المیزان جلد۶ بخش۳۲
ادب اسماعيل (ع ) نسبت به خداوند تعالى
يکى ديگر دعائى است که خداى تعالى از خصوص اسماعيل (عليه السلام ) در قصه ذبح نقل کرده و فرموده :
ترجمه تفسير الميزان جلد ۶ صفحه : ۳۹۰
«فبشرناه بغلام حليم . فلما بلغ معه السعى قال يا بنى انى ارى فى المنام انى اذبحک فانظر ما ذا ترى قال يا ابت افعل ما تومر ستجدنى ان شاء الله من الصابرين ». گر چه در صدر کلام اسماعيل (عليه السلام )، ادب نسبت به پدر رعايت شده ، ليکن در ذيلش ادب را نسبت به پروردگار خود رعايت نموده ، با اينکه رعايت ادب نسبت به پدرى چون ابراهيم خليل ادب خداى تعالى نيز هست ، و کوتاه سخن ، وقتى پدرش خواب خود را برايش نقل کرد و چون اين خواب به شهادت خود اسماعيل که گفت : به جاى آر آنچه را که بدان مامور مى شوى ، ماموريتى الهى بوده از اين جهت پدرش به وى دستور داد که درباره خود فکرى کند و راى خود را بگويد، و اين هم خود ادبى بود از آن جناب نسبت به فرزندش . اسماعيل هم در جواب عرض کرد: اى پدر! بجاى آر آنچه را که بدان مامور مى شوى ، او نيز رعايت ادب را نسبت به پدر کرد و نگفت که راى من چنين است . گويا خواست بگويد من در مقابل تو رايى ندارم و از همين جهت کلام خود را با لفظ «اى پدر» آغاز کرد و نگفت : اگر مى خواهى به جاى آر، تا پدر را در مقابل قبول قطعى خود دلخوش سازد. مضافا بر اينکه با اين اعتراف از اسماعيل که اين خواب امرى است که ابراهيم باو مامور شده تصور نميشود که اسماعيل ترديد داشته باشد در مامور به و امتثال پروردگار نکند.
ادب ديگرى که اسماعيل بکار برد اين بود که گفت : بزودى خواهى يافت که من از صابرينم ان شاء الله ، زيرا با اين کلام خود نيز پدر را خشنود نمود، همه اينها ادب او را نسبت به پدرش مى رساند. ادب را نسبت به خداوند هم رعايت نموده زيرا وعده اى که راجع به تحمل و صبر خود داد به طور قطع و جزم نبود، بلکه آنرا به مشيت خداوند مقيد ساخت ، چون مى دانست که وعده صريح و قطعى دادن و آنرا به مشيت پروردگار مقيد نساختن ، شائبه ادعاى استقلال در سببيت است و ساحت مقدس نبوت از اينگونه شائبه ها مبراست .
خداى تعالى هم مردمى را به همين اشتباه مذمت کرده از آن جمله در داستان باغ دارها فرموده : «انا بلوناهم کما بلونا اصحاب الجنه اذ اقسموا ليصرمنها مصبحين . و لا يستشنون » حتى پيغمبر خود را در قرآن مجيد به کنايه عجيبى تاديب کرده و فرموده : و لا تقولن لشى ء انى فاعل ذلک غدا الا ان يشاء الله )).
ترجمه تفسير الميزان جلد ۶ صفحه : ۳۹۱
ادب يعقوب (ع ) در کلامش که گفت : «انما اشکو بثى و حزنى الى الله ...»
از جمله ادعيه انبيا دعائى است که خداى متعال آنرا از حضرت يعقوب (عليه السلام ) وقتى که فرزندانش از مصر مراجعت کردند در حاليکه بنيامين و يهودا را نياورده بودند حکايت کرده و فرمود: «و تولى عنهم و قال يا اسفا على يوسف و ابيضت عيناه من الحزن فهو کظيم . قالوا تالله تفتوا تذکر يوسف حتى تکون حرضا او تکون من الهالکين . قال انما اشکو بثى و حزنى الى الله و اعلم من الله ما لا تعلمون » به فرزندان خود چنين مى گويد که مداومت من بر ياد يوسف شکايتى است که من از حال دل خود به درگاه خدا مى برم و از رحمت او و اينکه يوسفم را به صورتى که تصور نمى کنم به من برگرداند مايوس نيستم ، و اين خود از ادب انبيا است نسبت به پروردگار خود که در جميع احوال متوجه پروردگارشان بوده و جميع حرکات و سکنات خود را در راه او انجام مى دادند و اين معنا از آيات کريمه قرآن به خوبى استفاده مى شود چون خداى تعالى از طرفى تصريح کرده به اينکه انبياء را به راه راست هدايت نموده و فرموده : «اولئک الذين هدى الله » و درباره خصوص يعقوب فرموده : «و وهبنا له اسحق و يعقوب کلا هدينا» و از طرف ديگر پى روى هوا و هوس را گمراهى و انحراف از راه راست خود دانسته و فرموده : «و لا تتبع الهوى فيضلک عن سبيل الله ».
