المیزان جلد۷ بخش۸
ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۱۰۰
بيان آيات
در اين آيات در خصوص امر توحيد و معجزه نبوت احتجاجات گوناگونى شده است .
«وَ قَالُوا لَوْ لا نُزِّلَ عَلَيْهِ ءَايَةٌ مِّن رَّبِّهِ قُلْ إِنَّ اللَّهَ قَادِرٌ...»:
اين آيه شريفه گفتار مشرکين را حکايت مى کند که به منظور عاجز ساختن رسول خدا (صلى الله عليه وآله و سلم ) گفته بودند: چرا معجزه اى از ناحيه پروردگارش بر وى نازل نشد؟. و چون وقتى اين کلام از آنان صادر شده که بهترين آيات و معجزات يعنى قرآن کريم در دسترسشان بوده ، و سوره ها و آياتش يکى پس از ديگرى نازل و در هر لحظه بر آنان تلاوت مى شده ، از اين جهت به طور مسلم معلوم مى شود که غرضشان از اين معجزه اى که با جمله « لو لا نزل عليه آية من ربه » پيشنهاد آنرا نمودند، غير قرآن است و معلوم مى شود قرآن را آيه و معجزه قانع کننده اى نمى دانستند، چون قرآن مشتمل بر گزافه گوئى هائى که دل هوسباز آنان را راضى کند نبود.
و نيز از اينکه گفتند: از ناحيه پروردگارش ، و نگفتند: از ناحيه پروردگار ما، يا از ناحيه خدا و يا تعبير ديگر، معلوم مى شود تعصب نسبت به بتها وادارشان ساخته که چنان از پروردگار متعال نام ببرند که تو گوئى خداى تعالى پروردگار آنان نيست ، و گويا مى خواستند به منظور توهين به امر آن جناب و اينکه بيشتر به ستوهش آورند بگويند: اگر ادعايش حق است مى بايستى پروردگارش يعنى همان کسى که او ما را به سويش دعوت مى کند براى تشويق و ياريش معجزه اى نازل کند که دلالت بر صدق ادعايش داشته باشد.
سبب اينکه مشرکين به منظور عاجز ساختن پيامبر (ص ) درخواست معجزه از او کردندجهل به دو امر بوده است .
و تنها چيزى که به چنين پيشنهادى وادارشان نمود، جهل به دو امر بود:
اول اينکه اينان معتقد بودند که خدايانشان هر کدام در امرى که از امور جهان به آنها محول شده ، مستقل در تاءثيرند، مثلا « خداى جنگ » و همچنين « خداى صلح » و « خداى خشکى » و « خداى دريا » و « خداى محبت » و « خداى دشمنى » و ساير خدايان هر کدام در کار خود مستقلند، و از ناحيه خدايان ديگر در کارشان کارشکنى نمى شود.
روى اين حساب کار ديگرى براى خداى تعالى نمانده که در آن دخل و تصرف نمايد، بلکه همه را ميان کارکنان خود تقسيم نموده ، گر چه خداى تعالى را « رب الارباب » و اين خدايان را شفيع درگاه او مى دانستند، و ليکن در عين حال معتقد بودند « رب الارباب » هرگز نمى تواند معجزه اى را که دلالت بر نفى الوهيت خدايان مى کند به کسى نازل نموده ، اختيارات خدايان را باطل سازد.
اينان چنين اعتقادى داشتند، چيزهائى هم که از يهود درباره خداوند مى شنيدند،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۱۰۱
آنان را در گمراهى و اشتباهشان تاييد و تشويق مى نمود، از آن جمله اين بود که يهود مى گفتند: « يدالله مغلولة : خدا دست بسته است » ، و بعد از ايجاد و به جريان انداختن نظام جارى در عالم اسباب ، ديگر نمى تواند چيزى از آن نظام را به طور خرق عادت تغيير دهد.
