تفسیر المیزان

المیزان جلد۶ بخش۳۴

دعائى که ادب بندگى پيامبر اسلام (ص ) و مؤ منين به آن حضرت را نشان مى دهد و نيز از آن جمله ، دعائى است که از نبى گراميش محمد(صلى الله عليه و آله ) نقل مى فرمايد در حالى که مؤ منين از امتش را هم به آن ملحق نموده : «آمن الرسول بما انزل اليه من ربه و المؤ منون کل آمن بالله و ملائکته و کتبه و رسله لا نفرق بين احد من رسله و قالوا سمعنا و اطعنا غفرانک ربنا و اليک المصير. لا يکلف الله نفسا الا وسعها لها ما کسبت و عليها ما اکتسبت ربنا لا تواخذنا ان نسينا او اخطانا ربنا و لا تحمل علينا اصرا کما حملته على الذين من قبلنا ربنا و لا تحملنا ما لا طاقه لنا به و اعف عنا و اغفرلنا و ارحمنا انت مولانا فانصرنا على القوم الکافرين ». ترجمه تفسير الميزان جلد ۶ صفحه : ۴۱۷ اين آيات همانطورى که مى بينيد ايمان رسول الله (صلى الله عليه و آله ) را به قرآن کريم و به همه آنچه از اصول معارف و فروع احکام الهى مشتمل است حکايت فرموده و سپس مؤ منين را به وى ملحق نموده است و به طورى که از سياق آن استفاده مى شود مقصود از مؤ منين نه تنها معاصرين آن حضرتند، بلکه جميع مؤ منين از امت وى هستند، و لازمه آن اين است که اقرا ر و ثنا و دعائى که در اين آيات نسبت به غير معاصرين است حکايت از زبان حال باشد، و نسبت به معاصرين اگر آنان گفته باشند و يا رسول خدا (صلى الله عليه و آله ) اگر آن حضرت از طرف خود و از طرف مؤ منين که بوسيله ايمان جزو شاخه هاى شجره طيبه مبارکه وجود نازنين وى شده اند، گفته باشد زبان قال محسوب مى شود. مى توان گفت مضمون اين دو آيه مقايسه و موازنه ايست بين اهل کتاب و بين مؤ منين اين امت در نحوه تلقى کتاب آسمانى خود و يا به عبارتى ديگر، در نحوه تادبشان به ادب عبوديت در برابر کتابى که برايشان نازل شده ، و اين ثنائى که خداى تعالى در اين دوآيه بر اينان کرده و تخفيفى که نسبت به تکاليف شان داده عينا در مقابل توبيخى است که در آيات سابق در سوره «بقره » اهل کتاب را نموده . چه در آن آيات اهل کتاب را به اينکه بين ملائکه خدا فرق گذاشته ، جبرئيل را دشمن و سايرين را دوست داشتند و بين کتب آسمانى فرق گذاشته ، به قرآن کفر ورزيده و به غير آن ايمان آوردند و بين پيغمبران خدا فرق گذاشته ، به موسى يا به او و به عيسى ايمان آورده و به محمد (صلى الله عليه و آله ) کفر ورزيدند و بين احکام خدا فرق گذاشته ، به بعضى از آنچه در کتاب خدا است ايمان آورده و به بعضى ديگر کفر ورزيدند، ملامت و مذمت مى فرمايد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۶ صفحه : ۴۱۸ در اين دو آيه مى فرمايد که مؤ منين از اين امت چنين نيستند بلکه ايمان به خدا و همه ملائکه و تمامى کتب آسمانى و جميع پيغمبران آورده و بين احدى از پيغمبران خدا فرق نمى گذارند، اينان با تسليم در برابر معارف حقه اى که به ايشان القا شده نسبت به پروردگار خود ادب را رعايت مى کنند، ديگر اينکه خدا را در احکامى که بر پيغمبرش نازل فرموده لبيک و «سمعنا و اطعنا - شنيديم و اطاعت کرديم » مى گويند، نه چون يهود که گفتند: «سمعنا و عصينا - شنيديم و عصيان کرديم »، ديگر اينکه خود را بندگانى مملوک پروردگار خود مى دانند، بندگانى که از خداى خود هيچ چيزى را مالک نيستند، و به ايمان و اطاعتشان منت بر او نمى نهند، بلکه مى گويند «غفرانک ربنا» نه چون يهود که از روى بى اعتنائى گفتند: «سيغفر لنا - خدا از ما مى گذرد» و يا گفتند: «ان الله فقير و نحن اغنياء - بدرستى که خدا فقير است و ما