المیزان جلد۷ بخش۱۰
بيان عدم منافات آيه مورد بحث با: «و ما دعا الکافرين الا فى ضلال»
از اين بيان فساد اشکالى که بر آيه شده است روشن مى گردد، و آن اين است که : از آيه مورد بحث استفاده مى شود که خدا اگر بخواهد دعاى کفار را مستجاب نموده و عذاب را از آن برمى دارد، و حال آنکه اين سخن مخالف است با مطلبى که نصوص کتاب و سنت بر آن دلالت دارد، و آن اين است که ترديدى در قيامت نبوده و چاره اى جز وقوعش نيست ، و همچنين چيزى از عذاب استيصال جلوگيرى نمى کند، چنانکه آيه «و ما دعاء الکافرين الا فى ضلال» بر آن دلالت دارد.
فساد اين اشکال از اين جهت است که آيه مذکور، بيش از اين دلالت ندارد که خداى سبحان بر هر چه بخواهد قادر است ، و اما اينکه هر کارى را هم مى خواهد و مى کند، در آيه دلالتى بر آن نيست ، و شکى نيست در اينکه وقتى خداى تعالى به وقوع قيامت و عذاب استيصال ، حکم حتمى کرد موجب نمى شود که قدرتش بر خلاف آنچه که حکم کرده ، باطل شده و از او سلب شود، بلکه در عين اينکه خلف وعده و نقض اراده نمى کند، اگر بخواهد مى تواند خلاف آنچه حکم کرده عمل نمايد.
و اما آيه « و ما دعاء الکافرين الا فى ضلال » ؟ مراد از آن دعائى است
ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۱۲۴
که کفار در جهنم به منظور رفع عذاب و تخفيف آن مى کنند، و معلوم است که با قطعى بودن حکم و حتمى بودن قضا ديگر دعاى واقعى محقق نمى شود، زيرا از خدا خواهش کردن اينکه : خدايا مخلوقات را از قبرها مبعوث مکن و يا اهل جهنم را در جهنم عذاب مفرما به منزله اين است که از خدا خواهش شود که: «اى خدا تو خدا مباش» براى اينکه معناى الوهيت خدا همين است که خلق بر طبق اعمالشان به سوى او بازگشت کنند.
بنابراين چنين دعاهائى فقط صورت دعا را داشته و از حقيقت معناى آن خالى است ، و گر نه اگر حقيقت دعا محقق شود، و همانطورى که از آيه «اجيب دعوة الداع اذا دعان ...» استفاده مى شود، صاحب دعا راستى بخواهد و آنچه مى خواهد راستى از خدا بخواهد، البته چنين دعائى رد نخواهد شد، و دعائى که داراى چنين اوصافى باشد يقينا نمى گذارد که کافر به کفر خود باقى بماند، و لو براى همان لحظات دعا هم که شده او را از کفرش بر کنار نموده ، مصداق اين آيه اش مى سازد که خداى تعالى مى فرمايد: «فاذا رکبوا فى الفلک دعوا الله مخلصين له الدين فلما نجيهم الى البر اذا هم يشرکون».
از اين روى دعائى که در جمله « و ما دعاء الکافرين الا فى ضلال » است ، دعائى است که کفار در عين کفر کرده اند. آرى ، گر چه ممکن است در دنيا با توبه و ايمان به خدا ملکه کفر را از دل پاک کنند، و ليکن روز قيامت ممکن نيست بتوانند آنرا از دلها زايل گردانند.
پس اينکه در قيامت و يا در جهنم از خدا مى خواهند که عذاب را از آنان بر طرف سازد اين دعايشان نظير همان دروغهائى است که در قيامت به خداى خود مى گويند و خداوند از آنان چنين حکايت کرده : «و الله ربنا ما کنا مشرکين».
همانطورى که چنين دروغهائى را در عين اينکه مى دانند فايده ندارد، مى گويند، و نمى توانند نگويند، زيرا رذيله دروغ در دنيا ملکه آنان شده ، و در دلهايشان رسوخ کرده ، و لذا در قيامت هم که روز افشاء و بيرون ريختن اسرار درونى است ، از آن چشم نمى پوشند، همچنين است درخواست رفع عذابشان ، و همچنين خوردن و آشاميدن و سر و صدائى که در جهنم با يکديگر دارند و نمى توانند نداشته باشند.