دوم اين بود که اينان نمى فهميدند که معجزه اگر از قبيل معجزاتى باشد که خود خداى تعالى هر کدام را به يکى از انبياى گرامى خود اختصاص داده ، و به تقاضاى مردم نازل نشده باشد، البته اينگونه معجزات مفيد به حال مردم است ، چون شاهد صحت ادعاى پيغمبر صاحب معجزه بوده و هيچ محذورى هم بر آن مترتب نمى شده ، مانند عصا و يد بيضاى موسى (عليه السلام ) و مرده زنده کردن و به کور مادرزاد و جذامى شفا دادن و مرغ آفريدن حضرت مسيح (عليه السلام ) و قرآن رسول خدا (صلى الله عليه وآله و سلم ).
و اما اگر از قبيل معجزاتى باشد که خود مردم درخواست آن را کرده اند، سنت پروردگار در چنين معجزاتى اين بوده که درخواست کنندگان را در صورت ديدن آن معجزه و ايمان نياوردن ، بدون مهلت عذاب مى فرموده ، مانند معجزات نوح ، هود، صالح و امثال آنان .
در قرآن کريم آيات بسيارى بر اين معنا دلالت مى کند. مانند آيه «و قالوا لو لا انزل عليه ملک و لو انزلنا ملکا لقضى الا مر ثم لا ينظرون» و آيه «و ما منعنا ان نرسل بالا يات الا ان کذب بها الاولون و آتينا ثمود الناقة مبصرة فظلموا بها و ما نرسل بالا يات الا تخويفا و در آيه مورد بحث اشاره بهر دو قسم معجزه کرده و فرموده: و قالوا لو لا نزل عليه آية من ربه قل ان الله قادر على ان ينزل آية ولکن اکثرهم لا يعلمون»
چنانچه مى بينيد در اين آيه مى فرمايد: خدا قادر است بر اينکه معجزه اى را که فرض شود نازل کند و چطور ممکن است کسى که مسماى به اسم «الله» است چنين قدرت مطلقه اى نداشته باشد، و اگر در جواب ، لفظ « رب » را که در سؤال بود به اسم جلاله «الله» تبديل نمود براى اين بود که دلالت بر برهان و علت حکم نموده ، بيان کند که چرا قدرت او مطلقه است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۱۰۲
وجه اين دلالت از اين قرار است که الوهيت مطلقه هر کمالى را به طور مطلق داراست ، کمالات او محدود به هيچ حدى و مقيد به هيچ قيدى نيست ، و بنابراين قدرت او هم که يکى از کمالات است مطلق است ، و جهل به همين معنا مشرکين را وادار ساخت که به منظور به ستوه آوردن رسول خدا و عاجز کردن خدا، تقاضاى معجزه کنند، و نفهميدند که هيچ چيز خدا را عاجز نمى کند.
علاوه بر اينکه نفهميدند نزول آيه مورد تقاضايشان موافق مصلحتشان نيست ، همانطورى که گفته شد جراءت بر چنين تقاضائى ، خود باعث هلاکت تمامى آنها و قطع نسلشان مى شود. و دليل بر اينکه اين معنا به وجهى و تا اندازه اى مورد نظر آيه است اين است که در ذيل اين احتجاجات مى فرمايد: «قل لو ان عندى ما تستعجلون به لقضى الامر بينى و بينکم و الله اعلم بالظالمين».
و در دو کلمه « نزل » و « ينزل » به تشديد از باب تفعيل دلالت بر اين هست که مشرکين معجزه اى را مى خواسته اند که تدريجى باشد يا چند معجزه يکى پس از ديگرى باشد، همچنانکه آيات ديگرى هم که تقاضاهاى ديگرشان را حکايت مى کند نيز دلالت بر اين معنا دارند، مانند آيه «و قالوا لن نؤمن لک حتى تفجر لنا من الارض ينبوعا، او تکون لک جنة تا آنجا که مى فرمايد او ترقى فى السماء و لن نؤمن لرقيک حتى تنزل علينا کتابا نقرؤه...» و مانند: «و قال الذين لا يرجون لقائنا لو لا انزل علينا الملائکة او نرى ربنا» و نيز مانند آيه: «و قال الذين کفروا لو لا نزل عليه القرآن جملة واحدة».
البته از ابن کثير نقل شده که وى ، دو کلمه مزبور را به تخفيف قرائت کرده است .
