المیزان جلد۷ بخش۱۴
شرايع و احکام الهى ، معلل به جهات حسن و مزاياى مصالح است ولى نه آنچنانکه افعال و احکام بشرى چنين است .
آنچه تاکنون گفته شد نسبت به انسان و حيوانات شبيه به انسان بود، و خداوند هم از آنجائى که دين خود را در قالب سنن عمومى و اجتماعى بشر ريخته است ، از اين جهت در معارف حقيقى خود، همان سبکى را که خود ما در سنن اجتماعى خود رعايت مى کنيم مراعات کرده است.
مثلا همانطورى که ما تفکر در زندگى خود را لازم شمرده و پذيرفتن سنن زندگى را لازم مى دانيم ، خداى تعالى هم تفکر در معارف دينيش و پذيرفتن آن را بر ما واجب فرموده ، و به همين ملاحظه خود را پروردگار و معبود، و ما را بنده و مربوب خود شمرده است،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۱۷۳
و به ما خاطرنشان ساخته که براى او دينى است مرکب از عقايدى اصولى و قوانينى عملى که عمل به آنها واجب و موجب ثواب و تخلف از آن حرام و مورث عقاب است ، و صلاح حال ما و سرانجام نيکمان و به نتيجه رسيدن کوششهاى ما در اين است که آن عقايد و احکام را مانند آراى اجتماعى خود پيروى نموده و محترم بشماريم.
آرى ، در دين خدا عقايدى است که بايد بدان معتقد بود، و وظائف عملى و قوانينى در عبادات و معاملات و سياسات وجود دارد که بايد بدان عمل نمود، همچنان که هر جامعه اى به قوانين خود اعتقاد داشته و به آن عمل مى کند.
همين معنا است که ما را وادار به بحث در اطراف معارف اعتقادى و عملى دين نموده و به ما اجازه مى دهد که معارف دينى و آراى عقلى و احکام عملى آنرا عينا به چيزى مستند کنيم که معارف اجتماعى خود را بدان مستند مى سازيم و آن مساله وجود مصلحت و نبود مفسده است.
اينجاست که حکم مى کنيم به اينکه خداى سبحان هم براى بندگان خود وظائف و تکاليفى تعيين نمى کند مگر اينکه در آن مصلحتى باشد که دنيا و آخرت آنان را اصلاح نمايد. و خلاصه ، خداى سبحان جز به امر حسن و پسنديده دستور نداده ، و جز از امرى که قبيح و موجب فساد دنيا و دين بندگان است نهى نکرده. و کارى را انجام نمى دهد مگر اينکه عقل نيز همان را مى پسندد، و چيزى را ترک نمى کند، مگر اينکه عقل هم ترک آنرا سزاوار مى داند.
عقول بشرى از درک تمام حقائق عاجز است
اين بود آنچه که عقل ما آن را درک مى کند، وليکن با اين حال خداى تعالى ما را به دو حقيقت ديگر تذکر داده است:
اول اينکه : اين عقل است که از معارف اعتقادى و عملى دين ما اين مقدار را درک مى کند، و گرنه حقيقت امر از اين مقدارها بالاتر و باز هم بالاتر است ، براى اينکه آنچه را که ما از معارف دين درک مى کنيم ، حقايقى است که از مواد آراى اجتماعى گرفته شده و در حقيقت الگويش از آن آراء برداشته شده است ، و عقل قاصر است از اينکه پا فراتر گذاشته و قرآنى را که از آسمان نازل شده و مشتمل بر حقايقى آسمانى است ، آن طور که هست درک نمايد.
و در اين باره فرموده است: «انا جعلناه قرآنا عربيا لعلکم تعقلون و انه فى ام الکتاب لدينا لعلى حکيم».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۱۷۴
و در مثالهائى که زده است فرموده: «انزل من السماء ماء فسالت اودية بقدرها فاحتمل السيل زبدا رابيا و مما يوقدون عليه فى النار ابتغاء حلية او متاع زبد مثله کذلک يضرب الله الحق و الباطل» رسول خدا نيز فرموده است: ما گروه پيغمبران ماموريم که با مردم به قدر عقلشان تکلم کنيم . و امثال اين آيات و روايات بسيار است.
و شايد همين عبارات ، جبرى مذهبان را به انکار حسن و مصلحت وادار ساخته است، غافل از اينکه معناى اينگونه عبارات ، نفى حسن و مصلحت از افعال خدا و اثبات قبح و مفسده آن و يا العياذ بالله ساقط کردن افعال خدا را از اعتبار عقلائى و آنرا به منزله افعال کودکان قرار دادن نيست. همچنان که اگر کسى بگويد: عقل چشم ندارد، معنايش اثبات کورى براى عقل يا آن را به کلى از ادراک ساقط ساختن نيست، بلکه معنايش منزه دانستن آن است از نقص و احتياج به داشتن عضو.