بى نياز» و يا گفتند: «لن تمسنا النار الا اياما معدوده - هرگز آتش را با ما کارى نباشد مگر چند روزى » و همچنين لغزشهاى ديگرى که از خود نشان دادند. خداى تعالى بعد از اين موازنه مى فرمايد: «لا يکلف الله نفسا الا وسعها لها ما کسبت و عليها ما اکتسبت » آرى تکاليف الهى طبعا تابع فطرتى است که خداوند، خود بشر را بر آن فطرت آفريده و معلوم است که فطرت انسانى که همان نحوه خلقت او است ، انسان را جز به کارهائى که مهيا و مجهز براى آن است دعوت نمى کند و در اين بدون شک سعادتى است براى زندگى . بله ، اگر عملى حائز اهميت فوق العاده اى باشد به طورى که لازم باشد زيادتر از مقدار متعارف در حقش اهتمام شود يا بنده اى از حکم فطرى و زى عبوديت خارج شود، در اين صورت فطرت ، حکم ديگرى دارد و آن اين است که مولا و يا هر کسى که امر به دست اوست تکاليف شاقه اى که از حيطه قدرت متعارف وى بيرون است متوجهش سازد، مثل اينکه مامورش کند که به صرف شک در تکليف احتياط کند و در امر مهمى حتى از نسيان و خطا هم دورى نمايد، نظير احتياطى که شارع اسلام در جان ها و ناموس و اموال مردم جعل فرموده ، و يا اينکه تکليف شاقى به گردنش گذاشته و هر چه او بيشتر لجاجت کند و در سؤ ال اصرار نمايد بيشتر بر او تنگ بگيرد نظير تکاليف و تضييقاتى که خداى تعالى درباره بنى اسرائيل از آن خبر داده . ترجمه تفسير الميزان جلد ۶ صفحه : ۴۱۹ و به هر حال ، اينکه فرمود: «لا يکلف الله نفسا» يا دنباله کلام رسول الله (صلى الله عليه و آله ) و مؤ منين است که بعنوان مقدمه براى گفتن : «ربنا لا تواخذنا» ايراد شده تا هم به منزله ثنائى بر خداى تعالى باشد و هم اين توهم را که خداى تعالى به بيش از طاقت مواخذه مى کند و به بعضى از احکام حرجى هم تکليف مى نمايد دفع کند، و اگر با جمله «ربنا لا تواخذنا...» از درگهش مسئلتى مى کند، مقصودش تخفيف در احکامى است که ممکن است به عناوين ثانويه از ناحيه حکم يا از لجاج و عناد مکلفين ناشى شود، جعل شود، نه اينکه خداى تعالى بدون هيچ يک از اين دو جهت چنين تکاليفى جعل کند. يا آنکه کلام پروردگار متعال است که در بين دو فقره از دعاى امت اسلام يعنى : «غفرانک ربنا...» و «ربنا لا تواخذنا...» قرار گرفته تا فائده قبلى را افاده نموده و تاديب و تعليمى باشد براى مسلمين و بخواهد طريقه دعا کردن را به زبان شان بگذارد، چون آنان به آنچه خدا بفرمايد ايمان دارند. به هر حال اين جمله تکيه گاه سخن مؤ منين و مبناى دعاى آنهاست ، آنگاه تتمه دعايشان را ذکر مى فرمايد، و به عبارت ديگر قسمت ديگرى از مسئلت هايشان را که عبارتست از «ربنا لا تواخذنا...»، «ربنا و لا تحمل علينااصرا... » و «ربنا و لا تحملنا ما لا طاقه لنا به و اعف عنا» نقل مى کند، و گويا مرادشان از عفو، عفو از نسيان و خطا و ساير موجبات حرجى است که از آنان سر زده ، و مرادشان از «و اغفر لنا و ارحمنا» عفو از ساير گناهان و خطاياشان مى باشد، و از ذکر مغفرت در اينجا با اينکه قبلا گفته بودند: «غفرانک ربنا» تکرار لازم نمى آيد، براى اينکه کلمه مزبور به منظور افاده موازنه حال آنان و ادب شان نسبت به پروردگارشان با حال اهل کتاب و معامله شان با پروردگارشان و با کتاب شان از ايشان حکايت شده ، علاوه بر اينکه مقام دعا، مقامى است که مثل ساير مقامات مانع تکرار نيست ، و اشتمال اين دعا بر ادب عبوديت و رعايت آن در تمسک به ذيل عنايت ربوبى يکى پس از ديگرى و اعتراف به مملوک بودن و در موقف ذلت و مسکنت عبوديت قرار داشتن در مقابل رب العزه مطلبى است که