از اين دو بيان استفاده مى شود که انبياء که هدايت يافتگان به هدايت خدايند هرگز هواى نفس را پيروى نمى کنند. عواطف نفسانى و اميال باطنيشان يعنى شهوت و غضب و حب و بغض و مسرت و اندوه و هر نفسانيات ديگرشان که مربوط به مظاهر زندگى از قبيل مال و فرزند و نکاح با زنان و خوردنيها و پوشيدنيها و مساکن و امثال آنها است همه را در راه خدا به کار برده و از آنها غرضى جز رضاى خدا ندارند و خلاصه راهى که در زندگى سلوک مى شود يا راهى است که حق در آن پيروى مى شود و يا راهى است که هوا در آن متابعت مى گردد، و به عبارت ديگر يا راه خدا است و يا راه فراموشى خدا.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۶ صفحه : ۳۹۲
و انبياء(عليهم السلام ) چون به راه نخستين هدايت شده اند و راه هواى نفس را پيروى نمى کنند از اين جهت هميشه به ياد خدا هستند و در حرکت و سکون خود جز او هدفى ندارند و در هيچيک از حوائج زندگى به درگاه کسى جز درگاه او روى نمى آورند و غير در او درى از درهاى اسباب را نمى کوبند. به اين معنا که اگر هم متوسل به اسباب ظاهرى مى شوند و اين توسل خداى را از يادشان نمى برد و فراموش نمى کنند که اين اسباب و سببيتشان از خداى تعالى است نه اينکه بکلى اسباب را انکار نموده و براى آنها وجودى تصور نکنند و يا سببيت آنها را انکار نمايند، زيرا آنها قابل انکار نيستند و بر خلاف فطرت و ارتکاز انسانى است ، بلکه به اسباب تمسک ميجويند و ليکن براى آنها استقلال نمى بينند و براى هر چيزى موضع و اثرى قائلند که خدا براى آن تعيين نموده .
و چون حال انبياء (عليهم السلام ) اين بود که گفتيم ، و خلاصه اينکه ، چون تمسکشان به خداوند حق تمسک بود از اين جهت مى توانستند چنين ادبى را درباره مقام پروردگار خود و جانب ربوبيت او رعايت نموده و چيزى را جز براى خدا نخواهند و چيزى را جز براى او ترک نکنند و به چيزى تمسک نجويند مگر اينکه قبل از آن و با آن و بعد از آن متمسک به خدا باشند، پس هدف و غرض نهائى آنان در همه احوال خدا است .
روى اين بيان مراد از اينکه فرمود: «انما اشکو بثى و حزنى الى الله » اين خواه د بود که اگر مى بينيد دائما به ياد يوسفم و از فقدانش متاسفم ، اين اسف دائمى من مثل اسف شما بر فقدان نعمت نيست ، زيرا شما وقتى به فقدان نعمتى دچار مى شويد از روى جهل شکايت نزد کسانى مى بريد که مالک نفع و ضررى نيستند و اما من تاءسفم را از فقدان يوسف نزد خداوند به شکايت مى برم ، و اين شکايتم هم درخواست امرى نشدنى نيست ، زيرا من مى دانم چيزى را که شما نمى دانيد.