«وَ مَا مِن دَابَّةٍ فى الاَرْضِ وَ لا طئرٍ يَطِيرُ بجَنَاحَيْهِ إِلا أُمَمٌ أَمْثَالُکُم ...»:
« دابة » هر حيوانى را گويند که بر روى زمين بجنبد، ولى بيشتر در اسب استعمال مى شود،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۱۰۳
« دب » به فتح دال و همچنين « دبيب » به معناى آهسته راه رفتن است . «طائر» هر حيوانى را گويند که با دو بال خود، در فضا شناورى کند، و جمع آن « طير » است.
«امت» به معناى جماعتى است از مردم ، که اشتراک در هدف واحد مانند: «دين» و يا «سنت واحده» و يا «وحدت» در زمان و مکان آنان را مجتمع ساخته باشد.
اين کلمه در اصل لغت به معناى قصد است ، « اءم » يعنى قصد کرد و «يؤ م» يعنى قصد مى کند. و «حشر» به معناى کوچ دادن جمعى است از جائى به جائى و يا بسيج دادن جمعى است به سوى جنگ و امثال آن.
چنين به نظر مى رسد که توصيف طائر به « يطير بجناحيه » صرفا براى محاذات با جمله «دابة فى الارض» است و به منزله اين است که بگوئيم : «هيچ حيوان زمينى و هوائى نيست مگر اينکه ...» و نيز از آنجائى که بيشتر اوقات «طيران» به طور مجاز در سرعت حرکت استعمال مى شود، و چون « دبيب » هم به معناى حرکت آهسته است ، و با بودن چنين قرائنى ممکن بود کسى احتمال دهد که مراد از طائر به قرينه اينکه در مقابل « دابة » قرار گرفته، سرعت در حرکت باشد، توصيف مزبور تنها براى محاذات نيست بلکه براى فهماندن اين جهت هم هست که مراد از طائر معناى مجازى آن (سرعت حرکت ) نيست ، بلکه معناى حقيقيش (پرنده ) منظور است.
گفتارى پيرامون اجتماعات حيوانى
اين آيه خطابش به مردم است ، و مى فرمايد حيوانات زمينى و هوائى همه امتهائى هستند مثل شما مردم ، و معلوم است که اين شباهت تنها از اين نظر نيست که آنها هم مانند مردم داراى کثرت و عددند، چون ، جماعتى را به صرف کثرت و زيادى عدد، امت نمى گويند، بلکه وقتى به افراد کثيرى امت اطلاق مى شود که يک جهت جامعى اين کثير را متشکل و به صورت واحدى درآورده باشد، و همه يک هدف را در نظر داشته باشند حال چه آن هدف ، هدف اجبارى باشد و چه اختيارى .
همچنانکه از اين نظر هم نيست که اين حيوانات انواعى و هر نوعى براى خود امتى است که افرادش همه در نوع خاصى از زندگى و ارتزاق و نحوه مخصوصى از تناسل و توليدمثل و تهيه مسکن و ساير شؤ ون حيات مشترکند، زيرا اگر چه اين مقدار اشتراک براى شباهت آنها به انسان کافى است ، ليکن از اينکه در ذيل آيه فرمود: « ثم الى ربهم يحشرون » استفاده مى شود که مراد از اين شباهت تنها شباهت در احتياج به خوراک و جفتگيرى و تهيه مسکن نيست ؛
ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۱۰۴
بلکه در اين بين ، جهت اشتراک ديگرى هست که حيوانات را در مساله بازگشت به سوى خدا شبيه به انسان کرده است.
==وجه اشتراکى که بين انسان و حيوانات ديگر وجود دارد و موجب تشابه انسان و حيوانات ديگر در مساءله
«حشر» و بازگشت به خدا مى باشد، داشتن شعور است ==
حال بايد ديد آن چيزى که در انسان ملاک حشر، و بازگشت به سوى خدا است چيست ؟ هر چه باشد همان ملاک در حيوانات هم خواهد بود، و معلوم است که آن ملاک در انسان جز نوعى از زندگى ارادى و شعورى که راهى به سوى سعادت و راهى به سوى بدبختى ، نشانش مى دهد، چيز ديگرى نيست.