جهات حسن و مصلحت نسبت به احکام و افعال ما حاکميت دارند ولى خداوند محکوم به اين جهات نيست
دوم اينکه: گر چه افعال خداى تعالى و شرايع و احکامش معلل به جهات حسن و مزاياى مصالح است ، و وظائف عبوديت را به داشتن آن جهات تعليل مى کند، همانطورى که احکام و اعمال عقلائى همين طور است، وليکن بين شرايع و احکام او و احکام عقلائى ما اين فرق هست که جهات مزبور نسبت به ما حاکميت داشته و در اراده و اختيار ما مؤ ثر است و ما از جهت اينکه عقلا هستيم وقتى فعلى را داراى حسن و مصلحت بدون مزاحم مييابيم وادار به انجام آن شده و وقتى حکمى را واجد اين اوصاف مييابيم بدون ترديد قانونيت آن را امضا نموده و آنرا در جامعه خود اجرا مى کنيم.
و اين جهات غير از معانيى که ما آنرا از سنت تکوين و وجود خارجى مستقل از ما و از ذهنمان اقتباس کرده ايم چيز ديگرى نيست ، و اگر اعمال حسنه را اختيار مى کنيم براى اين است که در مسير خود دچار گمراهى و بى هدفى نشده و اعمالمان منطبق با سنت تکوين بوده باشد
ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۱۷۵
و مانند موجودات خارجى در مسير حقيقت قرار بگيرد. به عبارت ديگر، اين جهات و مصالح معانيى هستند که از اعيان خارجى انتزاع شده و متفرع بر آنها هستند، و اعمال و احکام مجعوله ما متفرع بر اين جهات و محکوم آن و متاثر از آنند.
به خلاف افعال و احکام خداى تعالى که خودش وجود خارجى است ، همان وجودى است که ما از آن حسن و مصلحت را انتزاع کرده و افعال خود را متفرع بر آن مينمائيم ، با اين حال چگونه ممکن است که افعال و احکام او متفرع بر جهات مزبور و محکوم آن و متاثر از آن باشد دقت بفرمائيد.
با اين بيان اين معنا روشن شد که جهات حسن و مصلحت و امثال آن ، با اينکه در افعال خداى تعالى و احکامش و در افعال ما و احکام عقلائيمان موجود است در عين حال نسبت به افعال و احکام ما مؤ ثر و حاکم و به عبارت ديگر داعى و علت غائى است ، و نسبت به افعال و احکام خداى تعالى حکومت و تاثير نداشته بلکه لازم لا ينفک آن و يا به عبارت ديگر فوائدى عمومى است که مترتب بر آن مى شود.
آرى ما از جهت اينکه از عقلا هستيم هر کار و هر حکمى که مى کنيم براى اين مى کنيم که ناقصيم ، و بدان وسيله خير و سعادتى را که فاقديم ، تحصيل مينمائيم ، و اما خداى تعالى هر کارى و هر حکمى که مى کند براى اين نيست که چيزى را که تاکنون نداشته کسب نمايد، بلکه براى اين است که او خدا است ، و اگر ميگوئيم کارهاى خداى تعالى هم مانند کارهاى ما داراى جهات حسن و مصلحت است ، اين فرق هم هست که افعال ما مورد بازخواست خداى تعالى و معلل به نتايج و مصالح است ولى افعال او مورد بازخواست کسى واقع نشده و معلل به غايت و نتيجهاى که خدا بعد از نداشتن داراى آن شود، نيست ، بلکه هر کارى که مى کند، خود آن کار و آثار و لوازمش همه براى او مکشوف است در اين نکته دقت بيشترى کنيد.
آيات کريمه قرآن هم اين فرق را تاييد نموده و در باره اينکه خداوند محکوم اين جهات نيست ، مى فرمايد: «لا يسئل عما يفعل و هم يسئلون» و نيز مى فرمايد: «له الحمد فى الاولى و الاخرة و له الحکم» و نيز مى فرمايد: «و يفعل الله ما يشاء» و نيز مى فرمايد: «و الله يحکم لا معقب لحکمه» و اگر کارهاى خداى تعالى هم مانند کارهاى عقلائى ما بود،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۱۷۶
صحيح نبود که بفرمايد: «لا معقب لحکمه» براى اينکه در اين صورت براى حکمش دنبال کننده اى مى بود، و کسى بود که رعايت مصلحت را در کارها و در حکم ، بر او واجب کند. و نيز صحيح نبود بفرمايد: «يفعل ما يشاء» زيرا که در اين صورت ديگر نمى توانست هر چه مى خواهد بکند، بلکه تنها کارى را مى توانست انجام دهد که داراى مصلحت باشد.