ادب در دعاى يوسف صديق (ع ) به هنگامى که همسر عزيز مصر او را تهديد کرد و در کلاماو پس از ديدار پدر
و نيز از جمله ادعيه انبياء (عليهم السلام ) دعاى يوسف صديق (عليه السلام ) است هنگامى که همسر عزيز او را تهديد نمود و گفت اگر آنچه مى گويم نکنى به زندانت مى اندازم : «رب السجن احب الى ممايد عوننى اليه و الا تصرف عنى کيدهن اصب اليهن و اکن من الجاهلين ».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۶ صفحه : ۳۹۳
حضرت يوسف (عليه السلام ) گرفتارى خود را براى پروردگارش چنين شرح مى دهد که امرش در نزد زنان دربارى و در موقف فعليش دائر شده است ميان رفتن به زندان و ميان اجابت خواسته آنها، و به علمى که خداوند کرامتش کرده و با آيه : «و لما بلغ اشده آتيناه حکما و علما» از آن حکايت نموده ، زندان را بر اجابت آنها ترجيح مى دهد، ليکن از طرفى هم اسباب و مقدماتى که زنان دربارى مصر براى رسيدن به منظور خود ترتيب داده اند بسيار قوى است ، و اين مقدمات يوسف را به غفلت و جهل به مقام پروردگار و ابطال علم و ايمان به خدايش تهديد مى نمايد، و چاره اى جز دستگيرى خدا و حکم او نمى بيند، چنانکه در زندان نيز به رفيق زندانى خود گفت : «ان الحکم الا لله » و لذا در اين دعا ادب را رعايت کرده و براى خود درخواست حاجتى نمى کند، چون حاجت خواستن خود يک نحوه حکم کردن است ، بلکه تنها اشاره مى کند به اينکه جهل تهديدش مى کند به ابطال نعمت علمى که پروردگارش کرامتش فرموده و رهائيش از خطر جهل و دور شدن کيد زنان از او موقوف به عنايت خداى تعالى است ، لذا تسليم امر خدا شد و چيز ديگرى نگفت .
خداى تعالى هم دعايش را مستجاب نمود و کيد زنان را که عبارت بود از منحرف شدن و يا به زندان رفتن از او به گردانيد، در نتيجه هم از انحراف خلاص شد و هم از زندان ، از اينجا معلوم مى شود که مرادش از کيد زنان هر دو بوده .
و اما اينکه عرض کرد: «رب السجن احب الى ...» در حقيقت خواست تمايل قلبى خود را در صورت دوران مزبور نسبت به رفتن زندان و نفرت و دشمنى خود را نسبت به فحشا اظهار نمايد، نه اينکه به گمان بعضى رفتن به زندان را دوست داشته باشد، چنانکه سيد الشهداء حسين بن على (عليه السلام ) نيز در اين مقوله فرمود: «الموت اولى من رکوب العار و العار خير من دخول النار - تن به مرگ دادن سزاوارتر است از قبول عار و قبول عار و ننگ بهتر است از داخل آتش دوزخ » به دليل اينکه خداى تعالى بعد از اين آيه فرموده : «ثم بدا لهم من بعد ما راوا الايات ليسجننه حتى حين ».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۶ صفحه : ۳۹۴
و ظهور اين آيه در اينکه به زندان فرستادن يوسف راى تازه اى از آنان و بعد از آن دوران مزبور و نجات يوسف روشن و غير قابل انکار است .
ادب يوسف (ع ) در دعاى ديگرش در زمانى که خود عزيز مصر شده بود
و نيز از جمله ادعيه انبياء (عليهم السلام ) ثنا و دعائى است که خداى سبحان از يوسف (عليه السلام ) نقل کرده و فرموده : «فلما دخلوا على يوسف آوى اليه ابويه و قال ادخلوا مصر ان شاء الله آمنين . و رفع ابويه على العرش و خروا له سجدا و قال يا ابت هذا تاويل روياى من قبل قد جعلها ربى حقا و قد احسن بى اذ اخرجنى من السجن و جاءبکم من البدو من بعد ان نزغ الشيطان بينى و بين اخوتى ان ربى لطيف لما يشاء انه هو العليم الحکيم . رب قد آتيتنى من الملک و علمتنى من تاويل الاحاديث فاطر السموات و الارض انت وليى فى الدنيا و الاخره توفنى مسلما و الحقنى بالصالحين ».
خواننده محترم بايد که در اين آيات تدبر نموده و قدرت و نفوذى را که يوسف (عليه السلام ) داراى آن شده بود و همچنين شدت اشتياقى را که پدر و مادرش به ديدارش داشتند و همچنين خاطراتى را که برادرانش از روزى که از او جدا شدند تا امروز که او را عزيز مصر و مستولى بر تخت عزت و عظمت مى يابند از وى دارند در نظر مجسم سازد تا به ادب نبوتى که اين نبى محترم در کلام خود اعمال نموده پى ببرد.
