المیزان جلد۷ بخش۳
توجيه اغلب مفسرين در خصوص اين آيه و نقد توجيه آن
غالب مفسرين آن را چنين توجيه کرده اند که چون پيشنهاد کنندگان مردمانى فرو رفته در ماديات بودند و ممکن نبود بتوانند فرشته را به صورت اصلى خود ببينند، از اين رو اگر خدا مى خواست درخواستشان را قبول کند، ناگزير او را به صورت بشرى تمام عيار درمى آورد، و باز همان شبههاى که در امر رسول بشرى داشتند در بين مى آمد، و از اين پيشنهاد چيزى عايدشان نمى شد.
ليکن اين توجيه صحيح نيست زيرا بفرضى هم که قبول کنيم که انسان عادى توانائى ديدن فرشتگان را در صورت اصليشان ندارد و استناد کنيم به امثال آيه « يوم يرون الملائکة لا بشرى يومئذ للمجرمين » الا اينکه بنابراين توجيه ، جواب ، جواب صحيحى نخواهد بود، زيرا همانطورى که خداوند مى تواند به انبياى خود قدرت ديدار جبرئيل را در صورت اصليش عنايت کند، همانطور که در روايات فريقين (شيعه و سنى ) وارد است که پيغمبر (صلى الله عليه وآله و سلم ) جبرئيل را دو بار در صورت اصليش ديد مى تواند ساير مردم را هم چنين قدرتى بدهد، تا آنان هم ملائکه را ببينند، و به آنان ايمان بياورند، محذور خلاف حکمت هم لازم نمى آيد، مگر همان مساله الجاء و سلب اختيارى که گفتيم آيه دلالت بر رفع آن دارد، و گرنه ديدن ملائکه محال نيست ، چنانکه بقاى شبهه را هم نبايد محذور دانست ، زيرا براى خدا مقدور هست که ملائکهاى را که به صورت بشر نازل کرده معرفى کند، و مردم به فرشته بودن آنان اطمينان و يقين پيدا کرده و ايمان بياورند، همچنانکه خود پروردگار در داستان ابراهيم و لوط (عليهماالسلام ) خبر داده که اندکى پس از ديدن ملائکه ، ايشان را شناختند و در امر آنان ترديد نکردند.
و نيز در داستان مريم خبر داده که وى روح القدس را ديد و شناخت و در او ترديد نکرد، بنابر اين چرا جايز نباشد که ساير مردم هم مثل انبياء، ملائکه را در قالب بشر ببينند و يقين هم بکنند؟ آيا جز محذورى که ما گفتيم که لازمه ديدن ملائکه ، ابراهيم شدن همه مردم و محو غرائز و فطريات آنان و تبديل نفوس بشر به نفوس طاهره قادسه است محذور ديگرى در کار است ؟ نه . تنها همين محذور الجاء است که باعث از بين رفتن موضوع امتحان مى شود و اين دو آيه آنرا دفع مى نمايد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۳۲
«وَ لَقَدِ استهْزِىَ بِرُسلٍ مِّن قَبْلِک ...»:
« حيق » به معناى حلول و رسيدن است ، در مفردات راغب است که بعضى ها گفته اند: اصل « حيق » ، « حق » بوده ، و با قلب « قاف » به « ياء » بدين صورت درآمده است ، مانند کلمه « زال » که اصلش « زل » بوده است ، و لذا در آيه « فازلهما الشيطان » بعضى ها قرائت کرده اند: « فازالهما الشيطان » و به همين منوال است « ذمه » و « ذامه » .
و اما « استهزاء » کفار به پيغمبران عبارت بوده از اينکه عذابى را که آن حضرات مردم را از آن بيم ميداده اند و به نزول آن تهديد مى کرده اند مسخره مى نمودند، و در نتيجه همان عذاب بر آنان نازل مى شد، در آيه اول خداوند هم رسول گرامى خود را دلخوش کرده و هم مشرکين را انذار نموده ، و در آيه دوم مردم را به اينکه از شنيدن موعظه پند گيرند امر فرموده است .
ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۳۳
آيات ۱۸ - ۱۲، سوره انعام
قُل لِّمَن مَّا فى السمَوَتِ وَ الاَرْضِ قُل لِّلَّهِ کَتَب عَلى نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ لَيَجْمَعَنَّکُمْ إِلى يَوْمِ الْقِيَمَةِ لا رَيْب فِيهِ الَّذِينَ خَسِرُوا أَنفُسهُمْ فَهُمْ لا يُؤْمِنُونَ(۱۲)
وَ لَهُ مَا سکَنَ فى الَّيْلِ وَ النهَارِ وَ هُوَ السمِيعُ الْعَلِيمُ(۱۳)
قُلْ أَ غَيرَ اللَّهِ أَتخِذُ وَلِيًّا فَاطِرِ السمَوَتِ وَ الاَرْضِ وَ هُوَ يُطعِمُ وَ لا يُطعَمُ قُلْ إِنى أُمِرْت أَنْ أَکونَ أَوَّلَ مَنْ أَسلَمَ وَ لا تَکُونَنَّ مِنَ الْمُشرِکِينَ(۱۴)
قُلْ إِنى أَخَاف إِنْ عَصيْت رَبى عَذَاب يَوْمٍ عَظِيمٍ(۱۵)
مَّن يُصرَف عَنْهُ يَوْمَئذٍ فَقَدْ رَحِمَهُ وَ ذَلِک الْفَوْزُ الْمُبِينُ(۱۶)
وَ إِن يَمْسسک اللَّهُ بِضرٍّ فَلا کاشِف لَهُ إِلا هُوَ وَ إِن يَمْسسک بخَيرٍ فَهُوَ عَلى کلِّ شىْءٍ قَدِيرٌ(۱۷)
وَ هُوَ الْقَاهِرُ فَوْقَ عِبَادِهِ وَ هُوَ الحَْکِيمُ الخَْبِيرُ(۱۸)
«ترجمه آیات»
بگو آنچه که در زمين و آسمانها است از کيست ؟ (آنگاه خودت از طرف آنان ) بگو از آن خدا است ، خداوند، رحمت بر بندگان را بر خود واجب شمرده ، و بدون شک همه شما را در روز قيامت يعنى روزى که در قيام آن شکى نيست جمع آورى خواهد کرد، ولى کسانى که خود را (به فريب دنيا) در زيان افکندند ايمان (به آن روز) نمى آورند (۱۲)
آرى ، جميع موجوداتى که در ظرف زمان جاى دارند همه ملک خدايند، و او شنوا و دانا است (۱۳)
بگو آيا من هم مثل شما غير از آفريدگار آسمانها و زمين و آنکسى که همه را روزى مى دهد و کسى به او روزى نمى دهد، ولى و معبود ديگرى بگيرم ؟
ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۳۴
بگو من مامور شده ام که اولين کسى باشم که اسلام را پذيرفته و تسليم او شده است ، آرى به من سفارش شده که مبادا از مشرکين باشى (۱۴)
بگو من از اين مى ترسم که اگر در اين ماموريت عصيان بورزم به عذاب روزى بزرگ مبتلا شوم (۱۵)
کسى که عذاب در آنروز از او گردانده شود خداوند به او رحمت آورده است و اين خود رستگارى آشکارى است (۱۶)
اى محمد ! اگر خداوند تو را به فقر و يا مرض و يا مکروه ديگرى مبتلا کند کسى جز او نيست که بلا را از تو بگرداند، و اگر خيرى بتو برساند کسى نيست که از آن جلوگيرى کند، تنها او است که بر هر چيزى قادر است (۱۷)
و همو است که مافوق بندگان خود و قاهر بر آنان است ، و او است که با داشتن علم به هر چيز جز به مقتضاى حکمت رفتار نمى کند (۱۸)
«بیان آیات»
اين آيات از جمله آياتى است که با مشرکين در امر توحيد و معاد احتجاج مى کند، دو آيه اول آن متضمن برهان بر معاد و بقيه که پنج آيه است به طورى که خواهيد ديد در باره توحيد به دو نحو اقامه برهان مى نمايد.
اقامه برهان بر معاد با استناد به مالکيت مطلقه خداوندمتعال و رحمت او.
«قُل لِّمَن مَّا فى السمَوَتِ وَ الاَرْضِ قُل لِّلَّهِ»:
با اين سؤ ال و جواب برهان بر معاد شروع مى شود، و خلاصه آن اين است که خداى تعالى مالک است همه آنچه را که در آسمانها و زمين است ، و مى تواند بهر طورى که بخواهد در آنها تصرف کند، از طرفى هم مى فرمايد: خداى سبحان متصف است به صفت رحمت ، که عبارتست از رفع حوائج محتاجان و رساندن هر چيزى به مستحق آن ، و از طرفى ديگر اشاره مى کند به اينکه عده اى از بندگانش (از آن جمله انسان ) صلاحيت زندگى جاودانه و استعداد سعادت در آن زندگى را دارند، پس خداى سبحان به مقتضاى مقدمه اولى ، يعنى مالکيتش مى تواند در انسان تصرف نمايد، و چون انسان به مقتضاى مقدمه دومى استحقاق و استعداد زندگى ابدى را دارد، لذا به مقتضاى مقدمه سوم او را به چنين زندگى مبعوث خواهد نمود.
جمله « قل لمن ما فى السموات و الارض ... » متضمن يکى از مقدمات حجت است ، و جمله « کتب على نفسه الرحمة » متضمن مقدمه دوم و جمله « و له ما سکن فى الليل و النهار... متضمن مقدمه ديگرى است که به منزله جزئى است از حجت .