و درباره اينکه کارها و احکامش همه بر طبق مصلحت است مى فرمايد: «قل ان الله لا يامر بالفحشاء» و نيز مى فرمايد: «يا ايها الذين آمنوا استجيبوا لله و للرسول اذا دعاکم لما يحييکم» و همچنين آيات ديگرى که احکام خداى را به وجوهى از حسن و مصلحت تعليل مى کند.
«قُل لَّوْ أَنَّ عِندِى مَا تَستَعْجِلُونَ بِهِ لَقُضىَ الاَمْرُ بَيْنى وَ بَيْنَکمْ»:
يعنى اگر مى توانستم خواسته هاى بيجاى شما را عملى سازم و معجزه پيشنهادى شما را که اگر به هر پيغمبرى نازل شود قطعا کار او و قومش را يکسره مى کند، جامه عمل بپوشانم ، ناچار کار من و شما نيز يکسره گشته و يکى از ما دو طرف دعوا، نجات يافته و طرف ديگر هلاک و دچار عذاب مى شد، و معلوم است که در اين ميان ، تنها شما معذب و هلاک مى شديد، چون ستمکار شمائيد و عذاب الهى هم شامل حال ستمکاران است . زيرا خداى سبحان منزهتر از آن است که ستمکار را از غير ستمکار نشناخته و مرا به جاى شما عذاب کند.
پس در اينکه فرمود: «و الله اعلم بالظالمين» يک نوع کنايه و تعليلى به کار رفته و معنايش اين است که شما معذب خواهيد بود، براى اين که ظالميد، و عذاب الهى جز به ظالمين کارى ندارد. و اين جمله اشاره است به مطلبى که در آيه «قل ارايتکم ان اتيکم عذاب الله بغتة او جهرة هل يهلک الا القوم الظالمون» گذشت.
وجه ارتباط اين آيه با ماقبل خودش .
«وَ عِندَهُ مَفَاتِحُ الْغَيْبِ لا يَعْلَمُهَا إِلا هُوَ...»:
مفسرين در باره وجه اتصال اين آيه به ما قبل آن گفته اند: از آنجائى که در آخر آيه قبلى داشت : «و الله اعلم بالظالمين»، از اين جهت براى مزيد بيان فرمود: خزينه هاى غيب يا کليدهاى آن ، نزد خداى سبحان است ، و کسى را جز او از آن آگهى و علم نيست ، و او است که هر کوچک و بزرگى را مى داند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۱۷۷
ليکن اين وجه ، وجهى نيست که معناى حصرى را که جمله «لا يعلمها الا هو» آن را افاده مى کند، روشن سازد.
بهتر اين است که در اين باره گفته شود: ارتباط آيه مورد بحث تنها با جمله آخر آيه قبليش نيست ، بلکه با مفاد مجموع دو آيه قبل خود مرتبط است ، زيرا مجموع آن دو آيه دلالت مى کند بر اينکه:
معجزه اى که کفار آنرا پيشنهاد کرده بودند و همچنين نتيجه آن که مساله يکسره شدن کار آنان با رسول خدا است ، امرى است که تنها خداى تعالى ، عالم و حاکم بر آن مى باشد و او است که در حکمش و در عذاب کردن ستمکاران ، دچار غلط و اشتباه نمى شود، براى اينکه داناتر از هر کس به ستمکاران و عالم به غيب و نهان و داناى به هر خرد و کلان خود او است که نه در حکمش گمراه مى شود و نه چيزى را فراموش مى کند، و در اين جهات کسى با وى شرکت نداشته و همپايه او نيست.
اين معنا را دو آيه قبل افاده کرده و اينک آيه مورد بحث اين معنا را اضافه مى کند که : تنها خداى سبحان است که عالم به غيب و عملش شامل هر چيز است. سپس در سه آيه بعد، همين معنا را تکميل مى کند، به اين بيان سياق اين چند آيه سياق آياتى مى شود که در نظائر اين بحث وارد شده است ، مانند آيه اى که گفتگوى قوم خود را با آنجناب حکايت نموده و مى فرمايد: «قالوا ا جئتنا لتافکنا عن آلهتنا فاتنا بما تعدنا ان کنت من الصادقين ، قال انما العلم عند الله و ابلغکم ما ارسلت به».
معناى خزائن غيب و مراد از «مفاتح الغيب»
« و عنده مفاتح الغيب » «مفاتح» جمع «مفتح» به فتح ميم و به معناى خزينه است ، احتمال هم دارد که جمع مفتح بکسر ميم و به معناى کليد باشد، مؤ يد اين احتمال اين است که به قرائت شاذى کلمه مزبور، «مفاتيح» خوانده شده است ، البته مالا هر دو معنا يکى است. براى اينکه کسى که کليدهاى خزينه هاى غيب را در دست دارد، قهرا به آنچه که در آن خزائن است ، عالم هم هست و مى تواند مانند کسى که خود آن خزينه ها نزد او است به دلخواه خود، در آن تصرف نمايد.