آرى يوسف (عليه السلام ) دهان به کلامى نگشوده مگر اينکه همه گفتارش و يا سهمى از آن براى پروردگارش بوده است ، تنها آنچه که از دو لب يوسف (عليه السلام ) بيرون آمده و براى خدا نبوده جمله کوتاهى است در اول گفتارش ، و آن جمله : به مصر درآئيد که ان شاء الله در آنجا ايمن خواهيد بود، است تازه همين را هم به مشيت خداوند مقيد ساخت تا توهم نشود که وى در حکمش مستقل از خداوند است . قبلا هم گفته بود: «ان الحکم الا لله - حکمى براى کسى جز خدا نيست ».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۶ صفحه : ۳۹۵
بعد از اين جمله کوتاه شروع کرد به ثناء به پروردگار خود، به خاطر احسان هائى که از روز مفارقت از برادرانش تا امروز به وى کرده و ابتدا کرد به داستان روياى خود و اينکه خداوند تاويل آنرا محقق ساخت ، و در اين کلام ، پدر خود را در تعبيرى که سابقا از خواب او کرده بود بلکه حتى در ثنائى که پدر در آخر کلام خود کرده و خدا را بعلم و حکمت ستوده بود تصديق ک رد تا حق ثناى پروردگارش را بطور بليغى ادا کرده باشد. چون حضرت يعقوب وقتى يوسف در کودکى خواب خود را برايش نقل کرد، گفته بود: «و کذلک يجتبيک ربک و يعلمک » تا آنجا که فرمود: «ان ربک عليم حکيم » يوسف هم در اينجا بعد از اينکه تعبير خواب پدر را تصديق مى کند به او مى گويد: «ان ربى لطيف لما يشاء انه هو العليم الحکيم ».
آنگاه به حوادثى که در سنين ما بين خوابش و بين تاويل آن برايش پيش آمده به طور اجمال اشاره نموده و همه آنها را به پروردگار خود نسبت مى دهد و چون آن حوادث را براى خود خير مى دانسته از اين جهت همه آنها را از احسانهاى خداوند شمرده است .
و از لطيف ترين ادب هائى که آن حضرت بکار برده اين است که از جفاهائى که برادرانش بر وى روا داشتند - چه آن روزى که او را به قعر چاه افکندند و چه آن روزى که او را به بهائى ناچيز و درهمى چند فروختند و چه آن روزى که به دزدى متهمش نمودند - اسمى نبرد، بلکه از همه آنها تعبير کرد به اينکه : «نزغ الشيطان بينى و بين اخوتى - شيطان بين من و برادرانم فساد برانگيخت » و آنان را به بدى يادنکرد.
و همچنين نعمت هاى پروردگار خود را مى شمارد و بر او ثنا مى گويد: «ربى ، ربى » به زبان مى راند تا آنکه دچار وله و جذبه الهى مى شود و يکسره روى سخن را از آنان گردانيده و به سوى خداوند معطوف مى کند و با خدايش مشغول شده و پدر و مادر را رها مى کند، تو گوئى اصلا روى سخنش با آنان نبود و بطور کلى ايشان را نمى شناسد، در اين جذبه به پروردگار خود عرضه مى دارد: «رب قد اتيتنى من الملک و علمتنى من تاويل الاحاديث » خدا را در نعمت هاى حاضرى که در دست دارد ثنا مى گويد، و آن نعمت ها عبارت بود از سلطنت و علم به تاويل احاديث ، آنگاه نفس شريفش از ذکر نعمت هاى الهى به اين معنا منتقل مى شود که پروردگارى که اين نعمت ها را به او ارزانى داشته ، آفريدگار آسمانها و زمين و بيرون آورنده موجودات عالم است از کتم عدم محض به عرصه وجود در حالتى که اين موجودات از ناحيه خود داراى قدرتى که با آن نفع و نعمتى را به خود جلب نموده و يا ضرر و نقمتى را از خود دفع نمايند، نبودند و صلاحيت اداره امر خود را در دنيا و آخرت نداشتند.
چون او آفريدگار هر چيزى است پس لاجرم همو ولى هر چيزى خواهد بود، و لذابعد از اينکه گفت : فاطر السموات و الارض اظهار کرد که من بنده خوارى هستم که مالک اداره نفس خود در دنيا و آخرت نيستم ، بلکه بنده اى هستم در تحت قيمومت و ولايت خداى سبحان ، و خداى سبحان است که هر سرنوشتى را که بخواهد برايم معين نموده و در هر مقامى که بخواهد قرارم مى دهد، از اين جهت عرض کرد: «انت وليى فى الدنيا و الاخره » در اينجا بياد حاجتى افتاد که جز پروردگارش کسى نيست که آنرا برآورد، و آن اين بود که با داشتن اسلام - يعنى تسليم پروردگار شدن - از سراى دنيابه سراى ديگر منتقل شود. همانطورى که پدرانش ابراهيم ، اسماعيل ، اسحاق و يعقوب بدان حالت از دنيا رحلت نمودند و خداوند درباره آنها فرموده : «و لقد اصطفيناه فى الدنيا و انه فى الاخره لمن الصالحين . اذ قال له ربه اسلم قال اسلمت لرب العالمين . و وصى بها ابراهيم بنيه و يعقوب يا بنى ان الله اصطفى لکم الدين فلا تموتن الا و انتم مسلمون ».