هيچ حاجتى به بيان ندارد. در قرآن کريم براى رسول خدا (صلى الله عليه و آله ) تاديب هاى الهى و تعليمات عاليه ايست در انواع و اقسام ثنا بر پروردگار تا با رعايت آن پروردگار خود را ثنا گويد، و آن آداب را در درخواستهاى خود به کار بندد، نظير تاديبى که در آيه شريفه «قل اللهم مالک الملک توتى الملک من تشاء» و در آيه شريفه «قل اللهم فاطر السموات و الارض عالم الغيب و الشهاده انت تحکم بين عبادک » و در آيه شريفه «قل الحمد لله و سلام على عباده الذين اصطفى » و در آيه شريفه «قل ان صلوتى و نسکى و محياى و مماتى لله » و در آيه شريفه «و قل رب زدنى علما»، و در آيه شريفه «و قل رب اعوذ بک من همزات الشياطين » و در آيات بسيار زياد ديگرى که جهت جامع آنها اين است که مشتملند بر تعليم آداب عاليه اى که خداى تعالى رسول گرامى خود را به آن مودب نموده و رسول خدا هم امتش را برعايت آن توصيه فرموده است . ترجمه تفسير الميزان جلد ۶ صفحه : ۴۲۰ يکى از آداب انبياء (ع ) ادبى بود که در گفتگوى با قوم خود از طرف پروردگار خودآن را رعايت مى کردند ۷- يکى ديگر از آدابى که انبياء داشتند ادبى بود که در محاورات با قوم خود از طرف پروردگار خود رعايت آنرا مى کردند. اين نيز دامنه وسيعى دارد و بايد به ادبى که در ثناى خدا رعايت مى کردند ملحقش ساخت و در عين حال از جهت ديگرى تبليغ عمليش بايد خواند که دست کمى از تبليغ قولى ندارد، بلکه موثرتر از آن است ، و در قرآن کريم از اين نوع ادب بسيار زياد ديده مى شود، از آن جمله ادبى است که خداى تعالى از نوح (عليه السلام ) در محاوره اى که بين او و قومش واقع شده چنين حکايت مى کند: «قالوا يا نوح قد جادلتنا فاکثرت جدالنا فاتنا بما تعدنا ان کنت من الصادقين . قال انما ياتيکم به الله ان شاء و ما انتم بمعجزين . و لا ينفعکم نصحى ان اردت ان انصح لکم ان کان الله يريد ان يغويکم هو ربکم و اليه ترجعون ». ترجمه تفسير الميزان جلد ۶ صفحه : ۴۲۱ نوح (عليه السلام ) در اين محاوره و گفتگو، بلا و عذابى را که آنها خيال مى کردند به دست نوح است و او را به آوردن آن مى خواندند تا به خيال خود عاجزش کنند از خود نفى کرد و به پروردگار خود نسبتش داد و با گفتن کلمه «ان شاء» و پس از آن با گفتن «و ما انتم بمعجزين » ادب را به نهايت رسانيد، و گفت «الله » و نگفت «ربى » براى اينکه مدلول لفظ «الله » کسى است که هر جمال و جلالى بسوى او من تهى مى شود، و تنها اکتفا نکرد به نفى قدرت بر آوردن عذاب از خود و اثبات آن براى خدا بلکه اين را هم علاوه کرد که اگر خدا نخواهد که شما از نصيحت من منتفع شويد هرگز منتفع نخواهيد شد و به اين جمله نفى قدرت را از خود و اثباتش را براى خدا تکميل کرد و علاوه بر اين ، آن نفى را با جمله «هو ربکم و اليه ترجعون » تعليل نمود. خواننده محترم اگر در اين محاوره و گفتگو دقت کند خواهد ديد که محاوره ايست پر از ادب ، آنگاه بر لطائفى از ادب و کمال که سيره انبيا (عليهم السلام ) مملو ازآن است وقوف خواهد يافت ، آرى اين بزرگواران جميع گفتار و رفتار و حرکات و سکناتشان بر اساس مراقبت ادب و رعايت مراسم حضور بوده است ، اگر چه به ظاهر، رفتار و گفتار آنها مانند کسى بوده که از پروردگار خود غايب و پروردگار او از او غايب است ، آرى «و من عنده لا يستکبرون عن عبادته و لا يستحسرون يسبحون الليل و النهار لا يفترون ». خداى تعالى محاورات بسيارى از هود، صالح ، ابراهيم ، موسى ، شعيب ، يوسف ، سليمان ، عيسى و محمد (صلى الله عليهم اجمعين ) نيز در حالات مختلفى که