و اما اينکه در ساير آيات مربوط به اين مقام ، اسمى از «مفاتيح» برده نشده،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۱۷۸
بعيد نيست که مراد از «مفاتح غيب» همان خزينه هاى غيب باشد، از آن جمله آيات زير است: «ام عندهم خزائن ربک»، «لا اقول لکم عندى خزائن الله»، «و ان من شىء الا عندنا خزائنه»، «و لله خزائن السموات و الارض»، «ام عندهم خزائن رحمة ربک».
به هر حال جمله «و عنده مفاتح الغيب لا يعلمها الا هو» علم غيب را منحصر در خداى تعالى مى کند، از اين جهت که کسى را جز خدا به خزينه هاى غيب آگاهى نيست ، يا براى اينکه جز او کسى آگاهى به کليدهاى غيب ندارد، پس آيه به هر معنا باشد، اين جهت را افاده مى کند که : کسى جز خدا به آن خزينه ها و يا به گشودن درهاى آن و تصرف در آن دسترسى ندارد.
صدر آيه گر چه از انحصار علم غيب به خداى تعالى خبر مى دهد و ليکن ذيل آن منحصر در بيان علم غيب نيست ، بلکه از شمول علم او به هر چيز، چه غيب و چه شهود، خبر مى دهد، براى اينکه مى فرمايد: خداوند به هر تر و خشکى آگاهى دارد. علاوه بر اين ، صدر آيه، همه غيبها را هم متعرض نشده است ، بلکه تنها متعرض غيبهايى است که در خزينه هاى در بسته و در پس پرده هاى ابهام قرار دارد، همچنان که آيه «و ان من شى ء الا عندنا خزائنه و ما ننزله الا بقدر معلوم» هم متعرض اين چنين غيبها است.
براى اينکه خزينه هاى غيب را عبارت دانسته از امورى که مقياسهاى محسوسى که هر چيزى را مى سنجد، احاطه به آن نداشته اندازه هاى معهود نمى تواند آنرا تحديد کند، و بدون شک اين چنين غيبها از اين جهت مکتوم هستند که بى پايان و از اندازه و حد بيرونند و مادامى که از آن عالم به عالم شهود و منزلى که در آن ، هر چيزى محدود و مقدر است ، نازل نشده اند و خلاصه مادامى که به وجود مقدر و محدودش ، موجود نگشته به شهادت اين آيه در نزد خدا داراى نوعى ثبوتند، در عين حال علم ما که تنها امور محدود و مقدر را درک مى کند، از درک آنها عاجز است.
پس امورى که در اين عالم و در چهار ديوارى زمان قرار دارند، قبل از اينکه موجود شوند نزد خدا ثابت بوده و در خزينه هاى غيب او، داراى نوعى ثبوت مبهم و غير مقدر بوده اند،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۱۷۹
اگر چه ما نتوانيم به کيفيت ثبوت آنها احاطه پيدا کنيم.
ممکن است چيزهاى ديگر نيز در آن عالم ذخيره و نهفته باشد که از جنس موجودات زمانى نباشند، بنابراين ، بايد گفت خزينه هاى غيب خدا مشتمل بر دو نوع از غيب است:
يکى غيب هايى که پا به عرصه شهود هم گذاشته اند، و ديگرى غيبهايى که از مرحله شهادت خارجند و ما آنها را غيب مطلق مى ناميم ، البته آن غيبهائى هم که پا به عرصه وجود و شهود و عالم حد و قدر نهاده اند، در حقيقت و صرفنظر از حد و اندازهاى که به خود گرفته اند، باز به غيب مطلق برمى گردند، و باز همان غيب مطلق هستند، و اگر به آنها شهود مى گوييم با حفظ حد و قدرى است که دارند، و مى توانند متعلق علم ما قرار گيرند، پس اين موجودات هم وقتى شهودند که متعلق علم ما قرار گيرند، و گر نه غيب خواهند بود.
البته جا دارد که موجودات عالم را در موقعى که متعلق علم ما قرار نگرفته اند غيب نسبى بناميم ، براى اينکه چنين غيبى ، وصفى است نسبى ، که بر حسب اختلاف نسبتها، مختلف مى شود، مثلا موجودى که در خانه و محسوس براى ما است ، نسبت به کسى که بيرون خانه است ، غيب است، وليکن براى ما غيب نيست ، و همچنين نور و رنگها براى حس بينايى شهود، و براى حس شنوايى غيب است ، و شنيدنيها براى حس شنوايى شهود و براى حس بينايى غيب است و محسوسات اين دو حس نسبت به انسانى که داراى آن حس است شهود و نسبت به انسان کر و کور غيب است.