و اين دعا همان دعائى است که يوسف (عليه السلام ) کرده و گفته است : «توفنى مسلما و الحقنى بالصالحين » و نيز اين مردن با اسلام و پيوستن به صالحين همان درخواستى است که جدش ابراهيم (عليه السلام ) نموده بود: «رب هب لى حکما و الحقنى بالصالحين » و خداوند هم - همانطورى که در آيات قبلى گذشت - دعايش را مستجاب نمود و آنرا به عنوان آخرين خاطره زندگى آن حضرت حکايت نموده و با آن داستان زندگيش را خاتمه داده است و «ان الى ربک المنتهى » و اين سبک در سياقهاى قرآنى لطف عجيبى است .
ترجمه تفسير الميزان جلد ۶ صفحه : ۳۹۷
ادب موسى (ع ) در دعاهايش و بيان اينکه اعتراف آنجناب (رب انى ظلمت نفسى ) اعتراف بهگناه نيست
و از جمله ادعيه انبياء (عليهم السلام ) دعائى است که خداى سبحان از نبى محترم خود موسى (عليه السلام ) حکايت کرده که در اوائل نشو و نمايش در مصر موقعى که آن مرد قبطى را با سيلى کشته بود به درگاه خدا عرضه داشته : «قال رب انى ظلمت نفسى فاغفر لى فغفر له انه هو الغفور الرحيم » و نيز دعائى است که آنرا موقعى که از مصر فرار کرد و به مدائن در آمد و براى دو دختر شعيب آب کشى نمود و با شکم گرسنه در سايه درختى آرميد، به درگاه خدا عرضه داشت «رب انى لما انزلت الى من خير فقير».
موسى (عليه السلام ) در اين دو مسئلتش گذشته از التجاء به خدا و تمسک به ربوبيت او که خود ادب جداگانه ايست از آداب عبوديت ، اين معنا را به کار برده که در دعاى اولش چون مربوط به امور مادى دنيوى نبود بلکه صرفا توسل به مغفرت خدا بود به حاجت خود تصريح کرد.
آرى خداوند دوست مى دارد که بندگانش از او طلب مغفرت کنند، چنانکه از نوح (عليه السلام ) حکايت مى کند که گفت : «و استغفروا الله ان الله غفور رحيم » و اين سفارش و توصيه را نه تنها نوح (عليه السلام ) کرده بلکه ساير انبياء (عليهم السلام ) هم مردم را به آن دعوت مى کرده اند. بخلاف دعاى دومش که در آن حاجت خود را که بر حسب دلالت مقام ضروريات زندگى از قبيل غذا و مسکن و امثال آن بوده ذکر نکرد، بلکه تنها اکتفا کرد به ذکر احتياج خود و براى اين از ذکر حوائج خود دم فرو بست که دنيا را در نزد خدا قدر و منزلتى نيست .
و اما اينکه عرض کرد: «رب انى ظلمت نفس ى فاغفر لى - پروردگارا من به خود ستم کردم پس بر من ببخشاى » بايد دانست که اين اعتراف به ظلم و طلب مغفرت موسى (عليه السلام ) از قبيل اعتراف آدم و همسر اوست که گفتند: «ربنا ظلمنا انفسنا و ان لم تغفر لنا و ترحمنا لنکونن من الخاسرين » و خلاصه اين اعتراف موسى اعتراف به گناه نيست بلکه اعتراف به کارى است که مخالف با مصلحت زندگى خود او بوده ، کما اينکه اعتراف آدم و حوا نيز از همين باب بوده است ، زيرا موسى (عليه السلام ) اگر آن مرد را کشت قبل از بعثتش به رسالت و قبل از نهى از قتل نفس بوده ، علاوه بر اينکه مرد کافرى را کشت که براى خون او احترامى نيست و دليلى هم در دست نيست بر اينکه چنين قتلى آنهم قبل از شريعت موسى (عليه السلام ) حرام بوده .