بنابراين ، جمله (( قل لمن ما فى السموات و الارض ... » دستورى است به پيغمبر (صلى الله عليه وآله و سلم ) که از مشرکين بپرسد چه کسى مالک آسمانها و زمين است ؟
ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۳۵
و کيست که مى تواند در آنها بخواست و اراده خود بدون اينکه چيزى مانعش شود تصرف کند؟ آنگاه خودش از طرف آنان جواب دهد که آنکس بدون شک خداى سبحان است ، براى اينکه غير خدا حتى بتها و اربابى که براى آنها قائلند مانند ساير مخلوقات خلقتشان از خدا و امرشان بدست اوست ، پس او است مالک تمامى آنچه که در آسمانها و زمين است .
در حقيقت چون مساله مورد سؤ ال ، هم در نظر سائل و هم در نظر مسؤ ول عنه امر واضحى بوده ، و خود خصم هم به آن اعتراف داشته ، از اين جهت احتياجى به اينکه خصم جواب دهد و به زبان اعتراف کند نبوده ، و به رسول گراميش (صلى الله عليه وآله و سلم ) دستور داده که او خودش از طرف آنان جواب دهد و بدون انتظار جواب ، حجت را تمام نمايد.
و اين قسم اقامه برهان يعنى سؤ ال از خصم و جواب دادن خود سائل هر دو از سليقههاى بديعى است که در تنظيم براهين به کار مى رود. مثلا منعم به کسى که به او انعام و احسان کرده و او در عوض کفران نعمتش نموده مى گويد: چه کسى لباس و آب و نانت داد؟ من بودم که چنين منتى بر تو نهادم و تو در عوض اينطور کفران کردى .
خلاصه اينکه ، اين سؤ ال و جواب برهانى است که اثبات مى کند که مالک على الاطلاق عالم خداى سبحان است ، بنابراين مى تواند در ملک خود به دلخواه خود تصرف نمايد، زنده کند، بميراند، و بعد از مرگ مبعوث کند، بدون اينکه چيزى از موانع از قبيل دشوارى عمل و دقيق بودن آن و مرگ و غيبت و بهم خوردن برنامه کار و امثال آن او را از اين تصرفات جلوگير شود. و چون با اثبات اين معنا يکى از مقدمات برهان ثابت شد، از اين رو مقدمه ديگر آنرا ملحق نموده ، مى فرمايد: « کتب على نفسه الرحمة »
« کتابت » به معناى اثبات و حکم حتمى است ، و چون رحمت ، که عبارت است از افاضه نعمت بر مستحق و ايصال هر چيزى به سعادتى که لياقت و استعداد رسيدن به آن را دارد از صفات فعليه خداى تعالى است ، از اين جهت صحيح است اين صفت را به کتابت (قضاء حتمى ) خود نسبت دهد، و بفرمايد: خداوند رحمت و افاضه نعمت و عطاء خير بر مستحقين را بر خود واجب کرده است .
همچنانکه در آيه « کتب الله لاغلبن انا و رسلى » فعل را که همان غلبه است نسبت به کتابت داده،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۳۶
و در آيه « فو رب السماء و الارض انه لحق » فعل را نسبت به حق داده و صحيح هم هست ، زيرا صفتى را که مربوط بذات باشد، از قبيل صفت حيات و علم و قدرت صحيح نيست که به کتابت و امثال آن نسبت داده شوند، و گفته نمى شود: خداوند حيات و علم و قدرت را بر خود واجب کرده . بخلاف صفات فعليه خداوند از قبيل رحمت و امثال آن ، که مى توان آن را به کتابت و قضاى خدا نسبت داد، و معناى آن اين است که خداوند نعمت را بر بندگان تمام نموده و آنان را در روز قيامت جمع کرده ، پاداش اقوال و اعمالشان را مى دهد، تا اشخاص با ايمان رستگار و ديگران زيانکار گردند، چون رحمت اقتضاى چنين تفضلى را دارد.
از اين جهت بعد از جمله « کتب على نفسه الرحمة » چنين نتيجه گرفت :
« ليجمعنکم الى يوم القيمة لا ريب فيه » و ترتب اين نتيجه بر آن مقدمات را با رساترين وجه تاکيد فرمود، يعنى هم لام قسم بکار برد، و هم نون تاکيد، و هم در آخر صراحتا فرمود: لا ريب فيه سپس اشاره کرد به اينکه در چنين روزى سود و ربح تنها براى مؤ منين است ، و غير مؤ منين را جز خسران عايد نمى شود.
« الذين خسروا انفسهم فهم لا يؤ منون » اين حجتى که در اين آيه بر معاد اقامه شده ، غير آن دو حجتى است که در آيه « و ما خلقنا السماء و الارض و ما بينهما باطلا ذلک ظن الذين کفروا فويل للذين کفروا من النار، ام نجعل الذين آمنوا و عملوا الصالحات کالمفسدين فى الارض ام نجعل المتقين کالفجار » اقامه شده است.