روى اين حساب غيبهايى را که خداى تعالى در آيه مورد بحث ، ذکر کرده ، فرمود: «و يعلم ما فى البر و البحر و ما تسقط من ورقة الا يعلمها و لا حبة فى ظلمات الارض و لا رطب و لا يابس» از نوع همين غيبهاى نسبى است. براى اينکه همه آنچه که در آيه ذکر شده ، امور محدود و مقدرى است که تعلق علم به آن محال نيست.
مراد از «کتاب مبين»
اين آيه دلالت دارد بر اينکه اين امور در کتاب مبين قرار دارند، بنابراين جاى اين سؤ ال هست که آيا اين امور هم از جهت غيب و هم از جهت شهودش در کتاب مى باشد و يا آنکه تنها از جهت غيب بودن ؟ و به عبارت ديگر آيا کتاب مبين عبارت است از همين عالم کون که اجرام امور مذکور را در خود جاى داده، يا آنکه کتاب مبين چيز ديگرى است که تمامى موجودات به نحو مخصوصى در آن نوشته شده و به قسم خاصى در آن گنجانده شده است ؟ به طورى که از درک درک کنندگان اين عالم غايب و از حيطه علم هر صاحب علمى بيرون است ؟ و معلوم است که اگر معناى کتاب مبين اين باشد، محتويات آن همان «غيب مطلق» خواهد بود.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۱۸۰
باز به عبارتى ديگر: آيا موجوداتى که در ظرف اين عالم قرار دارند و آيه مورد بحث به طور عموم از آنها اسم برده مانند خطوطى هستند که در کتاب قرار مى گيرد؟ يا آنکه مانند مطالب خارجى است که يک واقعهنگار معناى آنرا در قالب الفاظى در کتاب خود درج نموده و آن معانى به تبع آن الفاظ با خارج منطبق مى گردد؟ آيا وقوع اشياء در کتاب مبين به اين معنا است و يا به آن معنا؟ از آيه شريفه « ما اصاب من مصيبة فى الارض و لا فى انفسکم الا فى کتاب من قبل ان نبراها » چنين برمى آيد که نسبت کتاب مبين به حوادث خارجى نسبت خطوط برنامه عمل است به خود عمل.
از آيه «و ما يعزب عن ربک من مثقال ذرة فى الارض و لا فى السماء و لا اصغر من ذلک و لا اکبر الا فى کتاب مبين» و آيه «لا يعزب عنه مثقال ذرة فى السموات و لا فى الارض و لا اصغر من ذلک و لا اکبر الا فى کتاب مبين» و آيه «قال فما بال القرون الاولى ، قال علمها عند ربى فى کتاب لا يضل ربى و لا ينسى» و از آيات ديگرى نيز اين معنا استفاده مى شود.
پس کتاب مبين هر چه باشد يک نحوه مغايرتى با اين موجودات خارجى دارد کتابى است که نسبت به موجودات خارجى تقدم داشته و بعد از فناى آنها هم باقى مى ماند، عينا مانند خطوط برنامه که مشتمل بر مشخصات عمل بوده ، قبل از عمل وجود داشته و بعد از آن هم باقى مى ماند.
شاهد ديگر بر اينکه مراد از کتاب مبين معناى اول است اين است که ما به چشم خود مى بينيم که موجودات و حوادث جهان تحت قوانين عمومى حرکت در حال تغيير و دگرگونى هستند، و حال آنکه آياتى از قرآن دلالت دارند بر اينکه آنچه که در کتاب مبين است قابل تغيير و دگرگونى نيست، مانند آيه «يمحو الله ما يشاء و يثبت و عنده ام الکتاب».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۱۸۱
و آيه «فى لوح محفوظ» و آيه «و عندنا کتاب حفيظ» زيرا اين آيات به طورى که ملاحظه مى کنيد دلالت دارند بر اينکه اين کتاب در عين اينکه مشتمل است بر جميع مشخصات حوادث و خصوصيات اشخاص و تغييراتى که دارند در عين حال خودش تغيير و دگرگونى ندارد.
فرق «کتاب مبين» با «مفاتح غيب»
از اينجا معلوم مى شود که: «کتاب مبين» از يک جهت با «مفاتح غيب» و خزينه هاى اشيائى که نزد خدا است تفاوت و مغايرت دارد، براى اينکه خداى تعالى آن مفاتح و خزينه ها را اينطور وصف فرموده که داراى اندازه و قابل تحديد نيست ، وقتى محدود مى شود که از آن خزينه ها بيرون شده و به اين عالم که عالم شهود است نازل شود، و کتاب مبين را اينطور وصف فرموده که مشتمل است بر دقيقترين حدود موجودات و حوادث.