چنانکه خداى تعالى هم مى فرمايد: «تسقى من عين آنية ليس لهم طعام الا من ضريع لا يسمن و لا يغنى من جوع» و نيز مى فرمايد:
ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۱۲۵
«ثم انکم ايها الضالون المکذبون لاکلون من شجر من زقوم فمالئون منها البطون فشاربون عليه من الحميم فشاربون شرب الهيم» و نيز مى فرمايد: «ان ذلک لحق تخاصم اهل النار» همه اينها از قبيل ظهور و بروز ملکات درونى است.
بنابراين روشن شد که اين آيه هيچ منافاتى با آيه مورد بحث ندارد، بلکه جمله هاى ما قبل آن هم اين معنا را که دعاى کفار از روى حقيقت نيست ، تاييد مى کند. زيرا در آن جمله ها مى گويند: «و قال الذين فى النار لخزنة جهنم ادعوا ربکم يخفف عنا يوما من العذاب قالوا ا و لم تک تاتيکم رسلکم بالبينات قالوا بلى قالوا فادعوا و ما دعاء الکافرين الا فى ضلال» و اين کلام ظهور در اين دارد که کفار از استجابت دعاى خودشان مايوسند، و لذا به خازنان دوزخ مى گويند: شما دعا کنيد.
و معلوم است که دعاى از روى نوميدى دعاى حقيقى نيست ، زيرا دعا عبارت است از طلب کردن ، و چيزى که يقين داريم واقع نمى شود، طلبش معنا ندارد.
سوم اينکه : مقصود از نسيان در جمله « و تنسون ما تشرکون » هم ممکن است معناى حقيقى آن باشد و هم معناى مجازيش ، و چنان نيست که نشود معناى حقيقيش مراد باشد زيرا ما آدميان خود، حال خود را خوب درک مى کنيم ، و مى دانيم که در مواقع غرق شدن در شدائد و گرفتاريها چگونه متوجه خود و خداى خود شده و هر چيزى را از ياد مى بريم.
بنابراين هيچ حاجت به اين نيست که مانند بعضى ها ملتزم شويم به اينکه مراد از جمله مزبور معناى مجازى آن است و مقصود اين است که «از شرک خود اعراض خواهيد کرد، مانند اعراض کسى که چيزى را فراموش کرده باشد.» گ چه مانعى هم از التزام معناى مجازى آن نيست ، زيرا اينگونه مجازات براى کلمه «نسيان» زياد است ، حتى در قرآن کريم هم نسيان در معناى اعراض و بى اعتنائى مجازا استعمال شده است، از آن جمله آيه : «و قيل اليوم ننسيکم کما نسيتم لقاء يومکم هذا» است و همچنين آياتى ديگر. ليکن خواستيم بگوئيم مجبور به چنين التزامى نيستيم ،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۱۲۶
بلکه اگر نسيان را به همان معناى حقيقيش هم بگيريم صحيح است .
«وَ لَقَدْ أَرْسلْنَا إِلى أُمَمٍ مِّن قَبْلِک فَأَخَذْنَهُم بِالْبَأْساءِ وَ الضرَّاءِ لَعَلَّهُمْ يَتَضرَّعُونَ»:
«باءساء» و «بؤس» و «باءس» هر سه به معناى شدت گرفتارى است ، الا اينکه «بؤس» بيشتر در جنگ و امثال آن استعمال مى شود، و «باءس» و «باءساء» بيشتر در غير جنگ ، از قبيل فقر و قحطى و امثال آن به کار مى رود. و ضر و ضراء به معناى بد حالى است ، چه بد حالى روحى ، مانند اندوه و نادانى ، يا بد حالى جسمى ، مانند مرض و نقصهاى بدنى ، و يا بد حاليهاى خارجى ، مانند سقوط از رياست و جاه و از بين رفتن مال و امثال آن .
شايد مقصود از اينکه هم باءساء را ذکر کرد و هم ضراء را اين بوده که دلالت کند بر شدايدى که در خارج واقع شده ، نظير قحطى و سيل و زلزله ، و همچنين خوف و فقر و بد حالى مردم.
ابتلاء امم قبل از امت اسلام به « باءساء » و « ضراء » ، تا شايد در برابر خدا سر فرود آورند.