زيرا در آيه اول از اين راه اقامه حجت شده است که فعل خداى متعال باطل نيست ، و در آن غايت و حکمتى هست ، و در آيه دوم از اين راه اقامه شده که همسان داشتن کافر و مؤ من و فاجر و ظالم و پرهيزکار و گنهکار لايق ساحت قدس خدا نيست ، و چون اين دو طبقه در دنيا امتيازى نداشتند، خداوند نشات ديگرى بر پا مى کند تا اين دو دسته در آن نشات از هم متمايز شوند که بر يکى سعادت و بر ديگرى شقاوت نصيب شود. بخلاف آيه مورد بحث که در آن حجت بر معاد از راه رحمت اقامه شده است .
ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۳۷
«وَ لَهُ مَا سکَنَ فى الَّيْلِ وَ النهَارِ وَ هُوَ السمِيعُ الْعَلِيمُ»:
« سکون » در ليل و نهار، به معناى وقوع در ظرف عالم طبيعتى است که اداره آن بدست ليل و نهار است ، چون نظام عالم طبيعت بستگى کامل به وجود نور دارد، اين نور است که از سرچشمه خورشيد به همه زواياى جهان ما ميتابد، و همه کرات منظومه را زير اشعه خود فرو مى گيرد، اين نور است که از کمى و زيادى آن و طلوع و غروب و محاذاتش با اجسام عالم و همچنين از دورى و نزديکى اجسام به آن تحولاتى در عالم پديد مى آيد.
پس در حقيقت مى توان گفت شب و روز گهوارهاى است عمومى که عناصر بسيط عالم و مواليدى که از ترکيب آنها با يکديگر متولد مى شود همه در آن گهواره تربيت مى شوند، و در آن گهواره است که هر جزئى از اجزاى عالم و هر شخصى از اشخاص آن به سوى غايت خود و هدفى که برايش مقدر شده و به سوى تکامل روحى و جسمى سوق داده مى شود.
و همانطورى که محل سکونت چه شخصى و چه عمومى دخالت تامى در تکون و وضع زندگى ساکنينش دارد اگر انسانند در آن سرزمين در طلب زرق تکاپو کرده و از محصولات زراعتى و ميوههاى آن و حيواناتى که در آن تربيت مى يابند ارتزاق نموده و از آب آنجا مى آشامند، و از هوايش استنشاق مى کنند، و از خود در آن محيط تاثيراتى گذاشته و از محيط تاثراتى برداشت مى کنند و اجزاى بدنشان بر وفق مقتضيات آن محيط رشد و نمو مى کند، همچنين شب و روز که به منزله مسکنى است عمومى براى اجزاى عالم ، دخالت تامى در تکون عموم موجودات متکونه در آن دارد.
انسان يکى از همين ساکنين در ظرف ليل و نهار است که به مشيت پروردگار از ائتلاف اجزاى بسيط و مرکبى در اين قيافه و شکلى که مى بينيم تکون يافته است ، قيافه و اندامى که در حدوث و بقايش از ساير موجودات ممتاز است ، زيرا داراى حياتى است که مبنى است بر شعور فکرى ، و ارادهاى که زائيده قواى باطنى و عواطف درونى او است ، قوائى که او را به جلب منافع و دفع مضار واداشته و به ايجاد مجتمع متشکل دعوتش مى کند، لذا مى بينيم هر کجا از اين جنس افرادى يافت شوند آن افراد هر چه هم کم باشند، براى خود مجتمعى تشکيل داده و براى تفاهم با يکديگر زبان مخصوصى براى خود وضع نموده اند، و بر پيروى سنن و قوانين و عادات و رسوم معاشراتى و معاملاتى و بر احترام آراء و عقايد عمومى در باره حسن و قبح ، عدالت و ظلم ، اطاعت و معصيت ، ثواب و عقاب و جزا و عفو با يکديگر بناگذارى دارند.
توضيحى در مورد « سميع » و « عليم » بودن خداى سبحان .