آرى ، يک فرد از انسان ممکن است در طول زندگيش در دنيا به لذيذترين غذاها و موافقترين ازدواجها و زيباترين منزلها برسد و در عين حال به خاطر ظلم و جورى که کرده سعادتمند در زندگى هم نباشد، و بر عکس ممکن است جميع انواع بلاها و شدائد به او روى آورده باشد و او در عين حال به خاطر داشتن کمالات انسانى و نور عبوديت ، خوش و سعادتمند بوده باشد.
پس ملاک تنها همان داشتن شعور و يا به عبارت ديگر، فطرت انسانيت است که به کمک دعوت انبيا راه مشروعى از اعتقاد و عمل به رويش باز مى کند که اگر آن راه را سلوک نمايد و مجتمع هم با او و راه و روش او موافقت کند در دنيا و آخرت سعادتمند مى شود، و اگر خودش به تنهائى و بدون همراهى و موافقت مجتمع آن راه را سلوک کند در آخرت سعادتمند مى شود، يا در دنيا و آخرت هر دو، و اگر آن راه را سلوک نکند بلکه از مقدارى از آن و يا از همه آن تخلف نمايد، در دنيا و آخرت بدبخت مى شود.
اين آن سنتى است که فطرت هر انسانى آن را قبول داشته ، و در دو کلمه خلاصه مى شود، و آن دو کلمه عبارتند از: ۱ به کار خير و اطاعت خدا وادار کردن ، ۲ از عمل بد و معصيت بازداشتن و يا بگو: ۱ به عدل و استقامت دعوت نمودن ، ۲ از ظلم و انحراف از حق نهى کردن.
آرى هر انسانى به فطرت سليم خود امورى را در باره خود و ديگران نيکو شمرده و آنرا عدالت مى داند، و امورى ديگر را زشت دانسته آن را به خود و به ديگران ظلم مى شمارد، دين الهى هم اين فطرت را در همين تشخيص اجماليش تاييد نموده و تفصيل عدالت و ظلم را برايش شرح مى دهد.
اين خلاصه و چکيده مطالبى است که بحثهاى گذشته ، آنرا افاده نموده و بسيارى از آيات قرآنى تاييدش مى نمايد، مانند آيه «و نفس و ما سويها فالهمها فجورها و تقويها قد افلح من زکيها و قد خاب من دسيها»
ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۱۰۵
و آيه «کان الناس امة واحدة فبعث الله النبيين مبشرين و منذرين و انزل معهم الکتاب بالحق ليحکم بين الناس فيما اختلفوا فيه و ما اختلف فيه الا الذين اوتوه من بعد ما جائتهم البينات بغيا بينهم فهدى الله الذين آمنوا لما اختلفوا فيه من الحق باذنه و الله يهدى من يشاء الى صراط مستقيم».
تفکر عميق در اطوار زندگى حيواناتى که ما در بسيارى از شؤ ون حياتى خود، با آنها سر و کار داريم ، و در نظر گرفتن حالات مختلفى که هر نوع از انواع اين حيوانات در مسير زندگى به خود مى گيرند، ما را به اين نکته واقف مى سازد که حيوانات هم مانند انسان داراى آراء و عقايد فردى و اجتماعى هستند، و حرکات و سکناتى که در راه بقاء و جلوگيرى از نابود شدن از خود نشان مى دهند، همه بر مبناى آن عقايد است ، مانند انسان که در اطوار مختلف زندگى مادى ، آنچه تلاش مى کند، همه بر مبناى يک سلسله آراء و عقائد مى باشد، و چنانکه يک انسان وقتى احساس ميل به غذا و يا نکاح و داشتن فرزند و يا چيز ديگر مى کند بيدرنگ حکم مى کند به اينکه بايد به طلب آن غذا برخاسته يا اگر حاضر است بخورد، و اگر زياد است ذخيره نمايد، و همچنين بايد ازدواج و توليد نسل کند.
و نيز وقتى از ظلم و فقر و امثال آن احساس کراهت مى نمايد حکم مى کند به اينکه تن به ظلم دادن و تحمل فقر حرام است ، آنگاه پس از صدور چنين احکامى ، تمامى حرکت و سکون خود را بر طبق اين احکام انجام داده ، و از راهى که احکام و آراى مزبور برايش تعيين نموده ، تخطى نمى کند.