و « ضراعة » به معناى ذلت و خوارى و « تضرع » به معناى تذلل است و مراد از آن در اينجا ذليل شدن در برابر خداى سبحان است به اين منظور که شايد گرفتاريها را رفع نمايد.
در اين آيه و چهار آيه بعديش خداى سبحان براى پيغمبر گراميش رفتار خود را با اممى که قبل از وى مى زيسته اند، ذکر مى کند و بيان مى فرمايد که آن امم ، بعد از ديدن معجزات ، چه عکس العملى از خود نشان مى دادند، و حاصل مضمون آن اين است که:
خداى تعالى انبيائى در آن امم مبعوث نمود، و هر کدام از آنان ، امت خود را به توحيد خداى سبحان و تضرع در درگاه او و به توبه خالص متذکر مى ساختند، و خدا امتهاى نامبرده را تا آنجا که پاى جبر در کار نيايد و مجبور به تضرع و التماس و اظهار مسکنت نشوند به انواع شدتها و محنتها امتحان مى نمود، و به اقسام باساء و ضراء مبتلا مى کرد، تا شايد که با حسن اختيار به درگاه خدا سر فرود آورده و دلهايشان نرم شده ، از خوردن فريب جلوه هاى شيطانى و از اتکاى به اسباب ظاهرى اعراض نمايند. ولى زحمات انبياء به جائى نرسيد و امتها در برابر پروردگار سر فرود نياوردند، بلکه اشتغال به مال دنيا، دلهايشان را سنگين نمود، و شيطان هم عمل زشتشان را در نظرشان جلوه داده و ياد خداى را از دلهايشان برد.
وقتى کارشان به اينجا رسيد خداى تعالى هم درهاى همه نعمتها را به رويشان گشود و چنان به انواع نعمتها متنعمشان کرد که از شدت خوشحالى به آنچه که از نعمتها در اختيار داشتند مغرور شده و خود را از احتياج به پروردگار متعال بى نياز و مستقل دانستند،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۱۲۷
آنوقت بود که به طور ناگهانى و از جائى که احتمالش را نمى دادند، عذاب را بر آنان نازل کرد، يک وقت به خود آمدند که ديگر کار از کار گذشته و اميدى به نجات برايشان نمانده بود و به چشم خود ديدند که چگونه از جميع وسائل زندگى ساقط مى شوند «فقطع دابر القوم الذين ظلموا و الحمد لله رب العالمين».
اين همان سنت استدراج و مکرى است که خداى تعالى آن را در آيه «و الذين کذبوا بآياتنا سنستدرجهم من حيث لا يعلمون و املى لهم ان کيدى متين» خلاصه کرده است.
تا زمانى که شدت باءسا و ضراء باعث انقطاع از اسباب ظاهرى نشود فطرت توحيدىانسان مشرک بروز نمى کند.
در آنچه که ما در باره معانى آيه بيان نموديم و همچنين در سياق خود آيه ، اگر دقت شود، معلوم خواهد شد که آيه مورد بحث منافاتى با ساير آياتى که مى گويند: فطرت آدمى بر توحيد است و به مقتضاى فطرتش مجبور به اقرار به توحيد است و روزى که اميدش از همه سببهاى ظاهرى قطع گرديد، خواه ناخواه متوجه خدا مى شود ندارد. مانند آيه «و اذا غشيهم موج کالظلل دعوا الله مخلصين له الدين فلما نجيهم الى البر فمنهم مقتصد و ما يجحد باياتنا الا کل ختار کفور».
وجه منافات نداشتن ، اين است که باساء و ضراء در آيه مورد بحث غير از باساء در اين قبيل آيات است باساء در اين آيات به قدرى ناگوار و غير قابل تحمل است که توسل به اسباب ظاهرى را به کلى از ياد آدمى مى برد و اما باساء در آيه مورد بحث به اين حد از شدت نيست ، به شهادت جمله « لعلهم يتضرعون » زيرا « لعل » براى اميدوارى است ، و اميدوار تضرع بودن غير اجبار و اضطرار به تضرع است،
و نيز به شهادت جمله « و زين لهم الشيطان ما کانوا يعملون » براى اينکه ظاهر اين جمله اين است که مشرکين از اسباب ظاهرى غافل نشدند و گرفتاريشان به حدى نبوده که به کلى اسباب ظاهرى را فراموش کنند، بلکه از غرورى که در مغزشان پيدا شده بود مى خواستند با نيرو و تدابيرى که براى رفع موانع و منافيات زندگى انديشيده بودند، پريشانى خود را بر طرف سازند، و همين سرگرمى به اسباب طبيعى آنان را از تضرع در درگاه خداى سبحان و خود را به او سپردن بازداشت.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۱۲۸
خلاصه اينکه ، آيه مورد بحث همان مطلبى را افاده مى کند که آيه اولى از دو آيه زير در مقام افاده آنست: «فلما جاءتهم رسلهم بالبينات فرحوا بما عندهم من العلم و حاق بهم ما کانوا به يستهزؤ ن فلما راوا باسنا قالوا آمنا بالله وحده و کفرنا بما کنا به مشرکين» و آيه دومى آن در مقام بيان و حکايت توحيد اضطرارى است که ساير آيات آنرا حکايت مى نمود.