و چون يگانه آفريدگار شب و روز و ساکنين در آن دو، خداى سبحان است ، از اين رو صحيح است گفته شود: « و له ما سکن فى الليل و النهار » چون ملک حقيقى ليل و نهار و سکان در آن دو، و جميع حوادث و افعال و اقوالى که از آثار وجودى آنان است ،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۳۸
از آن خدا است ، و همچنين نظامى که در پهناى شگفتانگيز عالم جارى است به دست او است ، پس او شنواى گفتارها و صداها و اشارههاى ما است ، و داناى به اعمال و افعال نيک و بد ما و عدل و ظلم ما و احسان و اسائه ما و سعادت و شقاوتهائى است که نفس ما کسب مى کند، و چگونه دانا به جميع اينها نباشد، و حال آنکه همه ما را او در ملک خود و به اذن خود ايجاد فرموده؟
و نحوه وجودى اين نوع ، يعنى خوب و بد، عدالت و ظلم ، اطاعت و معصيت و هر يک از لغاتى که دلالت بر معانى ذهنى دارند، همه امورى هستند علمى ، به اين معنا که جز در ظرف علم وجود تحقق ندارند، و لذا مى بينيم عملى را که انسان انجام مى دهد وقتى آنرا خوب و يا بد، معصيت و يا اطاعت مى ناميم که از روى علم و عمد انجام يافته باشد، و همچنين صوتى که از ترکيب چند حرف از دهان آدمى بيرون مى آيد وقتى کلام خوانده مى شود که از روى علم صادر شده و گويندهاش معناى آنرا قصد کرده باشد.
با اين حال چگونه ممکن است بشر اين امور علمى را در نفس خود مالک باشد، و به آن همانطور که هست علم پيدا کند، آنوقت خدائى که مالک او است از آن امور بى خبر باشد؟ (خوب دقت فرمائيد).
و حال آنکه خداى سبحان کسى است که اين عالم را با وسعت عجيبى که در عناصر و بسائط و مرکبات آن وجود دارد و ما آدميان جزء بسيار کوچکى از آنيم ، ايجاد فرموده و اين کارگاه عظيم را تحت شرايط و نظامى حيرت آور بگردش درآورده است ، و در تحت همان نظام نسل آدمى را زياد کرده ، و نظام خاصى در بين افراد اين نوع اجراء نموده ، آنگاه وى را به وضع لغات و اعتبار سنن و وضع امورى اعتبارى و قراردادى هدايت فرموده ، و پيوسته با ما و ساير اسباب قدم به قدم همراهى کرده و ما را لحظه به لحظه به معيت ساير اسباب و آن اسباب را به معيت ما در مسير ليل و نهار براه انداخته ، و حوادثى بيرون از شمار يکى پس از ديگرى پديد آورده است .
تا آنجا که يکى از ما توانسته به کلامى لب بگشايد و همينکه لب به کلامى گشود معنائى را در دلش الهام نموده ، و همان لفظ را دوباره در تعريف آن معنا بر زبانش جارى ساخته است ، تا کاملا آنرا از بر کرد و براى هميشه فهميد اين لفظ داراى اين معنا است ، آنگاه مخاطبش را هم گوشى داد تا بتواند آن صوت را از آن متکلم بشنود، و به محض شنيدن ، همان معنا را در دل او هم القاء نموده و به تعليم الهى خود آن معنا را به قوه فکر او خورانيده و فهمانده ، سپس مخاطب را با اراده خودش وادار کرد تا او هم لفظ مزبور را فقط در همان معنا بکار ببرد، و به کراهت خودش او را از بکار بردن در معنائى ديگر باز داشته ،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۳۹
تا بدين وسيله لغات را در بين بشر وضع نمود، و در همه اين مراحل که سر انگشتان از شمردن عدد آن عاجز است خودش قائد و آموزگار و راهنما و حافظ و مراقب بشر بود، با اين حال آيا ممکن است کسى اجازه گفتن غير اين سخن را به خود بدهد که خداى تعالى شنوا و دانا است ؟ يقينا نه . و تعيينا هيچ نجوايى سه نفرى نيست مگر اينکه خداى تعالى چهارمى آنان ، و هيچ سرى در بين پنج نفر نيست مگر اينکه او ششمى آنان است ، و هيچ عده اى کمتر و يا بيشتر از آن ، نجوايى نمى کنند مگر اينکه خدا با ايشان است هر جا که باشند، آنگاه روز قيامت آنان را به آنچه که در باره آن نجوا کرده اند خبر مى دهد، و خدا به هر چيزى دانا است .
آرى اين نه تنها اقوال ما و لغات ما است که خداى تعالى آنرا حرف به حرف بر زبان ما نهاده و به آن آگاهى دارد، بلکه جميع اعمال ما مستند به او است ، و به آنها عالم است . زيرا اگر عملى را که يکى از ما انجام مى دهد در نظر بگيريم مى بينيم اين عمل چه خوب و چه بد فرزندى زائيده شده از پدران (سلسله علل فعاله ) و مادرانى (سلسله علل منفعله ) است که تحت اراده و اختيار جريان داشته اند و در حقيقت اين عمل راهى بس دراز و زمانى بس طولانى را در انتقال از اصلاب سلسلهاى به ارحام سلسلهاى ديگر که کسى جز خداى متعال شماره آنرا نمى داند طى کرده ، و پيوسته خداوند يعنى همان کسى که زمين در قبضه قدرت او و آسمانها در دست اويند، آن عمل را به اراده خود از آغوشى به آغوشى ديگر انتقال ميداده ، تا آنکه کارش به اين عالم که عالم اختيار است انجاميده ، در اين عالم هم باز از اين منزل به آن منزل انتقال يافته تا روزى که از يک فردى از بنى نوع ما صادر شده و از افق هستى طلوع کرده و خلاصه جاى خود را در عالم اختيار و مسکن ليل و نهار باز کرده است ، و تازه يکى از اسباب و حلقهاى از سلسله علل گشته و بعد از اين هم خدا مى داند تا کى و چه مقدار در اجزاى ديگرى از عالم هستى اثر مى گذارد، در حالى که خداى سبحان شاهد و ناظر آن و محيط بر آن است
بنابراين چطور ممکن است خداى سبحان از چنين چيزى غفلت داشته باشد؟ ! « الا يعلم من خلق و هو اللطيف الخبير » .