پس « کتاب مبين » از اين جهت با خزينه هاى غيب فرق دارد. کتاب مبين چيزى است که خداى تعالى آن را به وجود آورده تا ساير موجودات را ضبط نموده و آنها را بعد از بيرون شدن از خزائن و قبل از رسيدن به عالم وجود و همچنين بعد از آن و بعد از طى شدن دورانشان در اين عالم حفظ نمايد، شاهد اين معنا اين است که خداى تعالى در قرآن ، در مواردى از اين کتاب اسم برده ، که خواسته است احاطه علمى پروردگار را به اعيان موجودات و حوادث جارى جهان برساند، چه آن موجودات و حوادثى که براى ما مشهود است ، و چه آنهايى که از ما غايب است ، و اما غيب مطلق را که احدى را بدان راهى نيست ، اينطور وصف کرده که اين غيب در خزينه ها و در مفاتحى قرار دارد که نزد خدا است ، و کسى را جز خود او بر آن آگاهى نيست ، بلکه بعضى آيات دلالت و يا لا اقل اشعار دارد بر اينکه ممکن است ديگران هم بر کتاب نامبرده ، اطلاع پيدا کنند، و ليکن احاطه بر خزينه هاى غيب مخصوص خدا است.
مانند آيه «فى کتاب مکنون ، لا يمسه الا المطهرون» پس خزائن غيب و کتاب مبين در اينکه هر دو شامل تمامى موجوداتند تفاوت ندارند، و همانطورى که هيچ موجودى نيست مگر اينکه براى آن در نزد خدا خزينهاى است که از آنجا مدد مى گيرد، همچنين هيچ موجودى نيست مگر اينکه کتاب مبين آن را قبل از هستيش و در هنگام پيدايش ، و بعد از آن ، ضبط نموده و برمى شمارد، جز اينکه کتاب مبين از خزينه هاى غيب درجهاش نازلتر است ،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۱۸۲
اينجا است که براى هر دانشمند متفکرى اين معنا روشن مى شود که کتاب مبين در عين اينکه صرفا کتابى است و بس ، در عين حال از قبيل کاغذ و لوح هم نيست ، زيرا که اوراق مادى ، هر قدر هم که بزرگ باشد و هر طورى هم که فرض شود، گنجايش آنرا ندارد که حتى تاريخ ازلى خودش ، در آن نوشته شود تا چه رسد به اينکه تاريخ ازلى و ابدى موجودى ديگر در آن درج گردد، و تا چه رسد به اينکه تاريخ ازلى و ابدى تمامى موجودات در آن ضبط شود.
از بيانات گذشته ، دو نکته روشن شد: اول اينکه: مراد از مفاتح غيب ، همان خزينه هاى الهى است که مشتمل است بر غيب تمامى موجودات ، چه آنها که به اين عرصه پا نهاده اند، و چه آنها که ننهاده اند. و خلاصه ، مفاد آيه مورد بحث ، همان مفاد آيه «و ان من شى ء الا عندنا خزائنه و ما ننزله الا بقدر معلوم مى باشد.
دوم اينکه : مراد از کتاب مبين امرى است که نسبتش به موجودات ، نسبت برنامه عمل است به خود عمل، و هر موجودى در اين کتاب يک نوع اندازه و تقدير دارد، الا اينکه خود اين کتاب موجودى است که قبل از هر موجودى و در حين وجود يافتن و بعد از فناى آن ، وجود داشته و خواهد داشت ، و موجودى است که مشتمل است بر علم خداى تعالى به اشياء، همان علمى که فراموشى و گم کردن حساب ، در آن راه ندارد.
از اين جهت مى توان حدس زد که مراد از کتاب مبين ، مرتبه واقعى اشياء و تحقق خارجى آنها باشد که قابل پذيرفتن هيچگونه تغيير نيست.
آرى ، موجودات وقتى قابل تغيير نيستند که در عرصه اين عالم قرار گرفته باشند، و گر نه قبل از وقوع در اين عالم ، عروض تغيير بر آنها ممتنع نيست ، و لذا گفته اند: «ان الشى ء لا يتغير عما وقع عليه هيچ چيزى از آن حالتى که بر آن حال وقوع يافته تغيير نمى کند».
و خلاصه اينکه ، اين کتاب کتابى است که جميع موجوداتى را که در عالم صنع و ايجاد واقع شده اند، برشمرده ، و آنچه را که بوده و هست و خواهد بود، احصاء کرده است ، بدون اينکه کوچکترين موجودى را از قلم انداخته باشد، البته غير اين کتاب الواح و کتب ديگرى نيز هست که قابل تغيير و تبديل بوده و محو و اثبات را مى پذيرد، آيه « يمحو الله ما يشاء و يثبت و عنده ام الکتاب » از وجود چنين کتبى حکايت مى کند، براى اينکه محو و اثبات را در مقابل ام الکتاب قرار داده است و اين به خوبى دلالت دارد بر اينکه اين محو و اثبات هم در کتابى صورت مى گيرد.