همين طور يک فرد حيوان هم به طورى که مى بينيم در راه رسيدن به هدفهاى زندگى و به منظور تامين حوائج خود از سير کردن شکم و قانع ساختن شهوت و تحصيل مسکن ، حرکات و سکناتى از خود نشان مى دهد، که براى انسان ، شکى باقى نمى ماند در اينکه اين حيوان نسبت به حوائجش و اينکه چگونه مى تواند آنرا برآورده سازد، داراى شعور و آراء و عقايدى است که همان آراء و عقايد او را مانند انسان به جلب منافع و دفع ضرر، وامى دارد. بلکه بسيار شده است که در يک نوع و يا در يک فرد از يک نوع ، در مواقع به چنگ آوردن شکار و يا فرار از دشمن به مکر و حيله هائى برخورده ايم که هرگز عقل بشر آنرا درک نمى کرده و با اينکه قرن ها از عمر اين نژاد گذشته ،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۱۰۶
هنوز به آنچه که آن حيوان درک کرده ، منتقل نشده است.
آرى ، زيستشناسان در بسيارى از انواع حيوانات ، مانند: مورچه ، زنبور عسل و موريانه به آثار عجيبى از تمدن و ظرافتکاريهائى در صنعت ، و لطائفى در طرز اداره مملکت ، بر خورده اند که هرگز نظير آن جز در بعضى از ملل متمدن ديده نشده است.
قرآن کريم هم در امثال آيه «و فى خلقکم و ما يبث من دابة آيات لقوم يوقنون» مردم را به شناختن عموم حيوانات و تفکر در کيفيت خلقت آنها و کارهائى که مى کنند، ترغيب نموده ، و در آيات ديگرى به عبرت گرفتن از خصوص بعضى از آنها، مانند: چهارپايان ، پرندگان ، مورچگان و زنبور عسل دعوت کرده است.
انسان وقتى اين آراء و عقايد را در حيوانات مشاهده کرده و مى بيند که حيوانات نيز با همه اختلافى که انواع آن در شؤ ون و هدفهاى زندگى دارند، با اينهمه ، همه آنها اعمال خود را بر اساس عقايد و آرائى انجام مى دهند، به خود مى گويد: لابد حيوانات هم احکام باعثه (اوامر) و زاجره (نواهى ) دارند، و اگر چنين احکامى داشته باشند، لابد مثل ما آدميان خوب و بد را هم تشخيص مى دهند، و اگر تشخيص مى دهند ناچار، مانند ما عدالت و ظلم هم سرشان مى شود، و گرنه اگر داراى آن احکام نبودند، و خوب و بد و عدالت و ظلم سرشان نمى شد، چرا بايستى انواع مختلفشان در آراء و عقايد مختلف باشند؟
از اين هم که بگذريم ، چرا افراد يک نوع با هم فرق داشته باشند؟ مى بايستى همه ، مثل هم باشند، و حال آنکه مى بينيم اين اسب با آن اسب و اين قوچ با آن قوچ و اين خروس با آن خروس در تند خلقى و نرمى ، تفاوت فاحش و روشنى دارند، و همچنين در جزئيات ديگرى از قبيل حب و بغض و مهربانى و قساوت و رامى و سرکشى و امثال آن ، همين اختلافات را مشاهده مى کنيم.
و اين اختلافات خود مؤ يد اين معنا است که حيوانات هم مثل انسان احکامى دارد، خير و شر و عدالت و ظلم را تشخيص مى دهد، چطور شد که ما اختلاف افراد انسان را در اينگونه اخلاقيات دليل بر اختلاف عقايد و آراء وى و تشخيص خوب و بد و عدالت و ظلم در افعالش مى دانيم ، و مى گوئيم که نه تنها اين اختلاف در زندگى دنيايى وى تاثير دارد، بلکه در سعادت و بدبختى اخرويش نيز مؤ ثر است ، چون ملاک خوبى و بدى در قيامت و حساب اعمال و استحقاق کيفر و پاداش همين « عدالت » و « ظلم » است ، آنوقت ، همين سخن را درباره حيوانات نگوييم ،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۱۰۷
و نگوييم که حيوانات هم مانند انسان حشرى دارند؟ مگر جز اين است که خداى سبحان ، ملاک خوبى حشر و سعادت اخروى انسان را، اين دانسته که اعمالش با عدالت و تقوا منطبق باشد، و ملاک بدى آنرا اين دانسته ، که اعمالش با ظلم و فجور تطبيق کند؟ و مگر نفرموده : «ام نجعل الذين آمنوا و عملوا الصالحات کالمفسدين فى الارض ام نجعل المتقين کالفجار» از اين بالاتر مگر نبودن حشر را مستلزم اين ندانسته است که تمامى آسمانها و زمين و آنچه که در آن دو است بازيچه و گزاف شود و مگر در آيه پيش از آن نفرموده: «و ما خلقنا السماء و الارض و ما بينهما باطلا ذلک ظن الذين کفروا فويل للذين کفروا من النار» پس چرا حيوانات مانند انسان حشرى نداشته باشند؟.