و از اين بيان به خوبى معلوم مى شود که جمله « و هو السميع العليم » در آيه مورد بحث به منزله نتيجه است براى جمله « و له ما سکن فى الليل و النهار » .
و شنوائى و دانائى گر چه از صفات ذاتى خداى تعالى و عين ذات مقدس اويند و متفرع بر امر ديگرى غير از ذات نمى شوند،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۴۰
و ليکن يک قسم از شنوائى و بينائى و دانائى هست که از صفات فعل و خارج از ذات هستند، و آن شنوائى و بينائى و دانائى است که ثبوتش موقوف بر تحقق متعلق است ، نه بر ذات مقدسش ، نظير «خلق» ، «رزق» ، «احياء» و «اماته» ، که متوقف اند بر وجود «مخلوق» ، «مرزوق» ، «حى» و «ميت» .
و چون نفس موجودات و عين آنها مملوک و محاط او است پس بايد گفت : موجودى که از نوع اصوات است هم سمع خدا و هم مسموع او است ، همچنانکه موجودى که از مقوله نور و رنگ است هم بينائى خدا است و هم مبصر او است ، و اين دو مقوله با ساير موجوداتى که از مقولههاى ديگرى هستند، همه ، هم علم خدايند و هم معلوم او.
و اين نوع علم از صفات فعل خدا است که با تحقق فعل او متحقق مى شود نه قبل از آن ، و لازمه اين حرف يعنى تحقق صفتى در خداى تعالى بعد از فعل نه قبل از آن ، اين نيست که در ذات پروردگار منزه از تغير، تغييرى پديد آيد، و در حالى فاقد صفتى و در حال ديگرى واجد آن شود، زيرا گفتيم اينگونه صفات يعنى امثال خلق و رزق و اماته و احياء و علم به مخلوقات ، صفات فعلند، و از مقام فعل تجاوز نکرده و ربطى به مقام ذات او ندارند.
پس آيه شريفه در مقام اين است که با استنتاج علم از ملک ، علم فعلى خدا را اثبات کند (دقت فرمائيد).
بنابراين آيه مورد بحث يعنى « و له ما سکن فى الليل و النهار » به منزله مقدمه اى است براى حجتى که در آيه قبل اقامه شد، زيرا حجت بر معاد گر چه با جملات « قل لمن ما فى السموات و الارض قل لله کتب على نفسه الرحمة » تمام بود.
و ليکن از آنجائى که شنونده با نظر بدوى و ساده به اين معنا منتقل نمى شود که ملک خداى تعالى نسبت به موجودات مستلزم علم نسبت به آنها است و ملکش نسبت به مسموعات (اصوات و اقوال ) مستلزم شنوايى او نسبت به آنها است ، از اين رو مجددا مالکيتش را نسبت به آسمانها و زمين تکرار نموده و خاطر نشان ساخته که اين مالکيت مستلزم شنوائى و دانائى است . و لذا جمله « وله ما سکن فى الليل و النهار » را که در حقيقت همان مالکيت آسمانها و زمينى است که در آيه قبل بود اضافه کرد و روى اين حساب بود که گفتيم آيه مورد بحث به منزله مقدمه اى است که حجت آيه قبلى را توضيح داده و تتميم مى کند.
و اين آيه شريفه صرف نظر از اينکه ما نتوانستيم حق آنرا ادا کنيم و ادا کردنى هم نيست از جهت معنا يکى از لطيفترين آيات قرآنى و از جهت اشاره و حجت دقيقترين و از جهت منطق رساترين آنها مى باشد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۴۱
«قُلْ أَ غَيرَ اللَّهِ أَتخِذُ وَلِيًّا فَاطِرِ السمَوَتِ وَ الاَرْضِ وَ هُوَ يُطعِمُ وَ لا يُطعَمُ»:
از اينجا شروع مى شود به استدلال بر يگانگى خدا و اينکه شريکى براى او نيست .
«
عوامل پيدايش مرام بت پرستى .
