تفسیر المیزان

المیزان جلد۷ بخش۱۱

مراد از: «خزائن الله» «قُل لا أَقُولُ لَکمْ عِندِى خَزَائنُ اللَّهِ وَ لا أَعْلَمُ الْغَيْب وَ لا أَقُولُ لَکُمْ إِنى مَلَکٌ»: شايد مراد از خزينه هاى خدا، همان چيزى باشد که آيه شريفه « قل لو انتم تملکون خزائن رحمة ربى اذا لامسکتم خشية الانفاق » در مقام بيان آن است . و مراد از خزينه هاى رحمتى هم که در اين آيه است ، همان حقيقتى است که در آيه « ما يفتح الله للناس من رحمة فلا ممسک لها » از آثار آن خبر مى دهد. و خلاصه مراد از خزينه و يا خزائن رحمت ، همانا منبع فيض الهى است که هستى و آثار آنرا به هر چيزى افاضه مى کند، و اما اينکه نحوه افاضه چگونه است ، از آيه «انما امره اذا اراد شيئا ان يقول له کن فيکون» استفاده مى شود که مصدر اين اثر، همانا کلمه «کن» است که از مقام عظمت و کبريائى خدا صادر مى گردد، و در آيه «و ان من شى ء الا عندنا خزائنه و ما ننزله الا بقدر معلوم هم از همان کلمه به عبارت ديگرى تعبير فرموده است. پس منظور از خزينه هاى خدا، آن مقام از مقامات پروردگار است که هر عطائى که مى کند صدورش از آن مقام است ، ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۱۳۵ و هيچ بذل و بخششى از آن مقام نکاهيده و آن را به ستوه در نمى آورد، و اين مقام تنها و تنها براى خداى سبحان است ، زيرا غير او هر که و هر چه باشد، از آن جائى که وجود و کمالاتش همه محدود است ، وقتى چيزى را بذل کند، به همان مقدار از کمالاتش کاسته مى گردد، و کسى که اينطور است ، نمى تواند هيچ فقيرى را بى نياز ساخته و هيچ درخواست کننده اى را راضى نموده ، و هيچ سؤ الى را اجابت نمايد. مراد از نفى علم غيب «و لا اعلم الغيب» از لسان پيامبر (ص) و غرض از اينکه فرمود: « و لا اعلم الغيب » اين است که من در علم به چيزى از خود، استقلال ندارم ، و چنان نيستم که بى اينکه از وحى بياموزم به چيزى علم پيدا کنم . اين مطلب از اينجا استفاده مى شود که خداى تعالى از طرفى در ذيل آيه ، مساله وحى را اثبات مى کند و مى فرمايد: «ان اتبع الا ما يوحى الى» و از طرفى ديگر در مواضع ديگرى از کلام خود بيان مى کند که بعضى از وحى ها غيب است . از آن جمله مى فرمايد: «عالم الغيب فلا يظهر على غيبه احدا الا من ارتضى من رسول» و نيز در خلال داستان يوسف (عليه السلام ) مى فرمايد: «ذلک من انباء الغيب نوحيه اليک و ما کنت لديهم اذ اجمعوا امرهم و هم يمکرون» و در داستان مريم (عليهاالسلام ) مى فرمايد: «ذلک من انباء الغيب نوحيه اليک و ما کنت لديهم اذ يلقون اقلامهم ايهم يکفل مريم و ما کنت لديهم اذ يختصمون» و بعد از حکايت داستان نوح (عليه السلام) مى فرمايد: «تلک من انباء الغيب نوحيها اليک ما کنت تعلمها انت و لا قومک من قبل هذا». پس مراد از اينکه مى فرمايد: من علم غيب ندارم اين است که من از ناحيه خودم و به طبع خود مجهز به چيزى نيستم که با آن به اسرار نهفتهاى که انسان به حسب عادت راه به علم آن ندارد راه پيدا کنم. ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۱۳۶ جمله: «و لا اقول لکم انى ملک» تعبير ديگرى است از: «انما انا بشر مثلکم». و اما اينکه فرمود: «و لا اقول لکم انى ملک» کنايه است از اينکه آثارى را هم که فرشتگان دارند، من ندارم ، چه آنها منزهند از حوائج زندگى مادى ، از قبيل خوردن و آشاميدن و ازدواج و امثال آن ، و من چنين نيستم. و در مواضع ديگرى از قرآن به عبارت: «قل انما انا بشر مثلکم يوحى الى» از آن تعبير فرموده، و اگر در اينجا به جاى اثبات بشر بودن خود، فرشته بودن را از خود نفى کرده ، براى اين بود که جواب توقعات بيجايشان را که مى گفتند: «ما لهذا الرسول ياکل الطعام و يمشى فى الاسواق» داده باشد. از همين جا بدست مى آيد که آيه مورد بحث که يکى پس از ديگرى چيزهائى را از رسول خدا (صلى الله عليه وآله و سلم ) نفى مى کند ناظر به جواب از توقعاتى است که از آنجناب داشتند و پاسخ اعتراضاتى است که به کارهايش مى کردند، و مى گفتند چرا کارهايش مثل کارهاى مردم متعارف است ؟ چنانکه مى فرمايد: «و قالوا ما لهذا الرسول ياکل الطعام و يمشى فى الاسواق لو لا انزل اليه ملک فيکون معه نذيرا او يلقى اليه کنز او تکون له جنة ياکل منها». و نيز مى فرمايد: « و قالوا لن نؤ من لک حتى تفجر لنا من الارض ينبوعا او تکون لک جنة من نخيل و عنب فتفجر الانهار خلالها تفجيرا او تسقط السماء کما زعمت علينا کسفا او تاتى بالله و الملائکة قبيلا او يکون لک بيت من زخرف » تا آنجا که مى فرمايد «قل سبحان ربى هل کنت الا بشرا رسولا» و نيز مى فرمايد: «فسينغضون اليک رؤ سهم و يقولون متى هو». ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۱۳۷ و از جمله سؤ الاتى که مى کردند اين بود که تاريخ قطعى بپا شدن قيامت را برايشان تعيين کند، و خداى تعالى در اين باره مى فرمايد: «يسالونک عن الساعة ايان مرسيها». بنابراين، معناى اينکه در آيه مورد بحث مى فرمايد: «قل لا اقول لکم...» اين خواهد بود که : بگو من در آنچه که شما را بدان دعوت مى کنم و در هر دستورى که به شما ابلاغ مى نمايم براى خود مدعى هيچ امرى نيستم ، و خود را بيشتر از يک انسان متعارف نمى دانم ، با اين حال ، اين چه شاخ و شانهاى است که براى من مى کشيد و به خيال خودتان مى خواهيد مرا نسبت به توقعات خود ملزم کنيد؟ مگر من گفته ام که کليد خزينه هاى الوهيت را در دست دارم که انتظار داريد نهرهائى براى شما جارى ساخته و يا بهشتى و يا خانهاى از طلا برايتان بيافرينم؟ يا مگر ادعا کرده ام که غيب مى دانم ، تا از هر چيزى که پشت پرده هاى غيب نهان است، مانند روز رستاخيز، شما را خبر دهم . يا مگر ادعا کرده ام که من فرشته ام که اينطور سرزنشم مى کنيد و غذا خوردن و رفتن به بازار را به منظور کار و کسب دليل بر بطلان شريعت و دينم مى گيريد؟ فرق بين پيامبر(ص ) و ديگر مردمان ، مانند فرق بينا و نابينا است . « ان اتبع الا ما يوحى الى » اين جمله بيان مى کند آنچه را که رسول الله (صلى الله عليه وآله و سلم) حقيقتا مدعى آن بود، و خلاصه بيان مى کند معناى جمله : «انى رسول الله» را و اينکه اگر مى گويم : من پيغمبر خدايم معنايش اين نيست که خزينه هاى خدائى در دست من است يا من علم غيب دارم و يا من فرشته اى هستم ، بلکه تنها ادعايم اين است که خداى تعالى هر مطلبى را که بخواهد به من وحى مى کند. در اينجا ادعا نفرمود که به من وحى مى شود، بلکه اصل وحى را مسلم گرفت و گفت : من پيروى نمى کنم مگر همان دستورهائى را که به من وحى مى شود. و اين طرز بيان براى اين بود که دلالت کند بر اينکه رسول خدا (صلى الله عليه وآله و سلم ) مامور به تبليغ حقايقى است که به وى وحى مى شود، و جز پيروى از آن دستورات وظيفه ديگرى ندارد، گويا وقتى گفت : نمى گويم فلان و بهمانم ، کسى مى پرسد، اگر چنين است و تو هم مثل ما بشرى عاجز و ناتوانى پس چه مزيتى بر ما دارى که به خاطر آن ما مجبور به پيروى از تو باشيم ؟ و با اين حال حرف حسابيت با ما چيست ؟ چون جاى چنين سؤ الى بود لذا فرمود: من پيروى نمى کنم مگر دستورهائى را که به من وحى شده ، و آن اين است که شما را بشارت به نعيم بهشت داده ، از عذاب دوزخ بترسانم ، و به سوى دين توحيد دعوتتان کنم. دليل بر اينکه اين جمله جواب از سؤ الى است مقدر، اين است که بعدا مى فرمايد: ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۱۳۸ « قل لا يستوى الاعمى و البصير افلا تتفکرون » زيرا معناى اين جمله به طورى که از سياق آن استفاده مى شود، اين است که : گر چه من در بشر بودن و ناتوانى مثل شمايم ، ليکن اين دليل نمى شود که من شما را به پيروى خود دعوت نکنم. براى اينکه خداى تعالى مرا با وحى خود به معارفى آشنا کرده و شما را نکرده . و در نتيجه فرق من با شما مثل تفاوتى است که بينا با نابينا دارد، همانطورى که نابينا و بينا در عين اينکه در انسانيت مشترکند، در عين حال اوضاع و احوال آن دو حکم مى کند که بايد نابينا پيروى بينا را بکند، همچنين جاهل بايد عالم را متابعت بکند. «وَ أَنذِرْ بِهِ الَّذِينَ يخَافُونَ أَن يحْشرُوا إِلى رَبِّهِمْ...»: ضميرى که در «به» است به قرآن برمى گردد، خواهيد گفت جلوتر اسمى از قرآن به ميان نيامده بود تا ضمير به آن برگردد؟ جواب اين است که کلمه قرآن در تقدير است ، و جمله «ما يوحى الى» دلالت بر آن دارد. و جمله «ليس لهم من دونه ولى و لا شفيع» جمله اى است حاليه ، و عامل در آن يا کلمه «يخافون» است و يا «يحشروا». در اينجا شايد بعضى ها خيال کرده باشند که مراد از « يخافون » ، « يعلمون » است ، و معناى آيه اين است که : بترسان کسانى را که مى دانند حشرى و قيامتى در کار هست . ولى در سياق آيه دليلى بر آن نيست ، بلکه مراد همان معناى متعارفى آن است ، خواهيد گفت اگر اينطور است ، آيه چه معنائى خواهد داشت ؟ مگر پيغمبر تنها کسانى را بايد انذار کند که از خدا مى ترسند؟ انذار امرى است عمومى ، که بايد پيغمبر نسبت به عموم مردم از عهده آن برآيد، جواب اين است که درست است که مساله انذار امرى است عمومى به شهادت اينکه مى فرمايد: « و اوحى الى هذا القرآن لانذرکم به و من بلغ » الا اينکه ترس از قيامت در دل کسانى که از آن مى ترسند کمک مؤ ثرى است براى قبول دعوت پيغمبر، زيرا همين ترس از عذاب دعوت وى را به فهمشان نزديک مى کند، از اين رو امر به انذار را اختصاص به همين ها داد، تا هم دعوت را تاکيد و تشديد کند و هم پيغمبر اکرم را تحريک نمايد که در باره دعوت آنان مسامحه روا ندارد، و آنان را با کسانى که از قيامت باک ندارند، به يک چشم ننگرد، بلکه اينطور اشخاص را در امر دعوت به عنايت بيشترى اختصاص دهد، ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۱۳۹ زيرا موقف اينان به حق نزديک تر و اميد ايمان آوردنشان بيشتر است. بنابراين ، آيه شريفه مورد بحث و ساير آياتى که امر عمومى به انذار مى کند، روى هم يک معنا را افاده مى نمايند. و آن اين است که عموم مردم را انذار کن و ليکن کسانى را که از قيامت مى هراسند، بيشتر. وجه اينکه در جمله: «و ليس لهم من دونه ولى و لا شفيع» شفاعت ، بدون استثناء، نفىشده است. در اين آيه ولايت و شفاعت را به طور کلى از غير خدا نفى مى کند و در آيات ديگرى آنرا مقيد به اذن خدا مى نمايد، مثلا مى فرمايد: «من ذا الذى يشفع عنده الا باذنه» و مى فرمايد: «و لا يشفعون الا لمن ارتضى» و نيز مى فرمايد: «و لا يملک الذين يدعون من دونه الشفاعة الا من شهد بالحق و هم يعلمون». و اگر در آيه مورد بحث ، شفاعت را بدون استثناء نفى کرده ، از اين جهت بوده که خطاب متوجه کسانى است که اگر مى گفتند: بتها داراى ولايت و شفاعتند، اين ولايت را به اذن خدا براى بت قائل نبودند، و راهى هم به اثبات آن و اعتقاد به آن نداشتند، براى اينکه اثبات اذن ، در شفاعت و ولايت براى بتها محتاج به علم و داشتن دليل است ، و علم به چنين مطالب احتياج به وحى و نبوت دارد، و مشرکين قائل به نبوت نبودند. خواهيد گفت پس مشرکين درباره بتها قائل به چه مزيتى بودند؟ جواب اين است که گويا ولايت و شفاعتى را که براى بتها قائل بودند، از اين باب بوده که مى گفتند مساله ولايت و شفاعت نه بخاطر وجود کمال و فضيلتى در بتها و يا اذنى از خدا است ، بلکه خود به خود و بر حسب ضرورت و طبع درست شده است ، و مثل اينکه معتقد بوده اند که موجودات و مخلوقات قوى طبعا يک نوع اختيار و حق تصرفى در موجودات ضعيف دارند، و لو اينکه خداى سبحان هم اذن نداده باشد، و يا معتقد بوده اند: همينکه خداوند بعضى از موجودات را قوى آفريده اين خود اذن تکوينى در تصرف آنها در موجودات ضعيف است. و خلاصه اشکال اين است که چرا در آيه مورد بحث، مانند موارد ديگر قرآن ، بعد از گفتن «ليس لهم من دونه ولى و لا شفيع» نفرمود: «الا باذنه» و خلاصه جوابش هم اينکه مشرکين معتقد بودند که : بت ها اوليا و شفعاى خدايند، و اين ولايت و شفاعت بتها را مقيد به اذن خدا نمى دانستند، ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۱۴۰ لذا در آيه مورد بحث در برابر اثبات ولايت و شفاعت مطلق و بدون استثناى مشرکين همان ولايت را به طور مطلق نفى نمود، و گرنه اگر هم مى فرمود: «الا باذنه» صحيح بود الا اينکه حالا هم که نفرموده کلام ناقص نيست ، براى اينکه غرض از اين سياق اثبات اذن نيست. معناى جمله: «و انذر به الذين يخافون ان يحشروا» با توجه به اينکه مشرکين موردخطاب در سوره انعام ، معتقد به حشر نبوده اند. از بيانات قبلى به خوبى استفاده مى شود که آيه مورد بحث به طور اطلاق ، رسول الله (صلى الله عليه وآله و سلم) را امر مى کند به انذار، هر کسى که در دلش از حشر ترسى هست ، کسيکه وقتى آيات خدا به يادش مى آيد، ترس دلش را فرا مى گيرد، حالا چه اينکه مانند مؤ منين اهل کتاب ، اصل حشر را قبول داشته باشد و چه اينکه مثل بت پرستان ايمان به آن نداشته باشد، و ليکن تنها احتمالش را بدهد، و همين احتمال و يا مظنه در دلش ترس ايجاد کرده باشد. زيرا که براى ترس از چيزى صرف احتمال آن کافى است. مفسرين در باره اين آيه ، نظرات مختلفى دارند، بعضى گفته اند: اين آيه درباره مؤ منين و معتقدين به حشر نازل شده ، و همچنين آيه بعدى هم که مى فرمايد: «و لا تطرد الذين يدعون ربهم بالغدوة و العشى» درباره اينگونه اشخاص است. بعضى ديگر گفته اند که : گر چه ثابت نشده که در بين طوائف مشرکين و يا عرب در روزهاى نزول اين آيه ، کسانى بوده اند که آمدن حشر را احتمال ميداده اند، ليکن ممکن است همين آيه را دليل بر وجود چنين کسانى گرفته و گفت آيه مورد بحث در باره چنين اشخاصى نازل شده است . ليکن اين سخن صحيح نيست ، زيرا سياق سوره سياقى است که تمامى خطاباتش متوجه همه مشرکين قريش يا مشرکين همه عرب است ، و کتب تاريخ وجود چنين کسانى را در عرب سراغ نمى دهد. بعضى ديگر گفته اند که : مراد از اين اشخاص هر کسى است که به حشر اعتقاد و اعتراف داشته باشد، چه مسلمان و چه اهل کتاب ، و اگر دستور داده ، که تنها کسانى را انذار کند که معتقد به حشرند با اينکه وظيفه انذار وظيفهاى است عمومى ، براى اين بوده که حجت بر چنين کسانى تمامتر است ، زيرا اصل معاد را معترفند. و اين سخن نيز صحيح نيست ، زيرا آيه شريفه آنانرا جز به خوف از حشر وصف نکرده ، و صرف خوف از حشر کافى نيست براى اعتقاد و اعتراف به آن ، زيرا ممکن است آدمى از حشر بترسد، در حاليکه هيچ اعتقادى به آن نداشته باشد، بلکه تنها و تنها احتمال آنرا بدهد. آرى ، احتمال متساوى الطرفين و همچنين احتمال راجح ، مانند علم ، منشا خوف مى شود. خلاصه کلام اين شد که : آيه شريفه ، رسول الله (صلى الله عليه وآله و سلم ) را تشويق و ترغيب مى کند ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۱۴۱ به اينکه هر کسى را از هر طايفهاى که باشد که در سيمايش آثار و علائم خوف از حشر مشهود بود انذارش کند. چون بناى دعوت دينى ، بر اساس حشر و بپاداشتن ميزان نيک و بد و مجازات و پاداش است ، و اثر اين دعوت در اشخاص بر حسب تفاوت و شدت و ضعف احتمال حشر و مجازات مختلف مى شود. کمترين اثر دعوت در کسى است که تنها احتمال حشر را بدهد، و هر چه اين احتمال قويتر شد، ترس از حشر بيشتر و اثر دعوت زيادتر مى گردد، تا جائى که به حد يقين رسيده باشد، و طرف کسى باشد که حتى احتمال نبودن حشر را هم ندهد، زيرا معلوم است که اثر دعوت دينى در چنين کسى تام و کامل است. برحذر داشتن رسول خدا(ص ) از راندن مؤ منين فقير، که خواست امتياز طلب هاى ثروتمندبود. «وَ لا تَطرُدِ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُم بِالْغَدَوةِ وَ الْعَشىِّ يُرِيدُونَ وَجْهَهُ...»: آنچه از ظاهر سياق آيه برمى آيد و آيه بعدى هم که مى فرمايد: «و کذلک فتنا بعضهم ببعض...» آنرا تاييد مى کند، اين است که مشرکين معاصر رسول الله (صلى الله عليه و آله و سلم)، از آنجناب توقع داشته و پيشنهاد مى کرده اند که : اين يک مشت فقير و بيچاره اى که دور خود جمع کردهاى ، متفرق ساز. ساير امتها هم از انبياى خود از اينگونه خواهشهاى بيجا داشتند، که چرا امتيازى براى اغنيا بر فقرا قائل نمى شوند، و از روى نخوت و غرور انتظار داشتند که پيغمبرانشان اغنيا را دور خود جمع کرده ، فقرا و بينوايان را، با اينکه از صميم دل ايمان آورده اند، از خود دور سازند. از آن جمله از قوم نوح اين نوع خواهش هاى بيجا را حکايت مى کند: «فقال الملا الذين کفروا من قومه ما نريک الا بشرا مثلنا و ما نريک اتبعک الا الذين هم اراذلنا بادى الراى و ما نرى لکم علينا من فضل بل نظنکم کاذبين قال يا قوم ارايتم ان کنت على بينة من ربى و آتانى رحمة من عنده فعميت عليکم ا نلزمکموها و انتم لها کارهون» تا آنجا که مى فرمايد «و ما انا بطارد الذين آمنوا انهم ملاقوا ربهم» در ادامه مى فرمايد «و لا اقول لکم عندى خزائن الله و لا اعلم الغيب و لا اقول انى ملک و لا اقول للذين تزدرى اعينکم لن يؤ تيهم الله خيرا الله اعلم بما فى انفسهم انى اذا لمن الظالمين». ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۱۴۲ اگر اين آيات را با آيات مورد بحث دقيقا مقايسه نموده تطبيق دهيم اين معنا بدست مى آيد که ناگزير بايد مراد از: «الذين يدعون ربهم بالغدوة و العشى يريدون وجهه» مؤمنين باشند، و اگر صريحا نفرموده: مؤمنين بلکه وصف آنانرا که همان دعاى صبح و شام و يا نماز صبح و شامشان است ذکر کرده براى اين بوده که بفهماند ارتباط و دوستيشان نسبت به خداى تعالى در امرى است که جز خدا کسى در آن مداخله ندارد. آيه «اليس الله باعلم بالشاکرين» هم که به زودى ذکر خواهد شد اين معنا را تاييد مى نمايد. نظر راغب اصفهانى در مورد معناى «وجه» در: «وجه الله» ، «وجه ربک» وامثال آن. « يريدون وجهه » راغب در مفردات خود مى گويد: « وجه » در اصل لغت به معناى عضوى از اعضاى بدن يعنى صورت است ، و در آيه : «فاغسلوا وجوهکم و ايديکم» و آيه «و تغشى وجوههم النار» به همين معنا است، و چون صورت اولين و عمده ترين عضوى است که از انسان به چشم مى خورد بهمين مناسبت قسمت خارجى هر چيز را هم که مشرف به بيننده است وجه (روى) آن چيز گويند، مثلا گفته مى شود: «وجه النهار: يعنى ابتداى روز» و در بسيارى از آيات قرآنى ذات هم به «وجه» تعبير شده است. از آن جمله فرموده : «و يبقى وجه ربک ذو الجلال و الاکرام» چون بعضى ها گفته اند که مراد از «وجه» در اين آيه «ذات» است ، البته بعضى ها هم گفته اند که مراد از آن «توجه به سوى خدا است به عمل صالح»، همچنانکه در آيه «فاينما تولوا فثم وجه الله» و آيه «کل شىء هالک الا وجهه» و آيه «يريدون وجه الله» و آيه «انما نطعمکم لوجه الله» هم ، بعضى ها گفته اند که مراد از همه آنها، ذات است و معنايش اين است که هر چيزى از بين رفتنى است ، مگر ذات خدا و همچنين آن آيات ديگر. اين قول را نزد ابى عبد الله بن الرضا ذکر کردند، وى گفت : سبحان الله چه حرف بزرگى است که زده اند، مراد از وجه در اين آيات نحوه و وجهى است که عبادت و عمل با آن وجه انجام مى شود، و معناى آيه اولى اين است که : هر عملى که بندگان خدا انجام مى دهند، از بين رفتنى است ، مگر عملى که در آن ، خدا منظور بوده باشد. و به همين معنا است آن آيات ديگر. ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۱۴۳ مراد از « وجه الله » ذات خدا نيست ، بلکه هر چيزى که به خدا انتساب دارد و نيز آنچه که بنده از خداى خود انتظار دارد، وجه خدا مى باشد. مؤلف: اما اينکه گفت : وجه به مناسبتى که بين صورت و سطح برونى هر چيز هست به طور مجاز بر همان سطح برونى هر چيز هم اطلاق مى شود، حرف صحيحى است ، زيرا که ما خود نيز از اينگونه تطورات در الفاظ و معانيشان مى بينيم ، ليکن اينکه گفت: در آيات فوق مقصود از «وجه» ، ذات است ، مخالف با تحقيق است ، براى اينکه ذات چيزى براى چيز ديگرى هيچوقت جلوه و ظهور نمى کند، تنها و تنها ظاهر و سطح برونى و اسماء و صفات است که براى موجود ديگرى جلوه مى کند، و معرفت