آيا به راستى حيوانات هم قيامتى دارند؟ و آيا در پيشگاه خداى سبحان ، محشور مى شوند به همان نحوى که انسان محشور مى شود؟ و آيا اگر محشور مى شوند، حشر آنها هم مانند حشر انسان است ؟ اعمال آنها هم به حساب درآمده و در ميزانى سنجيده شده آنگاه بر حسب تکاليفى که در دنيا داشتند با دخول در بهشت پاداش يا با ورود در آتش کيفر مى بينند؟ و آيا آنها نيز براى خود انبيائى دارند، و در دنيا تکاليفشان به وسيله بعثت انبيائى به گوششان مى رسد؟ و اگر چنين است آيا انبياى آنها از جنس خود آنها است ، و يا از جنس بشر است؟
اينها همه سؤ الاتى است که در اين بحث به ذهن خواننده مى رسد، و جواب يک يک آنها از آيات قرآنى استفاده مى شود:
پاسخ به چند سؤ ال در مورد حشر حيوانات غير انسانى و حشرامثال آسمانها و زمين و آفتاب و ماه و...
۱ آيا حيوانات غير انسانى هم نظير انسان حشر دارند يا نه ؟
آيه «ثم الى ربهم يحشرون» متکفل جواب از اين سؤ ال است ، همچنانکه آيه «و اذا الوحوش حشرت» قريب به آن مضمون را افاده مى کند، بلکه از آيات بسيار ديگرى استفاده مى شود که نه تنها انسان و حيوانات محشور مى شوند، بلکه آسمانها و زمين و آفتاب و ماه و ستارگان و جن و سنگها و بتها و ساير شرکائى که مردم آنها را پرستش مى کنند و حتى طلا و نقرهاى که اندوخته شده و در راه خدا انفاق نگرديده همه محشور خواهند شد،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۱۰۸
و با آن طلا و نقره پيشانى و پهلوى صاحبانشان داغ مى شود.
خلاصه اينکه آيات در اين باره بسيار و روايات از حد شمار بيرون است .
۲ آيا حشر حيوانات شبيه حشر انسان است ، و آنها هم مبعوث شده ، و اعمالشان حاضر گشته و بر طبق آن پاداش و يا کيفر مى بينند؟
جواب : آرى معناى حشر همين است ، زيرا حشر به معناى جمع کردن افراد و آنها را از جاى کندن و به سوى کارى بسيج دادن است .