داشتند، مثل حال شدت و رخاء، جنگ ، امنيت ، آشکار و پنهان ، بشارت و انذار و امثال آن نقل فرموده . خواننده محترم در آيه شريفه «فرجع موسى الى قومه غضبان اسفا قال يا قوم الم يعدکم ربکم وعدا حسنا افطال عليکم العهد ام اردتم ان يحل عليکم غضب من ربکم فاخلفتم موعدى » نيکو تدبر کند و ببيند موسى (عليه السلام ) در مراجعتش از طور به سوى قوم خود با اينکه سرشار از غيظ و غضب بود چگونه در ذکرپروردگار خود رعايت ادب را نموده است . ترجمه تفسير الميزان جلد ۶ صفحه : ۴۲۲ و همچنين در آيه شريفه «و راودته التى هو فى بيتها عن نفسه و غلقت الابواب و قالت هيت لک قال معاذ الله انه ربى احسن مثواى انه لا يفلح الظالمون » و در آيه شريفه «قالوا تالله لقد آثرک الله علينا و ان کنا لخاطئين . قال لا تثريب عليکم اليوم يغفر الله لکم و هو ارحم الراحمين ». و در آيه شريفه «فلما رآه مستقرا عنده قال هذا من فضل ربى ليبلونى ءاشکر ام اکفر و من شکر فانما يشکر لنفسه و من کفر فان ربى غنى کريم » که راجع به داستان سليمان (عليه السلام ) است ، سليمانى که ملک عظيمى به او داده شده ، سليمان نافذ الامر و دارنده آن قدرت عجيبى که وقتى دستور احضار تخت بلقيس ملکه سبا را از سبا به فلسطين صادر مى کند در کوتاهترين چشم به هم زدنى پيش رويش ‍ احضار و نصب مى شود و در عين حال تکبر و نخوت عارضش ‍ نمى شود، و پروردگارش را از ياد خود نمى برد و بدون هيچ مکثى در حضور کرسى نشينان درباريش به بهترين وجه بر پروردگار خود ثنا مى گويد. مقايسه طرز گفتار و رفتار طواغيت همچون فرعون و نمرود، با رفتار و گفتا انبياء (ع ) خواننده عزيز! لازم است بعد از تدبر در اين آيات و پى بردن به ادب انبيا، نظرى هم به آيات راجع به نمرود، فرعون و ديگران انداخته و طرز گفتار و رفتار آنان را با رفتار و گفتار انبيا مقايسه نماييد. از آنجمله داستان حضرت ابراهيم با نمرود مى باشد: «الم تر الى الذى حاج ابراهيم فى ربه ان آتاه الله الملک اذ قال ابراهيم ربى الذى يحيى و يميت قال انا احيى و اميت » و اين پاسخ را وقتى داد که دو نفر را که از زندان بيرون آورده و پيشش حاضر کرده بودند و او براى اينکه نشان دهد چگونه زنده مى کند و مى ميراند، دستور داد يکى را آزاد کرده ديگرى را به قتل برسانند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۶ صفحه : ۴۲۳ و از آن جمله آيه زير است که راجع به فرعون مصر و گفته هاى اوست : «قال يا قوم اليس لى ملک مصر و هذه الانهار تجرى من تحتى افلا تبصرون ، ام انا خير من هذا الذى هو مهين و لا يکاد يبين . فلو لا القى عليه اسوره من ذهب ». فرعون به ملک مصر و نهرهايش و مقدار طلائى که او و هوا خواهانش ‍ داشتند مباهات مى کند و چيزى نمى گذرد که با همين دارائيش بانگ «انا ربکم الاعلى » را هم مى نوازد و اين همان فرعون و هواخواهان او هستند که معجزات موسى (عليه السلام ) يعنى طوفان و ملخ ‌هاى بالدار و بى بالى که زراعتهايشان را نابود کرد و قورباغه هائى که عرصه زندگى را بر آنان تنگ نمود و سايرمعجزاتش روز بروز از قدرتشان کاهيده و به ذلت شان مى افزود. و نيز از آن جمله آيه زير است که راجع به رفيق غار رسول خدا (صلى الله عليه و آله ) است : «اذ هما فى الغار اذ يقول لصاحبه لا تحزن ان الله معنا» که آنروز دشوارى امر و شدت هول آن حضرت (صلى الله عليه و آله ) را بر آن نداشت که خداى خود را از ياد ببرد و از اينکه خدا با اوست ، غفلت کند. همچنين آيه شريفه «و اذ اسر النبى الى بعض ازواجه حديثا... فلما نباها به قالت من