اين موجود، تنها متعلق به همان ظواهر موجود، مرئى مى شود نه بذات آن ، البته از همين ظواهر پى به ذاتش هم برده مى شود و ليکن چنين هم نيست که بتوان مستقيما با ذات چيزى تماس ‍ گرفت. آرى ما با حواس خود از موجودات خارج ، ابتدا تنها همان صفات و اشکال و خطوط و الوان و ساير کيفيتها را درک مى کنيم ، نه جوهر و ذات آنها را، آنگاه از آن صفات و الوان پى به ذات آنها مى بريم ، و به خود مى گوييم لابد ذاتى و جوهرى دارد که اين عوارض بر آن عارض ‍ مى شوند، براى اينکه اين عوارض، ذاتى را لازم دارد که بر آن عارض ‍ شود، و آن ذات اين عوارض را حفظ نمايد. پس اينکه مى گوييم : « ذات زيد » در حقيقت معنايش حقيقتى است که نسبت آن به اوصاف و خواص زيد، مثل نسبت ما است به اوصاف و خواص ما، پس درک ذات ، درکى است فکرى که جز با استدلال و قياس فکرى مورد علم و معرفت قرار نمى گيرد و وقتى ممکن نبود که ذات اشياء، متعلق علم ما قرار گيرند و تنها راه معرفت به ذوات استدلال به اوصاف و آثار بود، پس به ذات خداى تعالى نيز نمى توانيم پى ببريم ، بلکه اين دليل در باره خداى تعالى روشنتر است ، براى اينکه به طور کلى علم و معرفت يک نوع تحديد فکرى است ، و ذات مقدس خداى تعالى بى حد و نهايت است و قابل تحديد نمى باشد، چنانکه خودش فرمود: «و عنت الوجوه للحى القيوم» و نيز فرموده : «و لا يحيطون به علما». و ليکن از آنجايى که وجه (روى ) هر چيز همان قسمتى است که ديگران با آن مواجه مى شوند، از اين جهت مى توان گفت : از هر چيزى آن قسمتى که به آن اشاره مى شود نيز وجه آن چيز است ، ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۱۴۴ زيرا همانطورى که روى آدمى هر اشاره اى را تحديد نموده به خود منتهى مى سازد، همچنين از هر چيزى آن جهتى که اشاره ديگران را به خود منتهى مى کند وجه آن چيز خواهد بود، و به اين اعتبار مى توان گفت که : اعمال صالح وجه خداى تعالى است، همچنانکه کارهاى زشت وجه شيطان است . و اين اعتبار يکى از اعتباراتى است که ممکن است آيات امثال: «يريدون وجه الله» و «انما نطعمکم لوجه الله» و غير آن را بر آن منطبق ساخت. چنانکه صفاتى را که خداى تعالى به آن صفات با بندگان خود رو برو مى شود، نظير رحمت ، خلق ، رزق و هدايت و امثال آن از صفات فعليه ، بلکه صفات ذاتيهاى را هم که به وسيله آن مخلوقات خداى خود را تا حدى مى شناسند، مانند علم و قدرت ، مى توان وجه خدا دانست ، براى اينکه خداى تعالى به وسيله همين صفات ، با مخلوقات خود روبرو مى شود و مخلوقات نيز به وسيله آن به جانب خداوند خود رو مى کنند. همچنانکه آيه «و يبقى وجه ربک ذو الجلال و الاکرام» نيز تا اندازهاى اشاره و يا دلالت بر اين معنا دارد، زيرا از ظاهر آن استفاده مى شود که کلمه «ذو الجلال و الاکرام» صفت است براى «وجه» نه براى «رب» دقت بفرمائيد. و از اين روى وقتى صحيح باشد بگوييم ناحيه خدا جهت و وجه او است ، صحيح خواهد بود که به طور کلى بگوييم هر چيزى که منسوب به او است و به هر نوعى از نسبت به وى انتساب دارد، از اسماء و صفاتش ‍ گرفته تا اديان و اعمال صالح بندگان و همچنين مقربين درگاهش ، از انبيا و ملائکه و شهدا و مؤمنينى که مشمول مغفرتش شده باشند همه و همه وجه خدايند. و به اين بيان اولا، معنى آيات زير به خوبى روشن مى شود: «و ما عند الله باق» و «من عنده لا يستکبرون عن عبادته» و «ان الذين عند ربک لا يستکبرون عن عبادته و يسبحونه و و لا تحسبن الذين قتلوا فى سبيل الله امواتا بل احياء عند ربهم يرزقون» و «و ان من شى ء الا عندنا خزائنه». ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۱۴۵ اين آيات به ضميمه آيه اولى دلالت دارند بر اينکه اين امور، تا خدا خدائى کند باقى خواهند بود، و نابودى و هلاک برايشان نيست . و وقتى آيه « کل شى ء هالک الا وجهه » را هم ضميمه اين آيات کنيم ، نتيجه مى دهد که همه آن امور وجه خداى سبحانند، و به عبارت ديگر، همه آنها در جهت خداوند قرار داشته و از گزند حوادث و از نابودى مصونند. و ثانيا: چيزهائى که بنده ، از خداى خود انتظار دارد نيز وجه خدا است ، مانند فضل و رحمت و رضوان ، زيرا خداى تعالى از طرفى مى فرمايد: «يبتغون فضلا من ربهم و رضوانا» و نيز مى فرمايد: «ابتغاء رحمة من ربک» و نيز مى فرمايد: «و ابتغوا اليه الوسيلة» و از طرفى همه اينها را «وجه» خداى ناميده و مى فرمايد: «الا ابتغاء وجه الله» . معناى جمله: «ما عليک من حسابهم من شى ء و ما من حسابک من شى ء» « ما عليک من حسابهم من شى ء و ما من حسابک عليهم من شى ء » - «حساب» عبارت است از استعمال عدد و جمع و تفريق آن ، و چون تزکيه اعمال بندگان و معدلگيرى آن براى دادن پاداش ، عادتا از استعمال عدد و جمع و تفريق خالى نيست ، از اين جهت خود اين معدلگيرى ، حساب اعمال ناميده شده است ، و از آنجايى که رسيدن به حساب اعمال بندگان براى دادن کيفر و پاداش است ، و کيفر و پاداش ‍ هم از ناحيه خداى سبحان است. از اين رو قرآن کريم اين حساب را به عهده خداى تعالى دانسته و مى فرمايد: «ان حسابهم الا على ربى» و نيز مى فرمايد: «ثم ان علينا حسابهم» و اگر در آيه «ان الله کان على کل شى ء حسيبا» مانند آيات قبل ، خداى را محکوم و عهده دار حساب ندانسته و بر عکس ، هر چيزى را محکوم و تحت نظر خداوند دانسته براى اين بوده است که خواسته قدرت و سلطنتى را که خداوند بر هر چيز دارد برساند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۱۴۶ بنابراين مراد از اينکه در آيه مورد بحث فرمود: «حساب آنان بر تو و حساب تو بر آنان نيست» ، اين است که از تو برنمى آيد و توان آنرا ندارى که حساب آنان را رسيده و کيفر و پاداششان دهى، پس نمى توانى کسانى را که رفتارشان خوشايند تو نيست ، و يا از همنشينى آنان کراهت دارى از خود برانى ، چنان که شان آنان نيست که حسابدار اعمال تو باشند، و تو از ترس اينکه مبادا مورد اعتراضشان واقع شوى و تو را به وجه بدى کيفر کنند و يا از ترس اينکه مبادا از نخوت و غرورى که دارند از تو بدشان بيايد، از آنان فاصله گرفته و طردشان نمائى. از اين روى هر کدام از دو جمله «ما عليک ...» و «ما عليهم ...» معناى مستقلى را ميرسانند. و نيز ممکن است از جمله «ما عليک من حسابهم من شى ء» ، استفاده تحمل حساب شود، يعنى بخواهد بفرمايد: سنگينى و وزر و وبال اعمال زشت آنان بر تو نيست ، تا هر چه بيشتر گناه کنند، تو بيشتر ناراحت شوى. اين نکته اى است که از لفظ « على » استفاده مى شود، زيرا اين کلمه ، اشاره دارد به اينکه گناه براى مرتکبش و يا هر کسى که وزر آن را به دوش ‍ بگيرد، داراى سنگينى است ، بنابراين ، اينکه در دنباله اش فرمود: «و ما من حسابک عليهم من شى ء» با اينکه نيازى به ذکر آن نبود و معناى مزبور بدون آن هم تمام بود براى اين بوده است که همه احتمالاتى که به ذهن مى رسد ذکر شده و برابرى هر دو طرف کلام ، با هم تاکيد شده باشد. و نيز ممکن است کسى بگويد: مجموع اين دو جمله کنايه است از اينکه بين رسول الله (صلى الله عليه وآله و سلم) و بين آنان از جهت حساب ارتباطى نيست. بعضى ها هم گفته اند: مراد از حساب ، حساب رزق است نه حساب اعمال ، و منظور اين است که حساب رزق آنان بر تو نيست ، خداوند روزيشان داده و حساب روزيشان هم با او است و جمله و «ما من حسابک عليهم ...» تنها براى تاکيد همين معنا است ، چنانچه در وجه قبلى هم گذشت، و اين دو وجه را گر چه ممکن است به نحوى توجيه نموده و ليکن وجه مورد قبول ، همان وجه اول است. « فتطردهم فتکون من الظالمين » دخول در جماعت ظالمين متفرع بر طرد کسانيست که پروردگار خود را مى خوانند، بنابراين ، رعايت نظم کلام به حسب طبعى که دارد اقتضا مى کرد که جمله «فتکون من الظالمين» متفرع بر جمله اى شود که در اول آيه است ، يعنى جمله «و لا تطرد الذين...». وليکن از آنجائى که بين اين جمله و جمله اول آيه ، فاصله زيادى افتاده است ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۱۴۷ از اين جهت براى برقرار ساختن ربط و اتصال ، لفظ « طرد » تکرار و سپس جمله «فتکون من الظالمين» را متفرع بر آن نموده، و از اشتباه جلوگيرى به عمل آورده ، و ديگر اشکالى متوجه آيه نمى شود که چرا در اين آيه جمله «فتکون ...» بر خودش تفريع شده است ؟ زيرا گفتيم اعاده لفظ «طرد» به منظور اتصال دادن فرع «فتکون...» است به اصل «و لا تطرد...». فاصله طبقاتى بين مردم امتحانى الهى است . «وَ کذَلِک فَتَنَّا بَعْضهُم بِبَعْضٍ لِّيَقُولُوا...»: « فتنه » به معناى امتحان است . سياق اين آيه ، دلالت دارد بر اينکه استفهامى که در جمله «اهؤلاء من الله عليهم من بيننا» است استفهام استهزاء است ، و معلوم است که گويندگان اين سخن ، کسانى را که مسخره کرده اند، اشخاصى بوده اند که در نظر آنان حقير و فاقد ارزش ‍ اجتماعى به حساب مى آمده اند. زيرا اين را مى دانيم که اين سخن گفتار اقويا و زورمندان آنروز بوده که براى فقرا و زير دستان ارزش و قيمتى قائل نبوده اند، و خداى سبحان پيغمبر خود را چنين خبر مى دهد که اين تفاوت و فاصله اى که بين طبقات مردم وجود دارد امتحانى است الهى ، که اشخاص با آن محک و آزمايش شده ، افراد ناسپاس از شکرگزاران ، متمايز مى شوند، آنانکه اهل کفران نعمت و اهل استکبارند در باره فقراى با ايمان مى گويند: «آيا خداوند از ميان همه ما مردم بر اين تهيدستان بينوا نعمت داد؟» آرى سنن اجتماعى که در بين مردم معمول و مجرى مى شود ارزشش به قدر ارزش صاحبان آن سنت است ، و بر حسب اختلافى که صاحبان اين سنن از جهت شرافت و پستى با هم دارند، مختلف مى شود، همچنانکه ميزان ارزش يک عمل در نظر مردم مادى به مقدار وزن اجتماعى صاحب عمل است ، بنابراين طريقه و سنتى که در بين مردم فقير و ذليل و بردگان اجرا مى شود چنين طريقهاى به نظر اعيان و اشراف و صاحبان عزت خوار و بى مقدار مى رسد، و همچنين عملى را که يک نفر بيچاره انجام دهد و يا سخنى را که يک برده و خدمتکار و يا اسير بگويد، هر چه هم صحيح باشد خوار و بى ارزش خواهد بود. و از همين جهت بود که وقتى اغنيا و گردنکشان ديدند که اطراف رسول الله (صلى الله عليه وآله و سلم) را يک مشت مردم فقير و کارگر و برده گرفته و به دينش گرويده و رسول الله (صلى الله عليه وآله و سلم ) هم چنين کسانى را مورد عنايات خود قرار داده و به خود نزديک ساخته است همين معنا را دليل قطعى بر بى مقدارى دين وى دانستند، و به همين معنا استدلال کردند بر اينکه اين دين آن اندازه قابل اعتنا نيست که اشراف و اعيان به آن اعتنا و التفاتى کنند. کرامت و عزت ، با شکر که همانا توحيد است همراه مى باشد و تفاوت هاى مادى ، امتحان است « اليس الله باعلم بالشاکرين » اين جمله جواب از استهزائى است که کرده و از در استبعاد گفته بودند: «آيا در بين همه ما، خداوند نعمت به اين فقرا داد»؟ و خلاصه جواب اين است که: ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۱۴۸ اينان شکرگزاران نعمتهاى خدايند نه کفار، و لذا لفظ «هؤلاء» را که اشاره به مؤ منين است جلوتر از کفار ذکر فرموده تا بر مؤمنين منت گذاشته باشد، و اين جواب را به اين عبارت تعبير فرمود که: «خداوند شکرگزاران نعمت خود را، بهتر مى شناسد» و مسلم است که منعم به آن کسى منت مى گذارد و نعمت خود را ارزانيش مى دارد که شکرگزار نعمتش باشد. خود پروردگار در داستان حضرت يوسف ، توحيد و نفى شريک از خود را، شکر ناميده است ، آنجا که از قول آنجناب حکايت نموده که گفت : «ما کان لنا ان نشرک بالله من شى ء ذلک من فضل الله علينا و على الناس و لکن اکثر الناس لا يشکرون». بنابراين ، آيه شريفه مورد بحث اين معنا را مى رساند که کفار از در جهل و نادانى ، کرامت و عزت را، در پيشرفت در ماديات و داشتن مال و فرزند و جاه بيشتر مى دانند، و حال آنکه اين زخارف در نزد خداوند قدر و احترامى ندارد، بلکه کرامت همه دائر مدار شکر نعمت است و نعمت حقيقى هم همانا «ولايت الهى» است. رده:تفسیر المیزان

آیات این صفحه