ترجمه تفسير الميزان جلد ۶ صفحه : ۳۹۸
آدم و حوا هم اگر با خوردن از درخت به خودشان ظلم کردند قبل از آن بوده که خداوند شريعتى را در بين بنى نوع انسانى تشريع کرده باشد، چون خداى تعالى تمام شريعتها را بعد از هبوط آدم از بهشت به زمين تاسيس نموده و صرف نهى از نزديکى به درخت ، دليل بر اين نيست که نهى مولوى بوده تا مخالفتش معصيت مصطلح بوده باشد، علاوه بر اينکه قرائنى در دست هست که نهى متعلق به آدم و حوا نهى ارشادى بوده ، و پاره اى از آن قرائن در آيات سوره «طه » است . و ما در سابق در تفسير داستان بهشت آدم در جلد اول عرب ى اين کتاب به آنها اشاره نموديم ، از همه اينها گذشته کتاب الهى تصريح کرده به اينکه موسى (عليه السلام ) بنده اى مخلص بوده : «و اذکر فى الکتاب موسى انه کان مخلصا و کان رسولا نبيا» و نيز تصريح کرده به اينکه ابليس نمى تواند بندگان مخلص خداى را اغوا کند: «قال فبعزتک لاغوينهم اجمعين . الا عبادک منهم المخلصين ».
و اين هم معلوم است که معصيت بدون اغواى شيطان محقق نمى شود، پس از تلفيق اين مقدمات چنين نتيجه مى گيريم که عمل موسى (قتل نفس ) معصيت نبوده . و از اينجا معلوم مى شود مراد از مغفرتى هم که موسى و همچنين آدم و حوا درخواست آن را کرده اند محو عقابى که خداوند بر گنهکاران مقرر داشته ، نيست . چنانکه مغفرت در گناهان به همين معنى است ، بلکه مراد محو آثار سوئى است که ظلم به نفس در زندگى آدمى باقى مى گذارد. موسى (عليه السلام ) هم از اين مى ترسيد که مبادا داستان آدم کشى او افشاء شود و مردم او را در نظر خود به عنوان قاتل بشناسند، و لذا از خداى تعالى درخواست کرد که سرش را پرده پوشى کند و او را به اين معنا ببخشد، چه بخشش و مغفرت در عرف و اصطلاح قرآن اعم از محو عقاب است ، بلکه به معنى محو اثر سوء است هر چه مى خواهد باشد، چه عقاب خدائى و چه عقاب عرفى و چه آثار ديگر، و شکى هم نيست در اينکه محو همه اقسام آثار به دست خداى تعالى است .
نظير اين توجيه وجهى است که ما قبلا درباره دعاى نوح که عرض کرد: «و ان لم تغفر لى و ترحمنى » ذکر کرديم و گفتيم معنايش اين است که : اگر مرا به ادب خود مودب نفرمائى و به عصمت خودت حفظم نکنى و به اين وسيله بر من ترحم ننمائى از زيانکاران خواهم بود (دقت بفرمائيد).
ترجمه تفسير الميزان جلد ۶ صفحه : ۳۹۹
دعاى موسى عليه السلام در اولين روز بعثت خود
و از آن جمله دعائيست که آن حضرت در نخستين روز بعثت خود و دريافت اولين وحى آسمانى کرده و خداى تعالى آن را چنين حکايت نموده : «قال رب اشرح لى صدرى . و يسر لى امرى ، و احلل عقده من لسانى ، يفقهوا قولى ، و اجعل لى وزيرا من اهلى ، هرون اخى اشدد به ازرى و اشرکه فى امرى ، کى نسبحک کثيرا، و نذکرک کثيرا، انک کنت بنا بصيرا».
موسى (عليه السلام ) با اين کلمات براى دعوت خود خير خواهى مى کند، و راه دعوت خود را هموار ميسازد، وبطورى که کلمات او و قرائن مقاميه دلالت مى کند مى خواهد عرض کند که تو مى دانى وبه حال من و برادرم به خوبى آگاهى که ما از روزى که به حد تميز رسيديم تو را تسبيح مى گوئيم و امشب رسالت تو بار گرانى بدوش من نهاده و تو، به حدت و خشونت طبع من و گرهى که در زبان من است داناترى ، مى ترسم اگر بر حسب دستور تو قوم خودرا دعوت به سويت کنم و رسالتت را تبليغ نمايم مرا تکذيب نموده و در نتيجه سينه ام تنگى کند و عصبانى شوم و زبانم از گفتار باز ماند. پس تو اى پروردگار! شرح صدرى عطايم کن و کار مرا آسان ساز - اين دعا همان دستورى است که خود پروردگار به همه انبياء داده که در راه تبليغ رسالات ، خود را به زحمت نيفکنند - و فرموده : «ما کان على النبى من حرج فيما فرض الله له سنه الله فى الذين خلوا من قبل » - و گره از زبانم بگشاى تا گفتارم را بفهمند، و برادرم هارون از من شيرين زبان تر است و هم از خاندان منست ، پس چه بهتر او را شريک در کارم فرمائى و وزيرم قرارش دهى تا تو را بسيار تسبيح گوئيم - همانطورى که در سابق هم دوستدار تسبيح تو بوديم .