فساد اين گفتار که امم سابق حتى در شدائد اضطرارآور زير بار توحيد نرفته اند!
از اينجا معلوم مى شود که تا چه اندازه اين سخن فاسد است که کسى بگويد: ظاهر آيه اين است که امم سابق حتى در شدايد اضطرارآور، و بى اختيار کننده هم ، زير بار توحيد نرفته و از تضرع در درگاه خدا، سر باز مى زدند.
گوينده اين حرف در تفسير اين آيه چنين مى گويد: خداى تعالى براى پيغمبر قسم مى خورد که قبل از وى پيغمبرانى براى امم سابق و براى مردمى فرستاده که به مراتب در شرک راسختر و بر ظلم مصرتر از امت وى بوده اند، زيرا اگر امت وى مشرکند اقلا در شدايد شرکاء و بتهايشان را فراموش مى کنند، و به درگاه خدا روى آورده و او را به يگانگى مى خوانند ولى امم سابق حتى شدايد هم دلهايشان را نرم نکرد، و نتوانست فطرت آنانرا که به دست شيطان فاسد شده بود اصلاح سازد.
و بطلان آن از اين جهت است که لازمه آن ، يا اين است که توحيد پروردگار جزو فطرياتى نباشد که با بر طرف شدن اوهام و قطع اميد از اسباب ظاهرى ظهور مى نمايد، يا اين است که ممکن باشد روزى حکم فطرت ، از اصل باطل شود. و حال آنکه چنين لوازمى را نمى توان ملتزم شد.
براى اينکه آيه شريفه فاقم وجهک للدين حنيفا فطرة الله التى فطر الناس عليها لا تبديل لخلق الله صريحا دين توحيد را فطرى بشر دانسته ، و فطرت بشر را چيزى معرفى کرده که به هيچ وجه قابل تغيير نيست . آيات ديگرى هم هست که اين معنا را تاييد نموده و با صراحت مى گويد: انسان در مواقع نوميدى از اسباب متوجه پروردگار خود شده ، ناچار او را از روى اخلاص به فريادرسى خود مى خواند.
علاوه بر اينکه اقرار به معبود يگانه و در مواقع شدت به وى توسل جستن امرى است که ما بالوجدان در خود مى بينيم ؛
ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۱۲۹
و آنقدر هم ضرورى و روشن مى بينيم که حتى هيچ انسان وحشى را هم سراغ نداريم که در آن ترديد داشته باشد، بلکه انسانهاى غارنشين ديروز و متمدنين امروز را مى بينيم که در اين وجدان متحدند.
«فَلَوْ لا إِذْ جَاءَهُم بَأْسنَا تَضرَّعُوا وَ لَکِن قَست قُلُوبهُمْ»:
« لولا » در اينجا چه براى وادار کردن باشد و چه براى نفى ، به هر حال در اين مقام افاده نفى مى کند، به شهادت جمله « و لکن قست قلوبهم » قساوت قلب به معناى سنگدلى و مقابل نرم دلى است و آن اينست که آدمى چنان سخت دل شود که از مشاهده مناظر رقت آور و از شنيدن سخنانى که معمولا شنونده را متاثر مى کند، متاثر نشود.
بنابراين معناى آيه اين است که : اينان در مواقع برخورد با ناملايمات و بليات هم به سوى پروردگار خود رجوع نکرده ، در برابرش تذلل ننمودند، و دلهايشان تحت تاثير قرار نگرفته ، همچنان سرگرم اعمال شيطانى خود شدند، اعمالى که آنان را از ياد خداى سبحان باز مى داشت و به اسباب ظاهرى اعتماد نموده خيال کردند که اصلاح امورشان همه بستگى به آن اسباب دارد، و آن اسباب مستقل در تاثيرند.