انباک هذا قال نبانى العليم الخبير» که آن جناب در سپردن سر خود به بعضى از همسران خود در خلوت هم رعايت ادب را نسبت به پروردگار خود نمود. و ساير قصص انبياء (عليهم السلام ) هم که در قرآن کريم است همه به همين سبک مشتمل بر بهترين آداب و شريف ترين سنن و مراسم است ، و اگر گفتار ما در پيرامون اين ابحاث به طول نمى انجاميد، همه آن قصص را استقصا نموده و درباره آنها به طور مفصل بحث مى کرديم . ترجمه تفسير الميزان جلد ۶ صفحه : ۴۲۴ ادب ديگر انبياء (ع )، ادبى است که در معاشرت و گفتگو با مردم و در برابر مکذبين ومعاندين مراعات مى نمودند ۸ - ادب ديگر انبيا ادبى است که در معاشرت و محاوره با مردم آنرا مراعات مى کردند. يکى از مظاهر آن ، همان احتجاجاتى است که با کفار داشتند و در قرآن کريم نقل شده ، و همچنين محاوراتى است که با مؤ منين داشته اند و نيز مختصرى از سيره منقوله از آن ها است ، چه اگر در بيانات مختلفى که آن حضرت با سرکشان و جهال داشتند، جستجو کنيد نمى توانيد چيزى را که خوش آيند کفار نباشد و يا ناسزا و اهانتى در آن بيابيد، آرى با اينهمه مخالفت و فحش و طعنه و استهزاء و سخريه که از آنان مى ديدند جز به بهترين بيان و خيرخواهانه ترين وعظ پاسخشان نمى دادند و جز به سلام از آنان جدا نمى شدند: «و اذا خاطبهم الجاهلون قالوا سلاما». يکى از آن محاورات ، محاوره ايست که خداى تعالى از نوح نقل نموده : «فقال الملاء الذين کفروا من قومه ما نريک الا بشرا مثلنا و ما نريک اتبعک الا الذين هم اراذلنا بادى الراى و ما نرى لکم علينا من فضل بل نظنکم کاذبين قال يا قوم ارايتم ان کنت على بينه من ربى و آتانى رحمه من عنده فعميت عليکم ا نلزمکموها و انتم لها کارهون ». يکى ديگر محاوره ايست که از قوم عاد و پيغمبرشان هود (عليه السلام ) حکايت کرده و مى فرمايد: «ان نقول الا اعتريک بعض آلهتنا بسوء قال انى اشهد الله و اشهدوا انى برى ء مما تشرکون من دونه ». ترجمه تفسير الميزان جلد ۶ صفحه : ۴۲۵ و از قول آزر چنين حکايت مى کند: «قال اراغب انت عن آلهتى يا ابراهيم لئن لم تنته لارجمنک و اهجرنى مليا، قال سلام عليک ساستغفر لک ربى انه کان بى حفيا». از قوم شعيب چنين حکايت مى کند: «قال الملا الذين کفروا من قومه انا لنريک فى سفاهه و انا لنظنک من الکاذبين ، قال يا قوم ليس بى سفاهه و لکنى رسول من رب العالمين ، ابلغکم رسالات ربى و انا لکم ناصح امين ». و از فرعون چنين حکايت مى کند: «قال فرعون و ما رب العالمين ، قال رب السموات و الارض و ما بينهما،... قال ان رسولکم الذى ارسل اليکم لمجنون . قال رب المشرق و المغرب و ما بينهما ان کنتم تعقلون ». و از قوم مريم چنين حکايت مى کند: «قالوا يا مريم لقد جئت شيئا فريا، يا اخت هارون ما کان ابوک امرء سوء و ما کانت امک بغيا، فاشارت اليه قالوا کيف نکلم من کان فى المهد صبيا، قال انى عبدالله آتانى الکتاب و جعلنى نبيا...» و در تسليت رسول الله (صلى الله عليه و آله ) در نسبت هائى که از کهانت و ديوانگى و شاعرى به او دادند مى فرمايد: «فذکر فماانت بنعمه ربک بکاهن و لا مجنون ، ام يقولون شاعر نتربص ‍ به ريب المنون ، قل تربصوا فانى معکم من المتربصين ». ترجمه تفسير الميزان جلد ۶ صفحه : ۴۲۶ و نيز فرموده : «و قال الظالمون ان تتبعون الا رجلا مسحورا، انظر کيف ضربوا لک الامثال فضلوا فلا يستطيعون سبيلا». و همچنين انواع و اقسام زخم زبان ها و تهمت ها و اهانت هاى ديگرى ک ه در قرآن کريم از آنان حکايت شده و هيچ نقل نکرده که يکى از انبياء (عليهم السلام ) در مقابل اين آزارها خشونتى و يا بد زبانى کرده باشد، بلکه در مقابل ، گفتار صواب ، منطق شيوا و خلق خوش از خود نشان مى دادند. آرى اين بزرگواران پيرو تعليم و تربيتى بودند که بهترين گفتار و زيباترين ادب را تلقينشان مى کرد و از همين تعليم الهى است دستورى که به موسى و هارون داده و فرموده : «اذهبا الى فرعون انه طغى ، فقولا له قولا لينا لعله يتذکر او يخشى ». و به رسول گراميش (صلى الله عليه و آله ) فرمود: «و اما تعرضن عنهم ابتغاء رحمه من ربک ترجوها فقل لهم قولا ميسورا». خود را از مردم شمردن و متناسب با ميزان عقل مردم سخن گفتن ، از آداب انبياء (ع ) است از جمله آداب انبياء (عليهم السلام ) در باب محاوره و خطاب اين است که خود را هميشه جزو مردم و يکى از ايشان حساب مى کردند و با هر طبقه اى از طبقات آنان به قدر پايه فهم شان صحبت مى کردند، و اين حقيقت از محاوراتى که به حکايت قرآن با مردم مختلف داشته اند به خوبى استفاده مى شود، و از طريق شيعه و سنى هر دو روايت شده که رسول خدا (صلى الله عليه و آله ) فرمود: ما گروه پيغمبران اساس ‍ کارمان بر اين است که با مردم به قدر عقلشان صحبت کنيم . اين را هم بايد دانست که اصولا مبعوث شدن به نبوت مبنى بر اساس ‍ هدايت به حق و بيان حق و انتصار براى آن است . بنابراين انبياء (عليهم السلام ) ناچار بايد خودشان در دعوت به حق مجهز به حق و بر کنار از باطل باشند، و از هر چيزى که مايه گمراهى است بپرهيزند، چه موافق ميل مردم باشد و چه نباشد و چه باعث طوع و رغبت آنان شود و چه مايه کراهت و ناخوشيشان ، علاوه بر اينکه از ناحيه خداى تعالى هم به منظور نصرت حق شديدترين نهى و بليغ ‌ترين تحذير براى انبياى گرامش حتى از پيروى زبانى و عملى باطل صادر شده است ، چون معلوم است که باطل چه در طريق حق واقع شود و چه در غير آن ، باطل است ، و دعوت به حق با تجويز باطل جمع نمى شود، اگر چه اين باطل در طريق حق باشد، آرى ، حقى که باطل کسى ، به آن هدايت کند حق از جميع جهات نيست . ترجمه تفسير الميزان جلد ۶ صفحه : ۴۲۷ و از همين جهت خداى تعالى فرموده : «و ما کنت متخذ المضلين عضدا ». و نيز فرموده : «و لو لا ان ثبتناک لقد کدت ترکن اليهم شيئا قليلا، اذن لاذقناک ضعف الحيوه و ضعف الممات ثم لا تجد لک علينا نصيرا» با اين وضع کوچکترين سهل انگارى و رودربايستى و خدعه اى در حق روا نيست ، چنانکه کمترين احترامى براى باطل نيست . و از همين جهت پروردگار متعال ، رجال دعوت و اولياى دين خود را که همان انبياء (عليهم السلام ) هستند به چيرهائى که راه ايشان را به پيروى حق و يارى آن نزديک و آسان مى سازد مجهز کرده ، و خود فرموده است : «ما کان على النبى من حرج فيما فرض الله له سنه الله فى الذين خلوا من قبل و کان امر الله قدرا مقدورا، الذين يبلغون رسالات الله و يخشونه و لا يخشون احدا الا الله و کفى بالله حسيبا». بدين وسيله خبر داده که انبياء (عليهم السلام ) در آنچه خداوند برايشان واجب کرده ، به ستوه نمى آمدند و در راه امتثال اوامر خدا، از احدى جز او نمى ترسيده اند، و از اين بيان مى توان استفاده کرد که آن بزرگواران در راه اظهار حق ، هيچ چيزى را مانع نمى ديدند، اگر چه اظهار حق کارشان را به هر جا که تصور شود بکشاند و آنان را به هر مخاطره اى که تصور شود بياندازد، سپس آنان رادر آن کارى که قيام به آن نموده اند وعده نصرت داده و فرمود: «و لقد سبقت کلمتنا لعبادنا المرسلين ، انهم لهم المنصورون ، و ان جندنا لهم الغالبون » و نيز فرموده : «انا لننصر