۳ آيا امثال آسمانها و زمين و آفتاب و ماه و سنگها و غير آن نيز حشر دارند؟
جواب : قرآن کريم در خصوص اينگونه موجودات تعبير به حشر نفرموده ، و ليکن چنين فرموده است : «يوم تبدل الارض غير الارض و السموات و برزوا لله الواحد القهار» و نيز فرموده: «و الارض جميعا قبضته يوم القيمة و السموات مطويات بيمينه» و نيز فرموده: «و جمع الشمس و القمر» و نيز فرموده : «انکم و ما تعبدون من دون الله حصب جهنم انتم لها واردون ، لو کان هؤلاء آلهة ما وردوها». علاوه بر اينکه از آيه شريفه «ان ربک هو يفصل بينهم يوم القيمة فيما کانوا فيه يختلفون» و آيه «ثم الى مرجعکم فاحکم بينکم فيما کنتم فيه تختلفون» و همچنين از آيات ديگرى استفاده مى شود که:
تنها ملاک حشر مساله فصل خصومت در بين آنان و احقاق حق است که در آن اختلاف دارند. و مرجع همه اين آيات به دو کلمه است ، و آن انعام نيکوکار و انتقام از ظالم است ، همچنانکه در آيه «انا من المجرمين منتقمون» و آيه «فلا تحسبن الله مخلف وعده رسله ان الله عزيز ذو انتقام ،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۱۰۹
يوم تبدل الارض غير الارض و السموات و برزوا لله الواحد القهار» همين دو چيز را ذکر فرموده ، يعنى « انعام » و « انتقام » را جزاى دو وصف احسان و ظلم دانسته ، و چون اين دو وصف در بين حيوانات وجود دارد، و اجمالا افرادى از حيوانات را مى بينيم که در عمل خود ظلم مى کنند و افراد ديگرى را مشاهده مى کنيم که رعايت احسان را مى نمايند از اين رو به دليل اين آيات بايد بگوييم که حيوانات نيز حشر دارند.
مؤيد اين معنا ظاهر آيه «و لو يؤاخذ الله الناس بظلمهم ما ترک عليها من دابة و لکن يؤخرهم الى اجل مسمى» است ، زيرا که اين آيه ظهور در اين دارد که اگر ظلم مردم مستوجب مؤاخذه الهى است تنها به خاطر اين است که ظلم است ، و صدورش از مردم دخالتى در مؤ اخذه ندارد، بنابراين هر جنبده ظالمى ، چه انسان و چه حيوان ، بايد انتقام ديده و هلاک شود دقت بفرمائيد .
گو اينکه بعضى ها گفته اند که مراد از دابة در اين آيه خصوص انسان است .
اين را هم بايد خاطر نشان ساخت که لازمه انتقام از حيوانات ، در روز قيامت ، اين نيست که حيوانات در شعور و اراده با انسان مساوى بوده و در عين بى زبانى همه آن مدارج کمال را که انسان در نفسانيات و روحيات سير مى کند، آنها نيز سير کنند، تا کسى اشکال کند و بگويد: اين سخن مخالف با ضرورت است ، و شاهد بطلان آن آثارى است که از انسان و حيوانات بروز مى کند، براى اينکه: صرف شريک بودن حيوانات با انسان در مساله «مؤاخذه» و «حساب» و «اجر» مستلزم شرکت و تساويشان در جميع جهات نيست ، به شهادت اينکه افراد همين انسان ، در جميع جهات با هم برابر نيستند و جميع افراد انسان در روز قيامت از جهت دقت و سختگيرى در حساب ، يک جور نبوده ، عاقل و سفيه ، رشيد و مستضعف به يک جور حساب پس نمى دهند.
علاوه بر اينکه خداى تعالى از پاره اى از حيوانات لطائفى از فهم و دقائقى از هوشيارى حکايت کرده که هيچ دست کمى از فهم و هوش انسان متوسط الحال در فهم و تعقل ندارد، مانند داستانى که از مورچه و سليمان حکايت کرده و فرموده است :
ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۱۱۰
«حتى اذا اتوا على واد النمل قالت نملة يا ايها النمل ادخلوا مساکنکم لا يحطمنکم سليمان و جنوده و هم لا يشعرون» و نيز مانند مطلبى که از قول هدهد در داستان غايب شدنش حکايت کرده و فرموده است: «فقال احطت بما لم تحط به و جئتک من سبا بنبا يقين ، انى وجدت امراة تملکهم و اوتيت من کل شىء و لها عرش عظيم ، وجدتها و قومها يسجدون للشمس من دون الله و زين لهم الشيطان اعمالهم فصدهم عن السبيل فهم لا يهتدون ....».
خواننده هوشيار اگر در اين آيات و مطالب آن دقت نموده و آن مقدار فهم و شعورى را که از اين حيوانات استفاده مى کند وزن کرده و بسنجد، ترديد برايش باقى نمى ماند که تحقق اين مقدار از فهم و شعور موقوف به داشتن معارف بسيارى ديگر و ادراکات گوناگونى است از معانى بسيطه و مرکبه.