«فَلَمَّا نَسوا مَا ذُکرُوا بِهِ فَتَحْنَا عَلَيْهِمْ أَبْوَب کلِّ شىْءٍ...»:
مراد از اينکه مى فرمايد: گشوديم بر آنان درهاى هر چيزى را اين است که از هر نعمت از نعمتهاى دنيوى که مردم با داشتن آن از مزاياى حيات بهره مند شده ، به يکديگر فخر مى فروشند، فراوان و بى حساب در اختيارشان گذاشتيم ، مال ، فرزند، سلامتى بدن ، آسايش خاطر، ارزانى ، امنيت ، طول عمر و نيرومندى در جسم ارزانيشان داشتيم ، چنانکه رسم هم چنين است که وقتى بخواهند از خزينه اموال مقدار معينى به کسى بدهند، در خزينه را باز کرده و آنمقدار را در اختيار وى گذاشته ، دوباره در را مى بندند، و اما اگر بخواهند به کسى بدون حساب بدهند در را باز کرده و ديگر به رويش نمى بندند.
پس کلمه « کل شى ء هر چيز » مى خواهد اين بى حسابى را برساند. نه اينکه از هر چيز حتى از نکبت و بدبختى هم درى به رويشان گشوديم ، براى اينکه گر چه کلمه ، «کل شى ء» عام است، ليکن قرينه مقام دلالت بر اين دارد که مراد از آن ، خصوص نعمتها است ، و شامل درد و بلا و بدبختيها نمى شود، علاوه بر اينکه خود کلمه فتح باب اشاره بر اين معنا دارد، زيرا «فتح باب» تعبيرى است که در مورد حسنات و نعمتها به کار مى رود همچنانکه در مورد بليات سد باب استعمال مى شود.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۱۳۰
آيه «ما يفتح الله للناس من رحمة فلا ممسک لها و ما يمسک فلا مرسل له من بعده» هم اشاره به اين معنا دارد.
« حتى اذا فرحوا بما اوتوا اخذناهم بغتة فاذا هم مبلسون » . کلمه «مبلسون» اسم فاعل از «ابلس ابلاسا» است . راغب مى گويد: « ابلاس » به معناى اندوهى است که از شدت گرفتارى به دل روى مى آورد تا آنجا که مى گويد و چون مبلس و اندوهگين بيشتر اوقات خاموش و از فرط اندوه هر کار مهمى را هم فراموش مى کند، از اين جهت به کسى هم که در مباحثه و محاکمه ، دليلش کند و سست شود، مى گويند «ابلس فلان فلانى واماند و خاموش شد».
بنابراين ، معنائى که مناسب با جمله « فاذا هم مبلسون » باشد، اين است که بگوييم : ناگاه خاموش شدند و حجتى در دست نداشتند. و معناى همه آيه اين است که وقتى کفار فراموش کردند تذکراتى را که به آنها داده شد، و يا اگر هم يادشان بود از آن اعراض نمودند، ما آنان را استدراج کرديم يعنى از هر نعمتى به آنان داديم و تمتع از لذائذ مادى را برايشان تکميل نموديم ، و در نتيجه فرح و سرور که از آثار تکميل نعمت است ، در دلشان پديد آمد که ناگاه در حالى که ديگر عذرى نداشتند به عذاب خود دچارشان نموده ، هلاکشان کرديم.
«فَقُطِعَ دَابِرُ الْقَوْمِ الَّذِينَ ظلَمُوا وَ الحَْمْدُ للَّهِ رَب الْعَلَمِينَ»:
« دبر » مقابل « قبل » است . دبر به معناى عقب و قبل به معناى جلوى هر چيز است ، دو عضو جلو و عقب را هم به همين جهت و به طور کنايه ، قبل و دبر مى نامند، و چه بسا بر هر چيزى هم که در دنبال و يا جلو چيز ديگرى قرار گرفته باشد مجازا اطلاق بشود.