اين است خلاصه درخواستهائى که موسى (عليه السلام ) راجع به اسباب دعوت و تبليغ از پروردگار خود مى کند، ادبى که آن جناب در اين کلمات به کار برده اين است که غرض و نتيجه اى که از اين سوالات در نظر داشته بيان کرده تا کسى خيال نکند منظورش از آنچه که درخواست کرده نفع شخصيش بوده و لذا گفت : غرضم از اين درخواستها اين است که من و همه بندگانت تو را بسيار تسبيح گفته و بسيار ذکر گوئيم ، و بر صدق ادعايش استشهاد کرده به اينکه تو اى پروردگار به آنچه که در دلهاى ما است آگاهى ، در حقيقت دل و جان خود و برادرش را عرضه به پروردگار نموده و گفت : «انک کنت بنا بصيرا» و اينکه سائل محتاج خودش رادر حاجتى که دارد عرضه کند بر مسوولى بى نياز و جواد، خود بهترين و قوى ترين راهى است براى تحريک عاطفه رحمت ، براى اينکه نشان دادن حاجت تاءثيرش بيشتر است از ذکر آن ، زيرا در ذکر آن به زبان احتمال دروغ هست و در نشان دادنش اين احتمال نيست .
ترجمه تفسير الميزان جلد ۶ صفحه : ۴۰۰
نفرين موسى و هارون درباره فرعون و فرعونيان
و از آن جمله ، نفرينى است که خداى تعالى از آن جناب درباره فرعون وفرعونيان نقل مى کند: «و قال موسى ربنا انک آتيت فرعون و ملاه زينه و اموالا فى الحيوة الدنيا ربنا ليضلوا عن سبيلک ربنا اطمس على اموالهم و اشدد على قلوبهم فلا يومنوا حتى يروا العذاب الاليم . قال قد اجيبت دعوتکما فاستقيما و لا تتبعان سبيل الذين لا يعلمون ». اين آيات درباره نفرينى است که موسى و هارون هر دو کرده اند، و لذا در اولش کلمه : «ربنا» بکار رفته ، علاوه بر اين ، قسمت دوم آيه هم دلالت بر اين معنا دارد، چون پروردگار در جواب فرموده : «قد اجيبت دعوتکما - نفرين شما دو نفر اجابت شد» و اين دو بزرگوار اول نفرين به اموال آنان کردند و درخواست نمودند که خداوند اموالشان را از قابليت انتفاع بياندازد سپس به جانشان و اينکه خدا دلهايشان را سخت کند تا ايمان نياورند و در نتيجه عذاب دردناک را در يابند و ديگر ايمانشان قبول نشود، چنانکه فرمود: «يوم ياتى بعض آيات ربک لا ينفع نفسا ايمانها لم تکن آمنت من قبل او کسبت فى ايمانها خيرا».
معناى نفرين دومى موسى و هارون اين است که با محروم کردن شان از نور ايمان از آنان انتقام بگيرد و به عذاب ناگهانى که مهلت ايمان به ايشان ندهد دچارشان سازد، همانطورى که آنان بندگانت را از نور ايمان محروم کردند و نگذاشتند ايمان بياورند و گمراهشان کردند، و اين نفرين شديدترين نفرينى است که ممکن است به جان کسى کرد، براى اينکه هيچ دردى بالاتر از شقاوت دائمى نيست .