اينجا است که وجه اتصال آيه مورد بحث به ما قبلش روشن مى گردد زيرا در آيه قبل چنين داشت که : آن چيزى که شما درخواست کرده بوديد و خواستيد تا بين من و شما کار را يکسره کند، در تحت قدرت من نيست ، و همچنين حکم به حق هم نزد پروردگار من و در حيطه علم او و در تحت قدرت او است ،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۱۸۳
و به فرضى هم که از من ساخته بود و من آنرا انجام ميدادم ، کار من و شما اينطور يکسره مى شد که شما به عذابى که مخصوص ستمکاران است ، دچار مى شديد، زيرا خدايى که علمش آميخته با جهل نيست مى داند که بين من و شما ستمکار کدام است.
اين معنا را ما از جمله «و عنده مفاتح الغيب» و جمله «و يعلم ما فى البر و البحر» مى فهميم که جمله اول اشاره مى کند به اينکه رسول خدا قادر بر انجام خواسته هاى آنان و فيصله دادن اختلاف بين خود و آنان نيست ، و جمله دوم دلالت دارد بر اينکه خدايى که به همه موجودات دريا و خشکى عالم ، آگاه است هرگز ستمکار را به غير ستمکار اشتباه نمى کند، زيرا کوچک و بزرگى نيست ، مگر اينکه در کتاب مبين او است.
پس مراد از غيبى که در آيه ذکر شده، «غيب مطلق» است ، و جمله «لا يعلمها...» جمله اى است حاليه که دلالت مى کند بر اينکه مفاتح غيب ، از مقوله علم است ، البته نه علم متعارف ، زيرا ما از کلمه علم صور ذهنيهاى را مى فهميم که از هر چيزى پس از وجود و محدوديت گرفته شده و در ذهن ما نقش مى بندد، و مفاتح غيب اختصاص به بعد از موجود شدن ندارد بلکه همانطورى که شرح داده شد علم به موجودات است حتى قبل از موجود شدن آنها يعنى علمى است غير متناهى و غير منفعل از معلوم.
عموميت علم خداوند و نامتناهى بودن آن «يعلم ما فى البرّ و البحر...»
جمله «و يعلم ما فى البر و البحر» عموميت علم خدا را مى رساند، و مى فهماند آنچه از موجودات که ممکن است متعلق علم ديگران قرار گيرد، و اگر هم بعضى علم به آن ندارند، ممکن است براى بعضى ديگر معلوم شود، همه و همه براى خداوند معلوم است.
و اگر خشکيها و آنچه را که در آنها است جلوتر ذکر کرد، براى اين بود که روى سخنش با مردم بود که سر و کارشان بيشتر با خشکيها است.
و در جمله «و ما تسقط من ورقة الا يعلمها» براى اين برگ درختان را بخصوص اسم برد که دلالت کند بر بى پايانى علم خداوند، چون کثرت برگ درختان به حدى است که انسان از شمردن آن و تشخيص هر کدام از ديگرى و احاطه به حالاتى که هر کدام دارند و همچنين مراقبت بر اينکه کدام يک از درخت مى افتد، عاجز است.
و ظاهرا جمله «و لا حبة فى ظلمات الارض» و همچنين جمله «و لا رطب و لا يابس ...» معطوف بر «من ورقة» مى باشند. و مراد از ظلمات زمين ، درون تاريک آن است که بذر گياهان در آن نشو و نما نموده و بعضى از آنها نيز همانجا مى پوسند، و هيچ دانه اى در درون تاريک زمين نيست و همچنين هيچ برگ تر و خشکى از درخت نمى ريزد مگر اينکه خداوند بدان آگاه است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۱۸۴
بنابراين لفظ « الا فى کتاب مبين » بدل خواهد بود از جمله «الا يعلمها» و معناى همان را مى رساند، و در حقيقت تقدير کلام چنين است: «و لا رطب و لا يابس الا هو واقع و مکتوب فى کتاب مبين : هيچ تر و خشکى نيست مگر اينکه در کتاب مبين نوشته شده است» و کلمه «مبين» اگر به معناى اظهار کننده باشد آن وقت توصيف کتاب به آن ، براى اين خواهد بود که قرآن کريم حقيقت هر چيزى را آنطور که هست ، بدون هيچ گونه ابهام و تغيير و تبديلى ، اظهار مى کند، و اگر هم به معناى ظاهر باشد باز همان معنا را مى رساند، و کتاب را به آن توصيف کردن ، از اين جهت است که حقيقت کتاب همان نوشته هاى آن است و حقيقت آن نوشته ها هم معانيى است که الفاظ آنها را حکايت مى کند، و وقتى در آن معانى ابهام و خفائى نباشد، قهرا الفاظ هم مبين و آشکار و کتاب نيز کتاب مبينى خواهد بود.