رسلنا». ترجمه تفسير الميزان جلد ۶ صفحه : ۴۲۸ در باطل و در حقى که آميخته با باطل است ادب نيست و لذا مى بينيم تا آنجا که تاريخ نشان داده انبياء (عليهم السلام ) در اظهار حق و گفتن سخن راست ، از هيچ محذورى باک نداشته اند، و حق را صريح و پوست کنده اظهار مى کردند، اگر چه مردم خوششان نيايد و به مذاقشان تلخ آيد، خداى تعالى هم در حالى که سرگذشت نوح را بيان مى کند، مى فرمايد: «و لکنى اريکم قوما تجهلون » و از زبان هود (عليه السلام ) ميفرمايد: «ان انتم الا مفترون » و نيز از زبان او خطاب به قومش مى فرمايد: «قد وقع عليکم من ربکم رجس و غضب اتجاد لوننى فى اسماء سميتموها انتم و آبائکم ما نزل الله بها من سلطان » و از قول حضرت لوط (عليه السلام ) چنين نقل مى کند: «بل انتم قوم مسرفون » و از ابراهيم (عليه السلام ) حکايت مى کند که به قوم خود گفت : «اف لکم و لما تعبدون من دون الله افلا تعقلون » و از موسى (عليه السلام ) حکايت مى کند که در پاسخ فرعون که گفته بود: «انى لاظنک يا موسى مسحورا - بدرستى که من چنين مى پندارم که تو سحر شده اى » گفت : «قال لقد علمت ما انزل هولاء الا رب السموات و الارض بصائر و انى لاظنک يا فرعون مثبورا». ترجمه تفسير الميزان جلد ۶ صفحه : ۴۲۹ همچنين موارد ديگرى که همگيش از باب رعايت ادب است در مقابل حق و پيروى آن ، اينجاست که بايد گفت هيچ مطلوب و محبوبى عزيزتر از حق و شريف تر و گرانبهاتر از آن نيست ، گر چه در پاره اى از اين موارد مطالبى ديده ميشود که به نظر مردم منافى با ادبى است که در بين آنها دائر است ، و ليکن اين گونه مطالب را نبايد بى ادبى دانست ، چون مردمى که شالوده زندگيشان بر اساس پيروى هواى نفس و مداهنه اهل باطل و خضوع و تملق در برابر مفسدين و اهل عيش و نوش ريخته شده ، و زندگيشان از اين راه تامين مى شود نظرهاشان مصاب و قابل اعتماد نيست . و خلاصه سخن اينکه ، همانطورى که در اول اين مباحث گذشت ، ادب تنها در گفتار پسنديده و جايز و عمل صالح محقق مى شود و تشخيص ‍ اينکه چه گفتار و چه عملى پسنديده است ، در مسلکهاى مختلف زندگى و آراء و عقايد مختلفى که جوامع مختلف بشرى از آنها متشکل مى شود مختلف مى شود، و ليکن در مجتمع دينى چون مستند آن دعوت الهى است ، و دعوت الهى هم در اعتقاد و عمل تنها و تنها تابع حق است و حق هم هرگز با باطل آميخته و به آن مستند نمى شود و کمک آنرا نمى پذيرد، از اين جهت در چنين مجتمعى قهرا حق ، اظهار و متابعت مى شود، وقتى مجتمع دينى چنين مجتمعى بود، ادب هم در آن ، عبارت از اين خواهد بود که اگر سلوک طريق حق راههاى متعددى داشت بهترين راه آن سلوک شده و به خوش ترين صورتى رعايت شود، مثلا اگر ممکن بود هم به نرمى و هم به خشونت صحبت شود البته به نرمى صحبت مى شود، و اگر ممکن بود درکار نيک هم عجله کرد و هم کندى نمود، البته عجله خواهد شد، چنانکه در قرآن کريم نيز به اين دو معنا امر شده ، و درباره رعايت احسن فرموده : «و کتبنا له فى الالواح من کل شى ء موعظه و تفصيلا لکل شى ء فخذها بقوه و امر قومک ياخذوا باحسنها» و نيز فرموده : «فبشر عباد الذين يستمعون القول فيتبعون احسنه اولئک الذين هديهم الله و اولئک هم اولو الالباب ». پس روشن شد که در باطل و هم چنين در حقى که آميخته با باطل است ، ادب نيست ، و هر چيزى که حق محض نباشد ضلالت است و ولى حق آنرا نمى پسندد، کما اينکه فرمود: «فما ذا بعد الحق الا الضلال ». ترجمه تفسير الميزان جلد ۶ صفحه : ۴۳۰ و اين همان است که انبياء حق را به صراحت قول و صدق