و چه بسا عجائب و غرائبى که دانشمندان حيوانشناسى پس از مطالعات عميقى در انواع مختلفى از حيوانات و تحت نظر گرفتن تربيت آنها به دست آورده اند، گفتار ما را تاييد نمايد، براى اينکه چنين عجائب و غرائبى ، جز از موجودى صاحب اراده و داراى فکر لطيف و شعور تيز و عميق ، سرنمى زند.
و اما سؤ ال چهارم و پنجم اينکه : آيا حيوانات تکاليف خود را در دنيا از پيغمبرى که وحى بر او نازل مى شود مى گيرند يا نه ؟ و آيا پيغمبرانى که فرضا هر کدام به يک نوع از انواع حيوانات مبعوث مى شوند، از افراد همان نوعند يا نه ؟
جوابش اين است که : تاکنون بشر نتوانسته از عالم حيوانات سر درآورده و حجابهائى که بين او و بين حيوانات وجود دارد، پس بزند، لذا بحث کردن ما پيرامون اين سؤ ال ، فائده اى نداشته و جز سنگ به تاريکى انداختن چيز ديگرى نيست ، کلام الهى نيز، تا آنجا که ما از ظواهر آن مى فهميم ، کوچکترين اشاره اى به اين مطلب نداشته و در روايات وارده از رسول خدا (صلى الله عليه وآله و سلم ) و ائمه اهل بيت (عليهم السلام ) هم چيزى که بتوان اعتماد بر آن نمود ديده نمى شود.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۱۱۱
از آنچه که گفتيم به خوبى معلوم شد که اجتماعات حيوانى هم مانند اجتماعات بشرى ، ماده و استعداد پذيرفتن دين الهى در فطرتشان وجود دارد، همان فطرياتى که در بشر سر چشمه دين الهى است و وى را براى حشر و بازگشت به سوى خدا، قابل و مستعد مى سازد، در حيوانات نيز هست .
گو اينکه حيوانات بطورى که مشاهده مى کنيم ، جزئيات و تفاصيل معارف انسانى را نداشته و مکلف به دقائق تکاليفى که انسان از ناحيه خداوند مکلف به آن است ، نيستند، چنانکه آيات قرآنى نيز اين مشاهده را تاييد مى نمايد، زيرا جميع اشياء عالم را مسخر انسان مى داند و او را از ساير حيوانات افضل مى شمارد. اين منتها چيزيست که در باره حيوانات مى توان اظهار داشت .
اکنون به متن آيه مورد بحث برگشته و مى گوييم : اينکه خداى تعالى فرمود: «و ما من دابة فى الارض و لا طائر يطير بجناحيه الا امم امثالکم» دلالت بر اين دارد که تاسيس اجتماعاتى که در بين تمامى انواع حيوانات ديده مى شود، تنها به منظور رسيدن به نتائج طبيعى و غير اختيارى ، مانند تغذيه و نمو و توليد مثل که تنها محدود به چهار ديوارى زندگى دنيا است ، نبوده ، بلکه براى اين تاسيس شده که هر نوعى از آن ، مانند آدميان به قدر شعور و اراده اى که دارند به سوى هدفهاى نوعيهاى که دامنه اش تا بيرون اين چهار ديوار، يعنى عوالم بعد از مرگ هم کشيده است ، رهسپار شده و در نتيجه ، آماده زندگى ديگرى شود، که در آن زندگى سعادت و شقاوت منوط به داشتن شعور و اراده است .
رده:تفسیر المیزان
آیات این صفحه
آیه ۳۷ سوره انعامآیه ۳۸ سوره انعامآیه ۳۹ سوره انعامآیه ۴۰ سوره انعامآیه ۴۱ سوره انعامآیه ۴۲ سوره انعامآیه ۴۳ سوره انعامآیه ۴۴ سوره انعامآیه ۴۵ سوره انعامآیه ۴۶ سوره انعامآیه ۴۷ سوره انعامآیه ۴۸ سوره انعامآیه ۴۹ سوره انعامآیه ۵۰ سوره انعامآیه ۵۱ سوره انعامآیه ۵۲ سوره انعامآیه ۵۳ سوره انعامآیه ۵۴ سوره انعامآیه ۵۵ سوره انعام