«و هو الذى يتوفيکم بالليل و يعلم ما جرحتم بالنهار»:
«توفى» گرفتن تمامى چيزى را گويند. خداى سبحان در آيات قرآن و از آن جمله در يک آيه بعد از آيه مورد بحث ، اين کلمه را به معناى گرفتن روح استعمال کرده است ، همچنانکه در آيات ديگرى که از آن جمله است آيه مورد بحث ، خواب بردن را هم «توفى» ناميده .
و در آيه «الله يتوفى الانفس حين موتها و التى لم تمت فى منامها» کلمه مزبور را هم به آن معنا و هم به اين معنا استعمال کرده است ، چون مرگ و خواب، هر دو در قطع کردن رابطه نفس از بدن مشترکند، همانطورى که «بعث» به معناى بيدار کردن و «بعث» به معناى زنده کردن ، هر دو در برقرار ساختن اين رابطه شريک مى باشند، زيرا هر دو باعث مى شوند که نفس دو باره آن تصرفاتى را که در بدن داشت ، انجام دهد.
و اما اينکه « توفى » را مقيد به شب و بعث را مقيد به روز نموده ، بدان جهت بوده است که غالبا مردم در شب به خواب رفته و در روز بيدارند، و گر نه خصوصيتى در خواب شب نيست.
حقيقت انسان که از آن به « من » تعبير مى شود، همان روح انسانى است و بس.
و اينکه فرمود: «يتوفيکم: مى گيرد شما را» و نفرمود: «يتوفى روحکم : مى گيرد جان شما را» دلالت دارد بر اينکه حقيقت انسانى که ما از آن به کلمه «من» تعبير مى کنيم ، همان روح انسانى است و بس ، و چنان نيست که ما خيال مى کنيم که روح جزئى از انسان است و يا صفت و يا هياتى است که عارض بر انسان مى شود، و در اين دلالت آيه «و قالوا ء اذا ضللنا فى الارض ائنا لفى خلق جديد بل هم بلقاء ربهم کافرون ، قل يتوفيکم ملک الموت الذى وکل بکم ثم الى ربکم ترجعون».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۱۸۵
از آيه مورد بحث روشنتر است براى اينکه مى رساند که انکار و استبعاد کفار از اين رو بوده است که خيال مى کرده اند حقيقت انسان همان تن خاکى او است و بس ، به همين جهت به نظرشان بعيد مى آمده است که اين تن خاکى بعد از متلاشى شدن و از دست دادن ترکيب مخصوصى که دارد، دوباره جمع گشته و به صورت نخست برگردد. جوابى هم که در آيه مزبور است ، مبنى بر اين است که حقيقت آدمى تن خاکى او نيست ، بلکه روح او است ، و بنابراين با قبض روح کردن ملک الموت ، چيزى از اين حقيقت گم نمى شود.
«جرح» به معناى کار کردن با اعضاء (دست) است ، و مراد از آن کسب است. يعنى خدا مى داند آنچه را که در روز به دست مى آوريد، و مناسب تر چنين به نظر مى رسد که «واو» حاليه و جمله ، حال از فاعل «يتوفيکم» بوده باشد، چون در اين صورت جمله «ثم يبعثکم فيه» با جمله «و هو الذى يتوفيکم» متصل شده و هيچ مطلب اجنبى بين آن دو فاصله نشده است.
زيرا اين دو آيه ، در مقام شرح تدبير خداوند نسبت به انسان در زندگيش و هنگام مرگ و پس از مرگش مى باشد، و در بيان اين جهت اصل و عمده همانا جمله «و هو الذى يتوفيکم» است و ساير جملات تبع آن هستند و روى اين حساب ، معناى اين دو آيه عبارت خواهد بود از اينکه : خداى تعالى آن کسى است که با علم به اينکه شما در روز چه کارها کردهايد در شب جانتان را گرفته و دوباره در روز بعد، مبعوثتان مى کند.
رده:تفسیر المیزان
آیات این صفحه
آیه ۵۶ سوره انعامآیه ۵۷ سوره انعامآیه ۵۸ سوره انعامآیه ۵۹ سوره انعامآیه ۶۰ سوره انعامآیه ۶۱ سوره انعامآیه ۶۲ سوره انعامآیه ۶۳ سوره انعامآیه ۶۴ سوره انعامآیه ۶۵ سوره انعامآیه ۶۶ سوره انعامآیه ۶۷ سوره انعامآیه ۶۸ سوره انعامآیه ۶۹ سوره انعامآیه ۷۰ سوره انعامآیه ۷۱ سوره انعامآیه ۷۲ سوره انعامآیه ۷۳ سوره انعام