از اين دو لفظ افعال زيادى بر حسب انحائى که در جلو و عقب هست مشتق مى گردد، از آن جمله است : «اقبل روى آورد» ، «ادبر پشت کرد» ، «قبل بوسيد» ، «دبر الامر در عاقبت کار انديشيد» ، «تقبل پذيرفت و زير بار رفت» ، « تدبر در اطراف و عواقب کار انديشيد» ، «استقبل به استقبال و پيشواز رفت» و «استدبرچيزهائى در عاقبت کار ديد که در اولش نمى ديد و آن را پيش بينى نمى کرد».
و نيز از آن جمله است لفظ: « دابر » که در هر چيز به معناى دنباله ايست که از پى مى رسد، مثلا گفته مى شود: « امس الدابر ديروز گذشته » يعنى روزى که در پى امروز بود،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۱۳۱
همچنانکه گفته مى شود: « عام قابل سال آينده » . و « دابر » به اثر هر چيزى هم اطلاق مى شود، مثلا به نسل آدمى و هر اثر ديگرى که از وى به جا مى ماند « دابر » گفته مى شود، پس اينکه خداى تعالى فرمود: «فقطع دابر القوم الذين ظلموا» معنايش اين است که هلاکت و نابودى همه ايل و تبارشان را فرا گرفت ، و از آنان عين و اثرى را باقى نگذاشت يا از آنان احدى نجات نيافت ، البته اگر به اين معناى دومى باشد، در حقيقت معناى آيه «فهل ترى لهم من باقية» را خواهد داشت.
و اينکه به جاى ضمير « هم » اسم ظاهر « القوم الذين ظلموا » را به کار برد و نفرمود « دابرهم » براى اين بود که دلالت کند بر اينکه ظلمشان سبب شد که خداى تعالى محکوم به هلاک شان کند، و نسلشان را براندازد، علاوه بر اين ، راه را هم براى جمله «و الحمد لله رب العالمين» هموار مى سازد.
زيرا با در نظر گرفتن اين معنا که آيه مشتمل است بر توصيف کفار به ظلم و بر ستايش خدا به ربوبيت به خوبى فهميده مى شود که در جميع بلاهائى که بر سر کفار آمده ، تا جائى که مستاصل و منقرضشان ساخته تقصير با خودشان بوده ، چون مردمى ستمگر بوده اند، و هيچ ملامتى بر خداى تعالى نيست ، بلکه او سزاوار مدح و ثنا است ، زيرا در باره آنان جز به مقتضاى حکمت بالغهاش رفتار نکرده و در راهى که منتهى به هلاکتشان شد جز به سوى چيزى که خودشان اختيار کردند سوقشان نداده.
با اين بيان روشن شد که هر خوارى و زشتى بر کافرين و هر حمد و ثنا از آن خداى رب العالمين است.
احتياج عليه مشرکين به عجز شرکاى ادعائى و بت هايشان از هردخل و تصرفى در عالم .
«قُلْ أَ رَءَيْتُمْ إِنْ أَخَذَ اللَّهُ سمْعَکُمْ وَ أَبْصرَکُمْ...»:
گرفتن گوش و چشم به معناى کر و کور کردن آن است ، و مهر بر دلها نهادن ، به معناى بستن دريچه دل است ، به طورى که ديگر چيزى از خارج در آن داخل نشود، تا قلب در باره آن فکر کند و به کار افتد و خير و شر و واجب و غير واجب آنرا تشخيص دهد.
آرى ، مهر بر دلها نهادن به اين معنا است ، نه اينکه به کلى قلب را از خاصيتى که دارد که همان صلاحيت براى تفکر است ، بياندازد، زيرا اگر به اين معنا باشد، آن وقت چنين کسى بايد ديوانه شود، و حال آنکه کفار ديوانه نبودند، بلکه تنها فرقى که دلهاى آنان با دلهاى سايرين داشت اين بود که کفار کلام حق را در باره خداى سبحان گوش نمى دادند و آياتى را که دلالت مى کند بر اينکه او يگانه است و شريک ندارد، نمى ديدند، پس مى توان گفت که دلهايشان ،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۱۳۲
دلى است که چيزى از واردات چشم و گوش در آن وارد نمى شود، تا آنکه حق و باطل را تشخيص دهند، اين طرز بيان خود حجتى است بر ابطال مذهب مشرکين.
