعبد الاصنام .» ترجمه تفسير الميزان جلد ۶ صفحه : ۳۸۸ رب انهم اضللن کثيرا من الناس فمن تبعنى فانه منى و من عصانى فانک غفور رحيم . ربنا انى اسکنت من ذريتى بواد غير ذى ذرع عند بيتک المحرم ربنا ليقيموا الصلوه فاجعل افئده من الناس تهوى اليهم و ارزقهم من الثمرات لعلهم يشکرون . ربنا انک تعلم ما نخفى و ما نعلن و ما يخفى على الله من شى ء فى الارض و لا فى السماء. الحمد لله الذى وهب لى على الکبر اسماعيل و اسحق ان ربى لسميع الدعاء. رب اجعلنى مقيم الصلوه و من ذريتى ربنا و تقبل دعاء. ربنا اغفرلى و لوالدى و للمؤ منين يوم يقوم الحساب )) اين دعا همانطورى که گفته شد دعائى است که آن حضرت در اواخر عمر شريفش کرده ، زيرا فرموده : سپاس خدائى را که در سنين پيرى به من اسماعيل و اسحاق داد، ودر حالى اين دعا را کرده که شهر مکه ساخته شده بود، به دليل اينکه ابراهيم عرض کرد: پروردگارا اين شهر را شهر امنى قرار ده ، کما اينکه در کلام قبليش که قبل از ساخته شدن شهر مکه گفته بود، چنين عرض کرد: «رب اجعل هذا بلدا آمنا». ادبى که ابراهيم (عليه السلام ) در اين دعا به کار برده يکى اينست که هر حاجتى از حوائج خود را که ذکر کرد چون هم ممکن بود به غرض ‍ مشروع درخواست شود و هم به غرض نامشروع ، آن جناب غرض ‍ مشروع و صحيح خود را در کلام خود ذکر کرده و با بيانى آنرا ادا نمود که هر کسى مى تواند از آن پى ببرد که وى تا چه اندازه اميد به رحمت پروردگارش داشته ، مثلا بعد از اينکه عرض کرد: مرا و فرزندانم را از اينکه پرستش بت ها کنند دور بدار، غرض خود را اينطور بيان نمود: پروردگارا بدرستى که آنها گمراه کردند بسيارى از مردم را و همچنين بعد از اين که عرض کرد: پروردگارا اينک من ذريه خود را در بيابانى لم يزرع در کنار بيت الحرام تو سکونت دادم ، غرض خود را از اين گفتار اين طور بيان نمود: پروردگارا براى اينکه نماز بپا دارند. و نيز بعد از آنکه درخواست کرد: دلهائى را از مردم بسوى آنان معطوف بدار و از ميوه ها روزيشان فرما، دنبالش غرض خود را چنين شرح داد: شايد که آنان تو را شکرگزارند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۶ صفحه : ۳۸۹ ادب ديگرى که در کلام خود رعايت کرده اين است که در رديف هر حاجتى که خواسته اسمى از اسماء حسناى خدا را از قبيل «غفور» و «رحيم »، «سميع الدعاء» به مناسبت آن حاجت ذکر کرده و اسم شريف «رب » را در تمامى آن حوائج تکرار نموده ، چون ربوبيت خدا واسطه ارتباط بنده با خداى خود و فتح باب در هر دعا است . ادب ديگر اينکه عرض کرد: و هر کس نافرمانيم کند بدرستى تو بخشنده و مهربانى ، و نفرين به جان آنان نکرد، بلکه بعد از ذکر اسمشان دو تا از اسماء الله را که واسطه مشمول نعمت سعادت بر هر انسانى است يعنى اسم «غفور» و «رحيم » را ذکر نمود، چون دوست دار نجات امت خود و گسترش جود پروردگار خود بود. يکى ديگر از ادعيه انبياء (عليهم السلام ) دعائى است که خداوند از ابراهيم خليل و فرزندش اسماعيل (عليه السلام ) مشترکا نقل کرده و فرموده : «و اذ يرفع ابراهيم القواعد من البيت و اسمعيل ربنا تقبل منا انک انت السميع العليم . ربنا و اجعلنا مسلمين لک و من ذريتنا امه مسلمه لک و ارنا مناسکنا و تب علينا انک انت التواب الرحيم . ربنا و ابعث فيهم رسولا منهم يتلوا عليهم آياتک و يعلمهم الکتاب و الحکمه و يزکيهم انک انت العزيز الحکيم ». اين دعائى است که آن دو بزرگوار در موقع ساختن کعبه کرده اند و در آن نيز همان ادبى است که در کلام قبلى خود به کار برده اند. رده:تفسیر المیزان

آیات این صفحه