کلام مى خواند، اگر چه در بعض موارد با اين رويه رسوم سازشکارى و ادب هاى دروغى که در اجتماعات غير مذهبى است مخالفند و از آن راضى نيستند. نفى امتيازهاى مادى و طبقاتى و بزرگداشت اهل علم و تقوا، از جمله آداب انبياء (ع ) است و از جمله ادب انبياء (عليهم السلام ) که در معاشرت و رفتارشان با مردم آنرا رعايت مى کرده اند احترام اقويا و ضعفا به طور مساوى و مبالغه در احترام اهل علم و تقوى است ، چون اساس کار اين بزرگواران بر عبوديت و تربيت نفوس انسانى است ، از اين جهت در کار خود فرقى بين توانگر و فقير، کوچک و بزرگ ، زن و مرد، بنده و آزاد، حاکم و محکوم ، امير و مامور و سلطان و رعيت نمى گذاشتند، اينجاست که در منطق انبياء (عليهم السلام ) جميع امتيازات مربوط به صفات و همچنين اختصاصاتى که اقويا و زورداران نسبت به مزاياى اجتماعى براى خود قائلند لغو و بى اعتبار مى شود. و ديگر بهره مندى از مزاياى اجتماعى و محروميت از آن ، و خلاصه نيکبختى و بدبختى اشخاص ‍ دائر مدار غنا و فقرو زورمندى و ناتوانى ايشان نيست ، و چنان نيست که زورمند و توانگر در هر شانى از شوون اجتماعى بالاترين مکانت را حائز و از هر عيشى بهترين آنرا دارا و از هر کارى آسانتر و راحت ترين آن را شاغل و از هر وظيفه اى سبک ترين آنرا عهده دار باشد، بلکه جميع طبقات مردم در همه مزايا يکسانند، قرآن کريم در اين باره مى گويد:« يا ايها الناس انا خلقناکم من ذکر و انثى و جعلناکم شعوبا و قبائل لتعارفوا ان اکرمکم عندالله اتقيکم ». آرى در اين منطق آن استکبارى که اقويا به قوت خود و اغنيا به ثروت خود مى کردند جاى خود را به تواضع و پيشدستى از يکديگر بسوى مغفرت و رحمت و مسابقه در خيرات و جهاد در راه خدا و طلب مرضات او داد، در نتيجه همانطورى که اغنيا مورد احترام واقع مى شدند، فقرا نيز احترام شدند، و همان جورى که اقويا رعايت ادب شان مى شد، ضعفا نيز مورد ادب واقع شدند، بلکه فقرا و ضعفا به احترام بيشتر و رعايت ادب زيادترى اختصاص يافتند، خداى تعالى در تاديب نبى محترم خود مى فرمايد: «و اصبر نفسک مع الذين يدعون ربهم بالغدوه و العشى يريدون وجهه و لا تعد عيناک عنهم تريد زينه الحيوه الدنيا و لا تطع من اغفلنا قلبه عن ذکرنا و اتبع هواه و کان امره فرطا» و نيز فرموده : «و لا تطرد الذين يدعون ربهم بالغدوه و العشى يريدون وجهه ما عليک من حسابهم من شى ء و ما من حسابک عليهم من شى ء فتطردهم فتکون من الظالمين ». ترجمه تفسير الميزان جلد ۶ صفحه : ۴۳۱ و نيز در اين باره فرموده : «لا تمدن عينيک الى ما متعنا به ازواجا منهم و لا تحزن عليهم و اخفض جناحک للمؤ منين ، و قل انى انا النذير المبين ». محاوره اى را هم که خداى تعالى از نوح (ع ليه السلام ) و قومش ‍ حکايت مى کند مشتمل بر اين ادب است : «فقال الملاء الذين کفروا من قومه ما نريک الا بشرا مثلنا و ما نريک اتبعک الا الذين هم اراذلنا بادى ء الراى و ما نرى لکم علينا من فضل بل نظنکم کاذبين . قال يا قوم ارايتم ان کنت على بينه من ربى و آتانى رحمه من عنده فعميت عليکم ا نلزمکموها و انتم لها کارهون .و يا قوم لا اسئلکم عليه مالا ان اجرى الا على الله و ما انا بطارد الذين آمنوا انهم ملاقوا ربهم و لکنى اريکم قوما تجهلون . و يا قوم من ينصرنى من الله ان طردتهم افلا تذکرون . و لا اقول لکم عندى خزائن الله و لا اعلم الغيب و لا اقول انى ملک و لا اقول للذين تزدرى اعينکم لن يوتيهم الله خيرا الله اعلم بما فى انفسهم انى اذا لمن الظالمين ». رده:تفسیر المیزان

آیات این صفحه