آنچه که از تاريخ و ثنيت و بتپرستى برمى آيد اين است که باعث پيدايش اين مرام يعنى خضوع در برابر بت و پرستش آلهه ، يکى از دو غريزه زير بوده است :
اول غريزه جلب منفعت : توضيح اينکه ، انسانهائى دور از معارف دينى بنظر ساده خود احساس مى کرده اند که در ادامه زندگى محتاج به اسباب و لوازم زيادى از قبيل طعام ، لباس ، مسکن ، همسر، اولاد، خويشاوند و امثال آن هستند، از اين ميان مهمتر از همه غذا است که نياز انسان به آن بيش از نياز وى به غير آن است و معتقد شده بودند که هر صنفى از اين حوائج بستگى به سببى دارد که آن سبب آن حاجت را براى آنان فراهم مى کند مثلا براى باران سببى است که آنرا از آسمان فرو فرستاده و چمنزارها را سرسبز و خرم مى سازد و در نتيجه آذوقه آنان و علوفه چهارپايانشان را تامين مى کند، و براى پستيها و بلنديهاى زمين سببى است که امور آنرا اداره مى کند، و سبب ديگرى هست که بين دو نفر علاقه و محبت ميافکند، و نيز سببى است که اداره درياها و کشتيها را عهدهدار است .
و چون مى ديدند که خودشان به تنهائى نيروى تسلط بر همه اين حوائج و حتى بر حوائج ضرورى را ندارند از اين رو براى دستيابى بهر حاجتى خود را ناچار مى ديدند که در برابر سبب مربوط به آن حاجت خضوع نموده و او را پرستش کنند.
دوم غريزه دفع ضرر: آنها چون مى ديدند که از هر سو هدف تير حوادث و ناملايمات و محصور بلاياى عمومى از قبيل سيل ، زلزله ، طوفان ، قحطى ، وبا و... و همچنين خطرات شخصى از قبيل امراض ، فقر، سقوط، بى اولادى ، دشمنى دشمنان ، حاسدين و عيبجويان و امثال آنند، لذا پيش خود به اين خيال افتادهاند که لابد اسباب قاهرهاى در کار است که اين گرفتاريهاى خرد کننده را براى انسان فراهم مى کند و در نتيجه صفاى زندگى را مبدل به کدورت مى سازد، و لابد اين اسباب موجوداتى هستند آسمانى ، نظير ارباب انواع و ارواح کواکب .
از اين جهت از ترس اينکه مبادا دچار خشم آنها شوند سر تسليم در برابرشان فرود آورده و آنها را معبود خود گرفتند، تا شايد بدين وسيله خشنودشان ساخته ، از آزارشان ايمن شده ، از مکاره و مصائب و شرور و ضررهائى که از ناحيه آنها نازل مى شود مصون گردند.
اين آن چيزى است که از تواريخ مربوط به پيدايش مسلک بتپرستى و منطق بتپرستان و ستارهپرستان استفاده مى شود.
احتياج عليه بت پرستان با بهره جستن از منطق خودشان .
با در نظر گرفتن اين نکته تاريخى بخوبى معلوم مى شود که خداى تعالى در آيه مورد بحث و همچنين آيات بعد از آن از اين راه احتجاج مى کند که برهان خود آنان را بر پرستش اجرام علوى از آنان گرفته و بخودشان برمى گرداند،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۴۲
به اين معنا که اصل آن دو حجت را در اينکه حجت صحيح هستند قبول نموده و سپس اضافه مى کند که لازمه اين حجت يگانهپرستى و نفى هر گونه شريک از خداى سبحان است ، نه بتپرستى و شرک ، اينکه فرمود: « قل ا غير الله اتخذ وليا فاطر السموات و الارض و هو يطعم و لا يطعم » ، اشاره است به حجت اول آنان ، که همان وجوب شکر منعم و پرستش معبود است بخاطر انعام او، و اينکه پرستش او شکر او و سبب مزيد انعام او است .
در اين جمله رسول گرامى خود را دستور مى دهد که از راه سؤ ال و جواب آنان را به اشتباه و خطايشان واقف ساخته ، و بفهماند که منطق « شکر منعم » منطق و برهان صحيحى است ، ليکن منعم شما اين بتها نيستند، بلکه منعم و ولى نعمتى که بنى نوع آدم و هر موجود ديگر از خوان نعمتش متنعم است ، تنها خداى سبحان است ، خدا است آن کسى که روزى مى دهد و خود احتياجى به روزى ندارد، « يطعم و لا يطعم » ، به دليل اينکه او کسى است که آسمانها و زمين را آفريده ، و آنها را از ظلمت عدم ، به نور وجود درآورده ، و نعمت هستى و تحققش ارزانى داشته ، آنگاه به منظور بقاء وجودش نعمتهاى ديگرى که بقاى وجود آسمان و زمين بستگى به آن دارد، و عددش را جز خودش کسى نمى داند، و مساله اطعام انسان که يکى از آنها است بر آن افاضه فرموده ، زيرا همه اين نعمتها که بقاى هستى عالم از انسان و غير انسان موقوف و مشروط به آن است و همچنين جميع وسائلى که به توسط آن اين نعمتها به موارد استحقاقش مى رسد همه منتهى به خلقت پروردگار است . آرى اشياى عالم و سلسله اسباب و مسببات همه از صنع او است .