ترجمه تفسير الميزان جلد ۶ صفحه : ۴۰۱
فرق بين دعا و نفرين و بيان آدابى که موسى (ع ) در نفرين خود به فرعون وفرعونيان رعايت نموده است
و بايد دانست که فرق است بين دعا و نفرين ، زيرا رحمت الهى هميشه بر غضبش سبقت دارد، چون خودش به موسى وحى فرستاد که : «عذابى اصيب به من اشاء و رحمتى وسعت کل شى ء» وسعه رحمت الهى اقتضا دارد که از رساندن عذاب و شر و ضرر بندگان کراهت داشته باشد، اگر چه ستمگر و مستحق عذاب هم باشند، به شهادت اينکه هر چه هم بندگانش ست م کار باشند باز خداوند نعمتهاى خود را بر آنان افاضه فرموده و زشتيهايشان را مى پوشاند، حتى بندگان خود را هم دعوت کرده که در مقابل نادانى ها و تجاوزات يکديگرحوصله کنند، مگر در مواردى که بخواهند حق لازمى را اقامه نموده و يا در دفع ظلمى که متوجهشان شده ، مضطر به جلوگيرى و انتقام شوند که در اين صورت اعمال غضب راتجويز کرده . البته اين در موقعى است که تشخيص دهند که مصلحت ملزمه اى از قبيل رعايت مصلحت دين و يا دينداران جز به اعمال غضب حفظ نمى شود، علاوه بر اينکه لطافت جهات خير و سعادت هر چه رقيق تر و رتبه آن هر چه دقيق تر باشد نفوس فطرتى که خدايشان بر آن فطرت آفريده بهتر آنرا مى پذيرد، بخلاف جهات شر و شقاوت ، که انسان بر حسب طبعش از آن فرارى و از اطلاع بر آن گريزان است و براى عدم وقوف بر اصل آن - تا چه رسد به جزئيات و تفصيلات آن - حيله ها به کار مى برد، و اين معنا خود باعث شده است که آداب دعا و آداب نفرين با هم متفاوت باشند، مثلا يکى از آداب نفرين اين است که به امورى که باعث اين نفرين شده تصريح نشود، بلکه بطور کنايه ذکر شود، مخصوصا اگر آن امور شنيع و رکيک باشد. بخلاف دعا که تصريح به موجبات و عوامل آن مطلوب است .
موسى (عليه السلام ) اين نکته را در نفرين خودمراعات کرده ، و به طور اجمال گفت : تا بندگانت را از راه به در برند، و تفصيل جنايات و فضايح فرعونيان را ذکر نکرد. ادب ديگرى که رعايت نموده اين بود که در اين نفرين خود با اينکه خيلى طولانى نبود بسيار تضرع نموده و استغاثه جست و زياد نداى «ربنا، ربنا» را تکرار نمود، ادب ديگرش اين بود که به اين نفرين اقدام نکرد مگر بعد از آنکه تشخيص درباره اينکه نابودى فرعونيان بر وفق مصلحت حق و دين و دينداران است از حد ظن و تهمت تجاوز کرده و به حد علم رسيد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۶ صفحه : ۴۰۲
آرى موسى (عليه السلام ) به اين معنا علم بهم رسانيده بود، بدليل اينکه خداى تعالى درباره فرعون فرمود: «و لقد اريناه آياتنا کلها فکذب و ابى » و گويا از همين جهت بوده که خداى سبحان او و برادرش را بعد از نويد به اينکه نفرينشان اجابت شد امر فرمود که استقامت ورزيده و راه مردم نادان را پيروى نکنند (و خدا داناتر است ).
و از جمله ادعيه آن جناب دعائى است که خداى تعالى در آيات زير حکايت کرده است : «و اختار موسى قومه سبعين رجلا لميقاتنا فلما اخذتهم الرجفه قال رب لو شئت اهلکتهم من قبل و اياى اتهلکنا بما فعل السفهاء منا ان هى الا فتنتک تضل بها من تشاء و تهدى من تشاء انت و لينا فاغفرلنا و ارحمنا و انت خير الغافرين . و اکتب لنا فى هذه الدنيا حسنه و فى الاخره انا هدنا اليک » در اين دعا ابتدا مى کند به جمله : ببخشاى بر ما...، چون موقفش موقف سختى بود،موقفى بود که غضب الهى و قهرى که هيچ موجودى تاب تحمل آنرا ندارد قومش را فراگرفته بود و در چنين موقفى درخواست از چنين مولائى که حرمتش هتک و بر ساحت سيادت و مولويتش توهين شده و از اين رو بر بندگان خود خشم گرفته ، مانند درخواستهاى عادى نيست ، روى همين حساب بود که موسى (عليه السلام ) نخست چيزى گفت که اين فوران غضب الهى را تسکين دهد، شايد که به اين وسيله بتواند زمينه را براى طلب مغفرت و رحمت آماده سازد، و آن اين بود که گفت : پروردگارا تو اگر مى خواستى قبل از اين آنان و مرا هلاک کرده بودى . به طورى که قرينه مقاميه دلالت مى کند مى خواهد عرض کند: نفس من و نفوس قومم همه در قبضه قدرت و اطاعت مشيت تو است ، تو اگر مى خواستى قبلا هم که من در بين شان بودم همه را هلاک مى کردى ، همانطورى که امروز هلاک شان کردى و مرا زنده گذاشتى ، ليکن من متحيرم که اگر تنها بسوى قوم خود برگردم و مرا به قتل برگزيدگان خود متهم سازند چه جواب بگويم ؟
رده:تفسیر المیزان