و ملخص آن اين است که : گفتن اينکه خداى را شرکايى است ، گفتارى است که خودش مستلزم بطلان خويش است ، زيرا معتقد به اين سخن ، شرکا را از اين نظر ميپرستد که در جلب منافع و دفع مضار شفيع در درگاه خدايند، بنابراين خود اين شخص معتقد است که خداى سبحان مى تواند بدون برخورد به هيچ مزاحم و مانعى در ملک خود و به دلخواه خود تصرف کند و از آن جمله چشم و گوش او را گرفته بر دلش مهر بزند، و اگر چنين کند کداميک از آن شرکا مى تواند از خزينه خود، چشم و گوش و دل ديگرى به او بدهد؟ با اينکه او خود معترف بود که شرکا، واسطه و شفيعى بيش نيستند، و در امر خلقت و ايجاد، دخالتى ندارند؟ و با اين حال الوهيت و خدائى شرکا، چه معنا دارد. اله و خدا کسى را گويند که بتواند در عالم چيزى را ايجاد نموده و چيزى را اعدام و نابود نمايد و به هر طورى که بخواهد تصرف کند.
فطرت انسان هم اگر مجبور شده که اقرار کند بر اينکه براى عالم معبودى است ، از اين جهت بوده که ميديده حوادثى از خير و شر در عالم هستى به وقوع مى پيوندد که جز با بودن مبدأ و سلسله جنبانى تصور ندارد، و اما نسبت به سنگ و چوب و هر چيز ديگرى که کوچکترين اثرى در نفع و ضرر ندارد، چه اجبارى دارد که آنرا خداى خود بخواند، و آيا بر چنين چيزهائى نام خدا گذاشتن ، جز لغو معناى ديگرى دارد؟ و آيا هيچ انسان عاقلى تجويز مى کند که يک مجسمهاى که خود انسان آنرا از سنگ و يا چوب و يا فلز تراشيده يا ريخته و فکر خود او ابتکارش کرده ، آفريدگارى باشد که در عالم چيزى ايجاد و يا اعدام کند؟
و همچنين آيا معقول است که رب النوع اين مجسمه ، آفريدگار عالم باشد؟ و عالمى را بدون اينکه الگويش را از عالم جلوترى برداشته باشد ايجاد نمايد؟ حاشا، حتى خود بت پرست هم معترف است که رب النوع هم بنده ای است مربوب براى رب العالمين.
اين بود خلاصه آن حجتى که آيه مورد بحث آنرا افاده مى کرد، و برگشت آن به عبارت ديگرى به اين مى شود که : معناى الوهيت معنائى است که بر شريک به معناى شفيع و واسطه ، صدق نمى کند، براى اينکه الوهيت لازمه معنايش مبدأ بودن براى صنع و ايجاد است ، و مبدأ صنع و ايجاد بودن ، لازمه معنايش اينست که اين مبدأ در تصرفات خود مستقل بوده ، در استحقاق اينکه همه مربوبين براى او خضوع کنند، متعين باشد و واسطهاى که مشرکين آنرا اله مى دانند، اگر در تصرفات خود مستقل و بى نياز از خالق و صانع است ، چرا پس اسمش را واسطه و شفيع مى گذارند؟ بايد بگويند همين مجسمه اصل و مبدأ آفرينش است ،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۱۳۳
و اگر از استقلال بهرهاى نداشته و در حقيقت آلت و اسبابى است ، چرا اسمش را اله و معبود مى گذارند؟ اگر صحيح باشد که هر سبب و آلتى را معبود و اله بخوانند، چرا صحيح نباشد که اسباب مادى عالم را که براستى داراى سببيت و داراى اثرند اله و معبود ناميد؟ مثلا خوردن ، سبب سير شدن ، و آشاميدن باعث سيراب گشتن ، و پدر و مادر سبب پيدايش فرزند، و قلم سبب و آلت نوشتن ، و قدم برداشتن وسيله طى مسافت و راستى هم تاثير دارد، اين مجسمهها و بتها چه اثر و خاصيتى دارند؟
« انظر کيف نصرف الا يات ثم هم يصدفون » تصريف آيات به معناى گرداندن و آنرا تا افق افکار مردم نازل کردن است . و « صدف يصدف ، صدوفا » به معنى اعراض کردن است .
مشرکين ، همان ستمکارانند و جز به خاطر ظلمشان غذاب نمى شوند.