پس وقتى مساله رزق که در نظر انسان اهم مظاهر آن مساله اطعام است بدست او است واجب است او به تنهائى پرستش شود، چون تنها او است کسى که ما را غذا مى دهد، و ما در اين حاجت خود به غير او نيازمند نيستيم .
از آنچه بيان شد چند نکته بدست آمد:
اول : اينکه تعبير از عبوديت و پرستش به « اتخاذ ولى در جمله اغير الله اتخذ وليا » از اين جهت بود که برهان از طريق إ نعام خداوند به اطعام و اينکه شکر ولى نعمت واجب است اقامه شده بود.
دوم : اينکه توصيف خداى تعالى به « فاطر السموات و الارض » براى بيان همان جهتى بوده که ما در انحصار اطعام به خداى تعالى ذکر کرديم . و چه بسا از تعريضى که در جمله « و لا يطعم » هست نيز جهت اين انحصار استفاده شود،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۴۳
چون در اين جمله کنايه و تعريض است به اينکه ساير معبودهائى که مشرکين براى خود اتخاذ کرده اند مانند عيسى و امثال او، خود محتاج به اطعام خدا و ساير نعمتهاى اويند.
و نيز ممکن است از اينکه اين جمله را در بين برهان بکار برده استفاده شود که غرض از آن اشاره به اين بوده که برهان بر توحيد، راه ديگرى هم بهتر از آن دو راهى که در منطق مشرکين بود دارد، و خلاصه آن اين است که ايجاد کننده اين عالم خداى تعالى است ، و هر موجودى وجودش به خلقت او منتهى و مستند مى شود، و چون چنين است خضوع در برابرش واجب است .
و وجه اينکه اين راه بهتر از آن دو راه است اين است که گر چه آن دو راه نيز توحيد معبود را از جهت معبود بودنش اثبات مى کند، و ليکن آنطور هم که بايد و شايد بى حرف نيست ، زيرا يکى وجوب عبادت معبود را از راه طمع در نعمت او نتيجه مى دهد، و ديگرى از راه ترس از نقمت و عذابش ، و بنابر اين دو طريق ، مطلوب بالذات در حقيقت جلب نعمت و امن از نقمت است ، نه خداى تعالى ، بخلاف اين مسلک که نتيجهاش وجوب عبادت خدا است براى خدائيش نه براى اينکه عبادتش نعمت او را جلب و نقمتش را دفع مى نمايد.
سوم : اينکه از بين همه نعمتهاى بى شمار تنها اطعام را اختصاص به ذکر داده ، به اين عنايت بوده که در نظر ساده عوام مساله اطعام روشنترين حاجتى است که موجودات زنده و از آن جمله انسان ، در زندگى خود بدان محتاجند.
بارى ، بعد از اينکه خداى تعالى در آيه مورد بحث منطق کفار را گرفته به خود آنان بر مى گرداند، رسول گراميش را از طريق وحى دستور مى دهد که با ذکر شاهدى برهان خود را برايشان تاييد نمايد، و آن شاهد اين است که خداى تعالى وى را از طريق وحى دستور داده که در اتخاذ معبود همان راهى را که عقل به آن هدايت مى کند يعنى راه توحيد را سلوک کند، و صريحا از اينکه از راه مزبور تخطى نموده و با مشرکين دمساز شود نهى نموده ، و مى فرمايد: « قل انى امرت ان اکون اول من اسلم » سپس مى فرمايد: « و لا تکونن من المشرکين » .
در اينجا دو نکته ديگر باقى مانده که بايد آنها را خاطرنشان سازيم :
اول : اينکه اگر مراد از جمله « اول من اسلم ، اول من اسلم من بينکم اولين کسى که از شما اسلام آورد » ، باشد معناى آيه واضح است ، زيرا رسول خدا قبل از همه امت ، اسلام آورده . و اما اگر مراد از آن « اولين کسى که اسلام آورده » باشد همچنانکه ظاهر اطلاق هم همين است آنوقت معناى اوليت بحسب رتبه خواهد بود نه بر حسب زمان .
ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۴۴
دوم : اينکه چون نتيجه اين برهان وجوب عبوديت است و عبوديت هم نوعى خضوع و تسليم است ، از اين رو لفظ اسلام را بکار برد تا اشاره اى بغرض از عبادت يعنى خضوع هم کرده باشد، و اگر بجاى آن لفظ ايمان را به کار مى برد اين معنا استفاده نمى شد.
رده:تفسیر المیزان