«قُلْ أَ رَءَيْتَکُمْ إِنْ أَتَاکُمْ عَذَاب اللَّهِ بَغْتَةً أَوْ جَهْرَةً...»:
«جهر» به معناى ظهور و روشنى تامى است که جاى ترديد باقى نگذارد و لذا در مقابل «بغتة» که به معناى آمدن ناگهانى است ، قرار گرفته . چون اين قسم آمدن براى انسان تا حدى مخفى است ، زيرا از آن خبردار نيست و يک زمانى از آن خبردار مى شود که در بحبوحه عذاب قرار گرفته و ديگر راه گريز ندارد، اين آيه شريفه متضمن حجتى است که عليه عموم ستمکاران اعلام خطر نموده ، بيان مى کند که عذاب خداوند آنان را از قلم نخواهد انداخت ، چون عذاب خدا هرگز هدف را اشتباه نمى کند، و نيز بيان مى کند که همين مشرکين ستمکارانند، براى اينکه ايشانند که از دعوت الهى سرباز زده و آيات خدائى را تکذيب کرده اند.
وجه دلالت آيه بر اين معنا اين است که عذاب عبارتست از: رسانيدن مجرم به کيفر خود، البته کيفرى که او را به قدر جرمش پريشان حال کند. و معلوم است که هيچ جرمى بدون ظلم نمى شود، پس اگر از ناحيه خداى سبحان عذابى نازل شود جز ستمکاران را هلاک نمى کند، اين آن مقدارى است که آيه مورد بحث ، دلالت بر آن دارد. در دو آيه بعد هم ، همين معنا را بيان مى کند که : ظالمين ، خود مشرکين هستند.
«وَ مَا نُرْسِلُ الْمُرْسلِينَ إِلا مُبَشرِينَ وَ مُنذِرِينَ...»:
اين دو آيه اين جهت را بيان مى کند که مشرکين همان ستمکارانند و به عذاب خدا هلاک نمى شوند مگر به خاطر ظلمشان ، و لذا سياق قبل را تغيير داده ، خطاب را متوجه رسول الله (صلى الله عليه وآله و سلم ) نمود، تا خبر عذابش را رسول الله (صلى الله عليه وآله و سلم ) داده باشد، و در نتيجه عذرشان بهتر باطل گردد، و به لفظ متکلم مع الغير (نرسل ) تعبير فرمود تا دلالت کند که اين پيام از ساحت عظمت و کبريائى پروردگار آورده شده است .
ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۱۳۴
بنابراين ، ملخص معناى آيه اين مى شود که : خداى تعالى پيغمبر خود را دستور مى دهد که عليه مشرکين اتمام حجت نمايد، و اعلام کند که اگر عذاب خدا بر آنان نازل گردد، جز ستمکاران آنان ، هلاک نمى شوند، آنگاه به رسول گراميش مى فرمايد: ماييم که اين حجت را به تو القاء کرده ايم ، و ماييم که عذاب را نازل مى نماييم ، و به تو گوشزد مى کنيم که فرستادن پيغمبران تنها به منظور بشارت و انذار است. پس هر کس ايمان آورد و عمل صالح کند، حرجى بر او نيست ، و کسى که تکذيب کند، بايد بداند که به جرم فسق ، و خروجش از رسم عبوديت ، عذاب گريبانش را مى گيرد، اينک بايد فکر خود را بکنند و ببينند که از کدام طايفه اند.
در مباحث قبلى هم ، بحث از معناى «ايمان» ، «صلاح» و «فسق» گذشت و در آن مباحث معناى اينکه «خوف و اندوهى بر مؤمنين نيست» نيز گذشت.
رده:تفسیر المیزان
آیات این صفحه
آیه ۳۷ سوره انعامآیه ۳۸ سوره انعامآیه ۳۹ سوره انعامآیه ۴۰ سوره انعامآیه ۴۱ سوره انعامآیه ۴۲ سوره انعامآیه ۴۳ سوره انعامآیه ۴۴ سوره انعامآیه ۴۵ سوره انعامآیه ۴۶ سوره انعامآیه ۴۷ سوره انعامآیه ۴۸ سوره انعامآیه ۴۹ سوره انعامآیه ۵۰ سوره انعامآیه ۵۱ سوره انعامآیه ۵۲ سوره انعامآیه ۵۳ سوره انعامآیه ۵۴ سوره انعامآیه ۵۵ سوره انعام